Preta Kalpa (Preta-khaṇḍa) / Funeral & Afterlife Instruction Layer
The Section on the Departed
ਖੰਡ 2 ਦਾ ਅਧਿਆਇ 1 ਗਰੁੜ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਉਧਰਿਤ ਧਾਰਮਿਕ–ਰਸਮੀ ਪ੍ਰਵਾਹ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੀਵ ਦੀ ਗਤੀ ਅਤੇ ਅੰਤ੍ਯੇਸ਼ਟੀ, ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ, ਪ੍ਰੇਤ-ਕ੍ਰਿਆ ਦੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਤਰਕ-ਵਿਵਸਥਾ। ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਵੇਦਾਂਤ–ਪੁਰਾਣਕ ਉਪਮਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ: ਮਧੁਸੂਦਨ ਧਰਮ-ਮੂਲ ਵ੍ਰਿੱਖ ਹੈ, ਵੇਦ ਉਸ ਦਾ ਤਣਾ, ਪੁਰਾਣ ਉਸ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ, ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਉਸ ਦਾ ਫਲ—ਇਸ ਨਾਲ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਨੂੰ ਵੀ ਮੁਕਤੀ-ਮੁਖੀ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨੈਮਿਸ਼ਾਰਣ੍ਯ ਵਿੱਚ ਸੂਤ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ–ਗਰੁੜ ਸੰਵਾਦ ਰਾਹੀਂ ਸਾਰੇ ਸੰਦੇਹ ਦੂਰ ਕੀਤੇ ਜਾਣਗੇ। ਗਰੁੜ ਦਾ ਲੋਕ-ਭ੍ਰਮਣ ਅਤੇ ਫਿਰ ਵੈਕੁੰਠ ਵਾਪਸੀ ਕਰੁਣਾ ਭਰੀ ਘੜੀ ਬਣਦੀ ਹੈ: ਕਾਲ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹਰ ਥਾਂ ਦੁੱਖ, ਅਸਮਰਥਤਾ ਅਤੇ ਡਰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੂ ਦੇ ਸਰੂਪ, ਕਰਮ-ਜਨਿਤ ਦੇਹ-ਧਾਰਣ ਅਤੇ ਦੇਹ-ਤਿਆਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀ ਯਾਤਰਾ-ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਬਾਰੇ ਸੁਚੱਜੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪ੍ਰਸ਼ਨ-ਸੂਚੀ ਹੈ—ਚਿਤਾ ਦੀ ਵਿਧੀ, ਪੈਰ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਰੱਖਣੇ, ਪੰਚਰਤਨ, ਦਰਭ, ਦਾਨ, ਪਿੰਡਦਾਨ, ਦਾਹੋਦਕ, ਸਪਿੰਡੀਕਰਨ, ਅਤੇ ਦਿਨ-ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਨਿਯਮ ਕਿਉਂ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹਨ; ਇਹ ਪ੍ਰੇਤ ਲਈ ਕੀ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਪੁੰਨ–ਪਾਪ ਦਾ ਫਲ ਕਿਵੇਂ ਚਲਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ‘ਅਤਿਵਾਹ ਸ਼ਰੀਰ’ (ਸੂਖਮ ਵਾਹਕ ਦੇਹ) ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਕੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਰਸਮਾਂ ਦੀ ਅਰਥ-ਵਿਆਖਿਆ ਲਈ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਜੀਵ ਦੀ ਯਾਤਰਾ, ਯਮਲੋਕ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਅਤੇ ਉਪਾਯ/ਪਰਿਹਾਰ ਧਰਮ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰਿਤ ਚਰਚਾ ਲਈ ਭੂਮੀ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸ਼ੋਕ ਦੇ ਸਮੇਂ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰੋਕਤ ਕਰਮ ਭਕਤੀ ਅਤੇ ਕਰੁਣਾ ਨਾਲ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪਰਲੋਕ-ਹਿਤ, ਧਰਮ-ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮੋਖਸ਼-ਮਾਰਗ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਇਹੀ ਪਵਿੱਤਰ ਸਿੱਖਿਆ ਇੱਥੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Adhyayas in Preta Kalpa
Adhyaya 1
Garuḍa’s Return to Vaikuṇṭha and the Comprehensive Inquiry into Death-Rites and the Preta’s Journey
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਨੈਮਿਸ਼ਾਰਣ੍ਯ ਵਿੱਚ ਸੂਤ ਸ਼ੌਨਕਾਦਿ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੇਹਧਾਰੀ ਜੀਵ ਨੂੰ ਹੋਰ ਦੇਹ ਕਿਵੇਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ—ਤੁਰੰਤ, ਯਮ ਦੀਆਂ ਯਾਤਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜਾਂ ਹੋਰ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਨਿਆਂਾਂ ਅਨੁਸਾਰ—ਇਸ ਸਿਧਾਂਤਕ ਸੰਦੇਹ ਨੂੰ ਉਹ ਦੂਰ ਕਰੇਗਾ। ਉਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ–ਗਰੁੜ ਸੰਵਾਦ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਗਰੁੜ ਪਾਤਾਲ, ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਹਰਿਨਾਮ ਜਪ-ਕੀਰਤਨ ਕਰਦਾ ਫਿਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਟਿਕਾਉ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾ ਮਿਲਣ ਕਰਕੇ ਵੈਕੁੰਠ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਵੈਕੁੰਠ ਨੂੰ ਰਜ-ਤਮ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਤੇਜਸਵੀ ਪਾਰਸ਼ਦਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਣੂ ਦਰਸ਼ਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗਰੁੜ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੇ ਕਾਰਣ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ—ਅਰਥੀ/ਸ਼ਵਯਾਤਰਾ, ਪੈਰ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਰੱਖਣੇ, ਪੰਚਰਤਨ, ਦਰਭ—ਅਤੇ ਦਾਨਾਂ (ਗਾਂ, ਸੋਨਾ, ਲੋਹਾ, ਤਿਲ, ਲੂਣ, ਅਨਾਜ, ਭੂਮੀ) ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਜਨ, ਅਤਿਵਾਹ (ਵਹਨ) ਦੇਹ ਦੀ ਕ੍ਰਿਆ, ਪਿੰਡਦਾਨ ਦਾ ਅਰਥ, ਦਾਹੋਦਕ, ਅਸਥੀ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ, 2/4/10/11/13ਵੇਂ ਦਿਨ ਦੀਆਂ ਸ਼ੁੱਧੀਆਂ ਅਤੇ ਸਾਲ-ਭਰ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ। ਉਹ ਜੀਵ ਦੇ ਨਿਕਾਸ, ਤੱਤਾਂ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਲਯ, ਪੁੰਨ-ਪਾਪ ਦੀ ਗਤੀ ਅਤੇ ਸਪਿੰਡਨ ਦੇ ਕਾਰਜ ਬਾਰੇ ਵੀ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪਾਪੀਆਂ ਦੀ ਦੁਰਗਤੀ ਦਾ ਡਰ ਅਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਉੱਤੇ ਕਰੁਣਾ ਨੈਤਿਕ ਤਾਤਕਾਲਤਾ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ; ਅਗਲੇ ਅਧਿਆਇਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਣੂ ਮੌਤ, ਸੰਯਮਨੀ ਮਾਰਗ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਤ-ਹਿਤਕਰ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਉੱਤਰ ਦੇਣਗੇ।
Adhyaya 2
The Extent of Questions: Deathbed Rites, Kāla (Time), and Karma-Vipāka Rebirths
ਵਿਸ਼ਣੁ–ਗਰੁੜ ਸੰਵਾਦ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਊਰਧ੍ਵਦੇਹਿਕ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਅਤਿ ਗੁਪਤ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਹਿਤਕਾਰੀ ਦੱਸ ਕੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਮਰਨ-ਸ਼ੈਯਾ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ-ਵਿਧੀਆਂ—ਸ਼ੁੱਧ ਭੂਮੀ-ਮੰਡਲ ਬਣਾਉਣਾ, ਗੋਬਰ ਲੇਪਨ, ਜਲ ਪ੍ਰੋਛਣ, ਦਰਭ/ਕੁਸ਼ ਅਤੇ ਤਿਲ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧੀਕਰਨ ਅਤੇ ਵਿਘਨਕਾਰੀ ਭੂਤਾਦਿ ਤੋਂ ਸੁਰੱਖਿਆ—ਵਰਨਿਤ ਹਨ। ਸ਼ਰਾਧ ਆਦਿ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਪੁੱਤਰ/ਪੌਤਰ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਰਾਹੀਂ ਕੁਲ-ਪਰੰਪਰਾ ਅਤੇ ਕਰਤ੍ਰਿਤਵ-ਅਧਿਕਾਰ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘਾਉਣ ਵਾਲੇ ‘ਵਾਹਨ’ ਵਜੋਂ ਵਿਸ਼ਣੁ-ਭਕਤੀ, ਏਕਾਦਸ਼ੀ, ਭਗਵਦ ਗੀਤਾ, ਤੁਲਸੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ/ਗੌ-ਸੇਵਾ—ਤਿਲ-ਦਰਭ ਵਰਗੇ ਪਾਵਨ ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਸਮੇਤ—ਮਹਿਮਾ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਕਾਲ ਦੇ ਸਮੇਂ ਮੌਤ ਦਾ ਅਨੁਭਵ—ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਢਹਿ ਜਾਣਾ, ਡਰ, ਯਮਦੂਤ, ਉਦਾਨ ਵਾਯੂ ਦੀ ਉੱਪਰ ਗਤੀ—ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਮੌਤ ਦੇ ਗੁਣ ਬਨਾਮ ਕਠੋਰ ਫਲ ਦੱਸੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਰਮ-ਵਿਪਾਕ ਅਨੁਸਾਰ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਰੋਗ, ਸਮਾਜਿਕ ਪਤਨ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂ-ਪੰਛੀ ਤੇ ਨੀਚ ਮਨੁੱਖ ਯੋਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪੁਨਰਜਨਮ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਦੇ ਕੇ ਨੈਤਿਕ ਕਾਰਣਤਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਹੈ।
Adhyaya 3
Post-cremation Ripening of Karma and the Principal Narakas
ਪ੍ਰੇਤ-ਕਲਪ ਦੇ ਦਾਹੋੱਤਰ ਉਪਦੇਸ਼-ਕ੍ਰਮ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਂਦਿਆਂ, ਸੁਣੀ ਹੋਈਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨਾਲ ਵਿਹਲ ਹੋਇਆ ਗਰੁੜ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਿਸ਼ਿਧ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਨਰਕ ਦਾ ਅਸਲ ਸਵਰੂਪ ਤੇ ਭੇਦ ਕੀ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਣੂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਨਰਕ ਅਣਗਿਣਤ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਮੁੱਖ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ—ਰੌਰਵ (ਝੂਠੀ ਗਵਾਹੀ ਤੇ ਅਸੱਤ), ਮਹਾਰੌਰਵ (ਅੱਗ ਨਾਲ ਤਪੇ ਤਾਂਬੇ ਦੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਘਸੀਟਣਾ, ਜੀਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕਟਣਾ), ਅਤਿ-ਸ਼ੀਤ ਅੰਧਕਾਰ, ਅਤੇ ਨਿਕ੍ਰੰਤਨ/ਕਾਲਸੂਤਰ-ਚੱਕਰ ਵਰਗੀਆਂ ਯਾਤਨਾਵਾਂ (ਅਧਰਮ ਨਾਲ ਧਨ ਜੋੜਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ)। ਅਸਿਪਤ੍ਰਵਨ (ਤਲਵਾਰ-ਪੱਤਿਆਂ ਦਾ ਜੰਗਲ, ਧੋਖੇ ਵਾਲੀ ਠੰਡੀ ਛਾਂ, ਯਮ ਦੇ ਕੁੱਤੇ) ਅਤੇ ਤਪਤਕੁੰਭ/ਕ੍ਰਿਤਾਵਰਤ (ਉਬਲਦੇ ਤੇਲ ਦੇ ਕੜਾਹ) ਦਾ ਵੀ ਵਰਣਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਹੋਰ ਨਰਕਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਦੇ ਕੇ ਖਾਸ ਪਾਪਾਂ ਅਤੇ ਭ੍ਰਸ਼ਟ ਜੀਵਿਕਾ ਨੂੰ ਖਾਸ ਦੰਡਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਕਰਮ-ਫਲ ਦੀ ਦਰਜਾਬੰਦੀ ਸਮਝਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਨਰਕ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੀਵ ਪਸ਼ੂ ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਚੇ ਪੁੰਨ-ਪਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਚੜ੍ਹਦਾ-ਉਤਰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ, ਅਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਅੰਦਰਲੇ ਚੋਰ ਕਹਿ ਕੇ ਅਗਲੇ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 4
Dāna as Prāyaścitta; Deathbed Gifts; Antyeṣṭi Procedures; Nārāyaṇa-bali for Untimely Deaths
ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਗਰੁੜ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਾਣ-ਬੁੱਝ ਕੇ ਜਾਂ ਅਣਜਾਣੇ ਕੀਤੇ ਪਾਪਾਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਤੀ/ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਕੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਰੰਭਿਕ ਸ਼ੁੱਧੀਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਾਨ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਉਪਾਅ ਵਜੋਂ ਰੱਖਦੇ ਹਨ: ਦਸ ਪ੍ਰਧਾਨ ਦਾਨ (ਗਾਂ, ਭੂਮੀ, ਤਿਲ, ਸੋਨਾ, ਘਿਉ, ਵਸਤ੍ਰ, ਅਨਾਜ, ਗੁੜ, ਚਾਂਦੀ, ਲੂਣ) ਅਤੇ ‘ਅੱਠ ਮਹਾਦਾਨ’, ਨਾਲ ਹੀ ਮੌਤ-ਸ਼ੈਯਾ ਉੱਤੇ ਰਾਹ ਦੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਦਾ ਦਾਨ (ਛਤਰੀ, ਪਾਦੁਕਾ, ਕਮੰਡਲੂ, ਆਸਨ, ਰਸਦ ਆਦਿ)। ਇਹ ਦਾਨ ਪ੍ਰੇਤ ਦੀ ਪਰਲੋਕ ਯਾਤਰਾ ਨਾਲ ਜੋੜੇ ਗਏ ਹਨ—ਵੈਤਰਨੀ ਪਾਰ ਕਰਨੀ, ਤਾਪ, ਅਸਿਪਤ੍ਰਵਨ ਦੇ ਕੰਡੇ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਯਮਦੂਤਾਂ ਦਾ ਡਰ—ਜਿੱਥੇ ਖਾਸ ਦਾਨ ਖਾਸ ਰੱਖਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਮੌਤ ਤੋਂ ਦਾਹ-ਸੰਸਕਾਰ ਤੱਕ ਦੀ ਵਿਧੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ: ਸ਼ਵ ਨੂੰ ਧੋ ਕੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨਾਉਣਾ, ਏਕੋੱਦਿਸ਼ਟ ਸ਼ਰਾਧ, ਪਿੰਡ/ਉਦਕ ਅਰਪਣ, ਕ੍ਰਵਿਆਦ ਅਗਨੀ ਦੀ ਪੂਜਾ, ਅਤੇ ਦਾਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਾ ਆਚਰਨ (ਵਿਲਾਪ ਵਿੱਚ ਸੰਯਮ ਸਮੇਤ)। ਅਕਾਲ/ਅਸ਼ੁਭ ਮੌਤ ਜਾਂ ਦੇਹ-ਅਵਸ਼ੇਸ਼ ਨਾ ਮਿਲਣ ਤੇ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਵੈਸ਼ਣਵ ਮੰਤਰਾਂ ਨਾਲ ਨਾਰਾਇਣ-ਬਲੀ, ਪੁੱਤਲਿਕਾ ਬਣਾ ਕੇ ਦਾਹ, ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਚਛ੍ਰ, ਤਪਤਕ੍ਰਿਚਛ੍ਰ, ਸਾਂਤਪਨ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪੰਚਕ ਨਕਸ਼ਤਰ ਦੀ ਸਾਵਧਾਨੀ ਅਤੇ ਰਜਸਵਲਾ/ਪ੍ਰਸੂਤਾ ਮੌਤ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਿਯਮ ਕਹਿ ਕੇ ਅਗਲੇ ਅਧਿਆਇਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰੇਤ-ਵਾਰਸ਼ਿਕ ਕਰਮ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਮਾਰਗ-ਕ੍ਰਮ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 5
Āśauca, Daśāha Piṇḍa-Rites, Vṛṣotsarga, Sāpiṇḍīkaraṇa, and the Yama-mārga (Path to Yama)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੇਤ-ਕਲਪ ਦੀ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ-ਪਰੰਪਰਾ ਅੱਗੇ ਵਧਦੀ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਗਰੁੜ ਨੂੰ ਦਾਹ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਦਾ ਆਚਰਨ, ਘਰ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਪ੍ਰਵੇਸ਼, ਅਤੇ ਸਪਿੰਡ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਲਈ ਦਸ ਰਾਤਾਂ ਦੇ ਆਸ਼ੌਚ ਨਿਯਮ (ਜਨਮ-ਆਸ਼ੌਚ ਅਤੇ ਬਾਲ ਅਵਸਥਾ ਦੇ ਭੇਦਾਂ ਸਮੇਤ) ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਦਸ਼ਾਹ ਕਾਰਜਕ੍ਰਮ—ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਪਿੰਡਦਾਨ (ਸ਼ੁੱਧਤਾ, ਥਾਂ, ਸਮੱਗਰੀ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਨਾਲ), ਅੰਜਲੀ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਦਾਨ, ਅਤੇ ਦਸਵੇਂ ਦਿਨ ਸਨਾਨ, ਵਸਤ੍ਰ/ਕੇਸ਼ ਤਿਆਗ ਅਤੇ ਵਰਣ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ੁੱਧੀ-ਚਿੰਨ੍ਹ—ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਤ ਦਾ ਪੋਸ਼ਣ ਅਤੇ ਯਮਦੂਤਾਂ ਦੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ, ਅਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਪਿੰਡਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸੂਖਮ ਦੇਹ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਮੱਧ/ਸ਼ੋਡਸ਼ੀ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦੇ ਕੇ ਗਿਆਰ੍ਹਵੇਂ ਦਿਨ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਵ੍ਰਿਸ਼ੋਤਸਰਗ ਨੂੰ ਅਤਿ ਮੁੱਖ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਫਿਰ ਦਾਨ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਭੋਜਨ। ਅੱਗੇ ਏਕੋੱਦਿਸ਼ਟ ਪਾਤਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਾਪਿੰਡੀਕਰਨ, ਪਿਤ੍ਰ-ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਰਤਨ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਵਿਕਲਪ ਅਤੇ ਪਤੀ-ਪਤਨੀ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਮ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਯਮਮਾਰਗ—ਯਮਦੂਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਬੱਝੀ ਯਾਤਰਾ, ਦੂਰੀ-ਸਮਾਂ, ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਠਿਕਾਣੇ/ਨਗਰ, ਗੋਦਾਨ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਵੈਤਰਨੀ ਪਾਰ, ਅਤੇ ਯਮ ਦਰਸ਼ਨ ਤੇ ਗਤੀ-ਨਿਰਣੇ—ਅਗਲੇ ਕਰਮ-ਵਿਚਾਰ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਚਰਚਾ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 6
Vṛṣotsarga (Bull-Release Gift): Procedure, Merit, and Narratives on Dharma, Karma, and Liberation
ਗਰੁੜ ਜੀ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵ੍ਰਿਸ਼ੋਤਸਰਗ (ਵ੍ਰਿਸ਼-ਯਜ੍ਞ) ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀ ਠੀਕ ਗਤੀ ਲਈ ਕਿਉਂ ਅਤਿ-ਆਵਸ਼੍ਯਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਇਸ ਦਾ ਫਲ ਕੀ ਹੈ, ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਕਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੀਤਾ, ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਬਲਦ, ਕਿਹੜਾ ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਕਿਹੜੀ ਵਿਧੀ। ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵਸਿਸ਼ਠ ਜੀ ਦੀ ਰਾਜਾ ਵੀਰਵਾਹਨ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਸਿੱਖਿਆ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਧਰਮਨਿਸ਼ਠ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਰਾਜਾ ਯਮ ਦੇ ਵਿਧਾਨਾਂ ਤੋਂ ਡਰਦਾ ਹੈ। ਵਸਿਸ਼ਠ ਧਰਮ ਦੀ ਸੁਖਮਤਾ ਦੱਸ ਕੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ੋਤਸਰਗ ਨੂੰ ਹੋਰ ਪੁੰਨ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਨਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਤ-ਅਵਸਥਾ ਪੱਕੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਤੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦਾ ਫਲ ਘਟਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣਾਂ ਵਾਲਾ ਬਲਦ, ਗਾਂਵਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਸੰਕਲਪ-ਸੰਸਕਾਰ, ਮੰਤ੍ਰ ਜਪ, ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਆਹੁਤੀਆਂ, ਅਤੇ ਕਾਰਤਿਕ-ਮਾਘ-ਵੈਸ਼ਾਖ, ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ ਤੇ ਪਿਤ੍ਰ-ਦਿਨਾਂ ਵਰਗੇ ਸ਼ੁਭ ਕਾਲ; ਵਰਣ ਅਨੁਸਾਰ ਰੰਗ-ਭੇਦ ਅਤੇ ‘ਧਰਮ ਹੀ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ ਹੈ’ ਦੀ ਪਛਾਣ ਵੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਉਦਾਹਰਨ ਕਥਾਵਾਂ: ਤੀਰਥ-ਦਾਨਸ਼ੀਲ ਵੈਸ਼ ਨੂੰ ਲੋਮਸ਼ ਰਿਸ਼ੀ ਪੁਸ਼ਕਰ ਵਿੱਚ ਵ੍ਰਿਸ਼ੋਤਸਰਗ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਦੇ ਹਨ; ਦਿਵ੍ਯ ਦਰਸ਼ਨ ਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਪੁੰਨ ਅਨੁਸਾਰ ਜੀਵਾਂ ਦੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦਿਖਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਸੇਵਕ ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਪੁੰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵੀਰਵਾਹਨ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਵ੍ਰਿਸ਼ੋਤਸਰਗ ਕਰ ਕੇ ਦੇਹ ਤਿਆਗਦਾ ਹੈ; ਯਮ ਉਸ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਕਰ ਕੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵ੍ਰਿਸ਼ੋਤਸਰਗ ਆਦਿ ਪੁੰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਉਹ ਪਾਪੀਆਂ ਦੀ ਨਗਰੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਗਿਆ—ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਪ੍ਰੇਤਕਲਪ ਦੀ ਅਗਲੀ ਕਰਮ-ਵਿਚਾਰ ਯਾਤਰਾ ਨਾਲ ਜੁੜਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 7
Santaptaka’s Encounter with Five Pretas and Their Liberation through Viṣṇu’s Presence
ਵ੍ਰਿਸ਼ੋਤਸਰਗ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣ ਕੇ ਗਰੁੜ ਫਿਰ ਹਰਿ-ਮਹਿਮਾ ਦੱਸਣ ਵਾਲੀ ਇਕ ਪਵਿੱਤਰ ਕਹਾਣੀ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤਪਸਵੀ ਸੰਤਪਤਕ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਰਾਹ-ਰਹਿਤ, ਹਿੰਸਕ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਭਟਕ ਕੇ ਰਸਤਾ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਉਹ ਇਕ ਲਾਸ਼ ਅਤੇ ਪੰਜ ਡਰਾਉਣੇ ਪ੍ਰੇਤ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਜੋ ਉਸਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਖਾਣ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਡਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਮਨੋਂ ਮੁਕੁੰਦ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਰਮ-ਬੰਧਨ ਕੱਟਣ ਲਈ ਚਕ੍ਰਧਾਰੀ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਤਦੋਂ ਵਿਸ਼ਣੂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮਣਿਭਦ੍ਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਤਾਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਟੱਕਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪਾਠ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਤਾਂ ਦੀ ਪੂਰਵ-ਜਨਮ ਯਾਦ ਜਾਗ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਾਪ ਅਤੇ ਨਾਮ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਪਰਯੁਸ਼ਿਤ (ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਵਿੱਚ ਲਾਪਰਵਾਹੀ/ਬਾਸੀ ਭੇਟ), ਸੂਚੀਮੁਖ (ਨਿਰਦਯਤਾ ਨਾਲ ਪਿਆਸ ਨਾਲ ਮਰਵਾਉਣਾ), ਸ਼ੀਘ੍ਰਗ (ਧਨ ਲਈ ਧੋਖਾ/ਹੱਤਿਆ), ਰੋਧਕ (ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਉਪੇਖਾ), ਲੇਖਕ (ਮੂਰਤੀ-ਅਪਮਾਨ ਅਤੇ ਰਾਜਹੱਤਿਆ)। ਉਹ ਪ੍ਰੇਤ-ਵਾਸ ਨੂੰ ਅਧਰਮ ਦਾ ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਅਸ਼ੁੱਧ ‘ਆਹਾਰ’ ਵਜੋਂ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਣੂ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਡਰ, ਵਿਸਮਯ ਤੇ ਪਸ਼ਚਾਤਾਪ ਉੱਠਦਾ ਹੈ; ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਦਿਵ੍ਯ ਵਿਮਾਨ ਆਉਂਦੇ ਹਨ—ਸੰਤਪਤਕ ਵਿਸ਼ਣੂਲੋਕ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਜੇ ਪ੍ਰੇਤ ਸਤਸੰਗ ਨਾਲ ਸਵਰਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਸ਼੍ਰਵਣ-ਪਾਠ ਪ੍ਰੇਤਤਾ ਤੋਂ ਬਚਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਪਰਲੋਕ ਨੀਤੀ ਤੇ ਵਿਧੀ-ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 8
The Narrative of the Five Pretas (Eligibility for rites and jīvac-chrāddha procedure)
ਪ੍ਰੇਤ-ਕਲਪ ਦੀ ਵਿਹਾਰਕ ਧਾਰਾ ਵਿੱਚ ਗਰੁੜ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮ੍ਰਿਤਕ ਦੇ ਕਰਮਕਾਂਡ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਕਿਸ ਨੂੰ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦੇ ਕਿੰਨੇ ਭੇਦ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਨੂ ਯੋਗਤਾ ਦਾ ਉਤਰਦਾ ਕ੍ਰਮ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਪਹਿਲਾਂ ਪੁੱਤਰ ਆਦਿ ਸਿੱਧੇ ਵੰਸ਼ਜ, ਫਿਰ ਭਰਾ-ਵੰਸ਼, ਫਿਰ ਸਪਿੰਡ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ, ਫਿਰ ਸਮਾਨੋਦਕ ਸੰਬੰਧੀ; ਦੋਵੇਂ ਪੱਖ ਨਾ ਹੋਣ ਤਾਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ। ਸੰਨਿਆਸੀ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਵੀ ਪੂਰਵ, ਮੱਧ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਨਿਯਤ ਲੜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸੰਸਕਾਰ ਮਿਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸਾਲਾਨਾ ਏਕੋੱਦਿਸ਼ਟ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ—ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦੇਵਾਂ, ਪਿਤਰਾਂ, ਭੂਤਾਂ, ਨਾਗਾਂ, ਪਸ਼ੂਆਂ ਅਤੇ ਸਮੂਹ ਜੀਵ-ਜਗਤ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਕੁਲ-ਖੇਮ ਤੇ ਧਨ-ਵਾਧਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਯੋਗ ਕਰਤਾ ਨਾ ਮਿਲੇ ਤਾਂ ‘ਜੀਵਚ੍ਛ੍ਰਾਦ੍ਹ’—ਜੀਉਂਦੇ ਜੀ ਆਪਣੇ ਲਈ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ—ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ: ਸ਼ੁੱਧੀ, ਵਿਸ਼ਨੂ-ਪੂਜਾ, ਅਗਨੀ/ਸੋਮ/ਯਮ/ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਮੰਤ੍ਰਯੁਕਤ ਆਹੁਤੀਆਂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਭੋਜਨ, ਦਕਸ਼ਿਣਾ, ਤਿਲ-ਪਾਤਰ ਦਾਨ, ਜਲ-ਤਰਪਣ, ਪਿੰਡ-ਦਾਨ, ਮਹੀਨਾਵਾਰ ਕਰਮ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਪਿੰਡੀਕਰਨ ਤੱਕ।
Adhyaya 9
Babhruvāhana Meets a Preta: Vṛṣotsarga, Heirless Death, and the Signs of Preta-Affliction
ਆਰੰਭਿਕ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਅਤੇ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀਆਂ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਚਲਦਿਆਂ ਗਰੁੜ ਜੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਰੀਤਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਸ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਰਾਜੇ ਨੇ ਆਦਰਸ਼ ਵਜੋਂ ਦਿਖਾਈਆਂ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕ੍ਰਿਤਯੁਗ ਦੇ ਵਾਂਗ/ਬਭ੍ਰੁਵਾਹਨ ਨਾਮਕ ਧਰਮੀ ਰਾਜੇ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਿਕਾਰ ਲਈ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਥੱਕਿਆ ਰਾਜਾ ਇੱਕ ਸਰੋਵਰ ਅਤੇ ਮੰਡਪ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਨੂੰ ਡਰਾਉਣਾ ਪ੍ਰੇਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰੇਤ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਅਗਨਿਕਰਮ, ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ, ਉਦਕਕ੍ਰਿਆ, ਪਿੰਡਦਾਨ ਆਦਿ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਅਕਾਲ ਮੌਤ ਵਾਲੇ ਜਾਂ ਮਹਾਪਾਪੀ—ਉਹ ਭੁੱਖੇ ਭਟਕਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਨਿਸੰਤਾਨ ਮਰੇ ਹੋਇਆਂ ਲਈ ਊਰਧ੍ਵਦੇਹਿਕ ਕਰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਨਾ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਨਾ ਧਨ, ਸਿਰਫ਼ ਕਰਮ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰੇਤ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੈਦੀਸ਼ਾ ਦਾ ਸੁਦੇਵ ਨਾਮਕ ਧਰਮੀ ਵੈਸ਼੍ਯ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਕਰਮ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ੋਤਸਰਗ ਦੀ ਘਾਟ ਨਾਲ, ਉਹ ਪ੍ਰੇਤ ਬਣ ਗਿਆ। ਉਹ ਪ੍ਰੇਤ-ਪੀੜ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਵੀ ਗਿਣਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਬਾਂਝਪਨ, ਆਫ਼ਤਾਂ, ਕਲੇਸ਼, ਬਿਮਾਰੀਆਂ, ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਦਾ ਨਾਸ। ਫਿਰ ਸ਼ੁਭ ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ: ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਸੱਦ ਕੇ ਅੱਗ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨੀ, ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਸੋਨੇ ਦਾ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਭੋਜਨ ਕਰਾਉਣਾ। ਰਾਜਾ ਰਤਨ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕਾਰਤਿਕ ਪੂਰਨਿਮਾ ਨੂੰ ਵ੍ਰਿਸ਼ੋਤਸਰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਤੁਰੰਤ ਸੁਦੇਵ ਸੁਵਰਨ ਦੇਹ ਪਾ ਕੇ ਸਵਰਗ ਚੜ੍ਹ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਧਰਮ ਤੇ ਫਲ ਬਾਰੇ ਗਰੁੜ ਦੇ ਅਗਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 10
Śrāddha as Trans-realm Nourishment; Pitṛ-Conveyance; Piṇḍa-born Body and the ātivāhika; Bhakti-based Release
ਸਪਿੰਡੀਕਰਨ ਅਤੇ ਸਾਲਾਨਾ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਪੂਰੇ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗਰੁੜ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ—ਇੱਕੋ ਪਿੰਡ/ਅਰਪਣ ਨਾਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਯੋਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ ਜੀਵ ਕਿਵੇਂ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਭੋਗਿਆ ਜਾਂ ਅਗਨੀ ਵਿੱਚ ਸਮਰਪਿਤ ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਪ੍ਰੇਤਾਂ ਤੱਕ ਕਿਵੇਂ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ? ਵਿਸ਼ਣੂ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਜੀਵ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਯੋਗ ਪੋਸ਼ਣ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਅੰਮ੍ਰਿਤ, ਭੋਗ, ਘਾਹ, ਫਲ, ਮਾਸ, ਲਹੂ ਆਦਿ। ਫਿਰ ਹਵ੍ਯ/ਕਵ੍ਯ ਪਿਤ੍ਰਲੋਕ ਤੱਕ ਕੌਣ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੁਤੀ-ਪ੍ਰਮਾਣ, ਨਾਮ-ਗੋਤ੍ਰ-ਮੰਤ੍ਰ ਅਤੇ ਅਗਨਿਸ਼ਵਾਤ੍ਤ ਆਦਿ ਪਿਤ੍ਰ-ਵਰਗਾਂ ਵੱਲੋਂ ਗ੍ਰਹਣ ਤੇ ਪ੍ਰੇਸ਼ਣ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੀਤਾ–ਰਾਮ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨਾਲ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਰੂਪ ਹਾਜ਼ਰੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਅਮਾਵੱਸਿਆ ਨੂੰ ਉਪੇਖਾ ਨਾਲ ਪਿਤ੍ਰ-ਭੁੱਖ, ਗਿਆ-ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਅਤੇ ਨਿਆਂ ਨਾਲ ਕਮਾਈ ਦੌਲਤ ਨਾਲ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਮਰਨੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇਹ-ਵਿਚਾਰ—ਤੁਰੰਤ ਵਾਯੁਮਯ ਆਤਿਵਾਹਿਕ ਦੇਹ, ਅਤੇ ਦਸ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਪਿੰਡਜ ਦੇਹ; ਫਿਰ ਜੀਵ ਯਮ, ਨਰਕਾਂ ਅਤੇ ਪੁਨਰਜਨਮ ਦੇ ਰਾਹ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮੋਖਸ਼ ਲਈ ਸ੍ਵਧਰਮ, ਵਾਸੁਦੇਵ-ਸਿਮਰਨ, ਇੰਦ੍ਰੀ-ਨਿਗ੍ਰਹ, ਵੈਰਾਗ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ-ਮਮਤਾ-ਤਿਆਗ—ਭਕਤੀ-ਆਧਾਰਿਤ ਮੁਕਤੀ-ਮਾਰਗ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 11
Karma, Subtle-Body Formation, and the Route of Departure (Ūrdhva-mārga)
ਪ੍ਰੇਤ-ਕਲਪ ਦੀ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਚਰਚਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗਰੁੜ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ—ਮਨੁੱਖ-ਜਨਮ ਦਾ ਕਾਰਨ ਕੀ ਹੈ, ਮੌਤ ਕੀ ਹੈ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਕਰਮ ਕਿੱਥੇ ਟਿਕਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਤ ‘ਅਸਪਰਸ਼’ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਫਲ ਕਿਵੇਂ ਭੋਗਦਾ ਹੈ; ਜੀਵ ਯਮਲੋਕ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ਣੁਲੋਕ ਕਿਵੇਂ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਅਧੋਗਤੀ ਵਾਲੇ ਪੁਨਰਜਨਮ ਨਾਲ ਜੋੜਦੇ ਹਨ—ਬ੍ਰਹਮਰਾਕਸ਼ਸ ਅਵਸਥਾ ਅਤੇ ਨੀਚ ਕੁਲ/ਜਾਤ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਆਦਿ। ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਦੀਆਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਲਿੰਗ-ਸ਼ਰੀਰ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸਥੂਲ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਅਸਪਰਸ਼ ਰਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਇੰਦ੍ਰੀ-ਕਾਰਜ ਅਤੇ ਦੇਹ-ਦੁਆਰਾਂ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਪੁੰਨਵਾਨਾਂ ਲਈ ‘ਊਰਧਵ-ਦੁਆਰ’ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਦਾ ਮਾਰਗ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਮੌਤ ਦੇ ਦਿਨ ਤੋਂ ਸਾਲਾਨਾ ਸ਼ਰਾਧ ਤੱਕ ਵਿਧੀ-ਪੂਰਵਕ ਕਰਮਕਾਂਡ ਦੀ ਲੋੜ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮਨ-ਬਚਨ-ਕਾਇਆ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਫਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਧਰਮੀ ਜਨ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਕਲਿਆਣ ਪਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਵਿਕਰਮ-ਬੱਧ ਲੋਕ ਮਾਇਆ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਅਗਲੇ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 12
Jīva-yonis (84 Lakhs), Rarity of Human Birth, Sense-Restraint, Craving, and Śraddhā-based Dharma
ਪਿਛਲੇ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਵੇਲੇ ‘ਨਿਰਗਮਨ-ਦੁਆਰ’ ਅਤੇ ਉੱਪਰ/ਹੇਠਾਂ ਗਤੀ ਦੇ ਲੱਛਣ ਦੱਸੇ ਗਏ ਸਨ; ਉਸੇ ਕੜੀ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਗਰੁੜ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਮਨੁੱਖ-ਹਿਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਤਤਾ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਹਨ। ਫਿਰ ਉਹ 84 ਲੱਖ ਯੋਨੀਆਂ ਅਤੇ ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਜਨਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਦੇਹਧਾਰੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਦਿਖਾ ਕੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਨੁੱਖ-ਜਨਮ ਬਹੁਤ ਦੁਲਭ ਹੈ ਅਤੇ ਸਵਰਗ ਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਮਰੱਥ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਨੀਤੀ-ਬੋਧ ਹੈ—ਪੁੰਨ ਨਾਲ ਇੰਦ੍ਰੀ-ਨਿਗ੍ਰਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਸਭ ਵਰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਭਵ ਹੈ; ਪਰ ਬੇਕਾਬੂ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਅੰਤਹੀਨ ਵਧਦੀ ਹੈ, ਦੇਵ-ਸੰਪਦਾ ਮਿਲਣ ‘ਤੇ ਵੀ ਨਰਕ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ-ਇੱਕ ਇੰਦ੍ਰੀ-ਵਿਸ਼ੇ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਹੋਏ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਭੋਗ-ਆਸਕਤੀ ਵਿਨਾਸ਼ਕ ਹੈ। ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ, ਪ੍ਰੇਮੀ/ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ, ਸੰਤਾਨ ਆਦਿ ਨਾਲ ਮੋਹ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕਰਕੇ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਕਿ ਮੌਤ ਵੇਲੇ ਮਨੁੱਖ ਇਕੱਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਕੇਵਲ ਕਰਮ ਨਾਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦੇਹ-ਧਨ-ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਇੱਥੇ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਪਾਲਿਆ ਦਾਨ ਅਤੇ ਧਰਮ ਵਿਧਾਨ ਹੈ—ਸ਼ਰਧਾ ਬਿਨਾ ਕੀਤਾ ਕਰਮ ‘ਅਸਤ’ ਤੇ ਨਿਸ਼ਫਲ; ਸੱਚਾ ਧਰਮ ਅਰਥ-ਕਾਮ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਦੇ ਕੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮੋਖਸ਼ ਦੀ ਭੂਮੀ ਤਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 13
Vṛṣotsarga as Prerequisite for Śrāddha: Eligibility, Timing, Purification, and the Urgency of Dharma
ਪ੍ਰੇਤ-ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਗਰੁੜ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ—ਪ੍ਰੇਤ-ਭਾਵ ਕਿਵੇਂ ਰੋਕਿਆ ਜਾਵੇ? ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵ੍ਰਿਸ਼ੋਤਸਰਗ ਨੂੰ ਨਿਰਣਾਇਕ ਉਪਾਅ ਦੱਸਦੇ ਹਨ; ਵ੍ਰਿਸ਼ੋਤਸਰਗ ਬਿਨਾਂ ਪਿੰਡ-ਦਾਨ ਅਤੇ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਵੀ ਫਲ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਗਿਆਰ੍ਹਵੇਂ ਦਿਨ ਤੱਕ ਪ੍ਰੇਤਤਾ ਪੱਕੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮੌਤਾਂ, ਸ਼ੌਚ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਧਰਮ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਦੀ ਚਰਚਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਪੂਰਨ ਦਾਨ ਕਰਕੇ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ ਤੇ ਦੇਹ-ਤਿਆਗ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਦੁৰ্গਤੀ ਤੋਂ ਬਚਦਾ ਹੈ। ਅਧਰਮ ਕਰਨ ਨਾਲ ਯਮ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕਰਮਕਾਂਡ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਨਹੀਂ ਟਿਕਦਾ। ਵ੍ਰਿਸ਼ੋਤਸਰਗ ਕਰਨ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਪਹਿਲਾਂ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ; ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਨੇੜਲੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪਤਨੀ ਜਾਂ ਧੀ ਨੂੰ। ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਦਿੱਤੇ ਦਾਨ ਦਾ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਫਲ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਤਾਕੀਦ ਹੈ—ਜਦ ਤੱਕ ਸਿਹਤ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਸਮਾਂ ਹੈ, ਧਰਮ ਤੁਰੰਤ ਅਪਣਾਓ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਦਾ ਪਰਮ ਹਿਤ ਕਰੋ; ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਯਤਨ ਅਸੰਭਵ ਹੈ।
Adhyaya 14
Praise of Vṛṣotsarga (Bull-release), Worthy Dāna, and the Procedure for Kṣayāha & Ūrdhva-daihika Rites
ਗਰੁੜ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਿਹਤ, ਬਿਮਾਰੀ ਅਤੇ ਮੌਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਕੀਤੇ ਦਾਨ ਦਾ ਫਲ ਵੱਖਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਂਤ ਚਿੱਤ ਨਾਲ, ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਅਤੇ ਯੋਗ ਪਾਤਰ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਦਾਨ ਪੁੰਨ ਨੂੰ ਕਈ ਗੁਣਾ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਅਪਾਤਰ ਨੂੰ ਜਾਂ ਗਲਤ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤਾ ਦਾਨ ਭਾਰੀ ਪਤਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਦਾਨ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਦੀ ਪਰਲੋਕ ਯਾਤਰਾ ਲਈ ‘ਸਾਮਾਨ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਨਿਯਤ ਕਰਤੱਬਾਂ ਦੀ ਅਣਦੇਖੀ ਨਾਲ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਭੋਗਣ ਦੀ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਫਿਰ ਵ੍ਰਿਸ਼ੋਤਸਰਗ (ਬਲਦ ਛੱਡਣਾ) ਨੂੰ ਸਰਵੋਤਮ ਯਜ੍ਞ ਕਹਿ ਕੇ, ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰ ਆਦਿ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚੀ ਗਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਕ੍ਸ਼ਯਾਹ (ਵਾਰਸ਼ਿਕ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ) ਅਤੇ ਦਾਹੋੱਤਰ ਊਰਧ੍ਵਦੈਹਿਕ ਕਰਮਾਂ ਲਈ ਸ਼ੁਭ ਮਾਸ-ਤਿਥੀਆਂ, ਮੰਡਪ ਵਿਧਾਨ, ਯੋਗ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਨਿਮੰਤਰਣ, ਗ੍ਰਹ ਸਥਾਪਨਾ ਸਮੇਤ ਹੋਮ ਕ੍ਰਮ, ਮਾਤ੍ਰੀ ਪੂਜਾ, ਵਸੋਧਾਰਾ, ਸ਼ਾਲਿਗ੍ਰਾਮ ਸਮੇਤ ਵੈਸ਼ਣਵ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਅਤੇ ਨਿਰਧਾਰਤ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਬਲਦ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁਕਤ ਕਰਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਤਿਲ-ਪਾਤਰ ਦਾਨ, ਗਾਂ/ਬਲਦ ਦਾਨ, ਨੌਕਾ/ਵੈਤਰਨੀ ਸਹਾਇ ਦਾਨ ਆਦਿ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਨ ਨਾਲ ਗੋਵਿੰਦ ਭਕਤੀ ਦੁਆਰਾ ਅਖੰਡ ਪੁੰਨ ਅਤੇ ਨਿਰਭੈਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਗਰੁੜ ਮਨੁੱਖ-ਹਿਤ ਲਈ ਹੋਰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 15
Yamamārga, Antyeṣṭi-vidhi, and Daśāhika Piṇḍa-dāna (Road to Yama and Ten-Day Offerings)
ਉਪਦੇਸ਼-ਸੰਵਾਦ ਵਿੱਚ ਗਰੁੜ ਯਮਲੋਕ ਅਤੇ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਰਾਹ ਦੀ ਪੱਕੀ ਵਿਆਖਿਆ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਣੂ ਯਮਲੋਕ ਤੱਕ ਦੀ ਦੂਰੀ ਦੱਸ ਕੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮੌਤ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕੀ ਅਨੁਭਵ ਦਾ ਨਿਰਣਾਇਕ ਕਾਰਣ ਕਰਮ ਹੈ। ਫਿਰ ਅਧਿਆਇ ਅੰਤ੍ਯੇਸ਼ਟੀ-ਵਿਧੀ ਵੱਲ ਮੁੜਦਾ ਹੈ—ਤੁਲਸੀ, ਸ਼ਾਲਗ੍ਰਾਮ, ਸੋਨਾ, ਤਿਲ ਅਤੇ ਦਰਭ ਨਾਲ ਮਰਨਾਸੰਨ/ਮ੍ਰਿਤਕ ਦਾ ਸੰਸਕਾਰ; ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਦਿਸ਼ਾ-ਨਿਯਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਵ-ਯਾਤਰਾ, ਚਿਤਾ ਅਤੇ ਦਾਹ; ਯਮ, ਅੰਤਕ, ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਲਈ ਅਗਨੀ-ਆਹੁਤੀਆਂ; ਦਾਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਲ-ਤਰਪਣ, ਅਤਿ ਵਿਲਾਪ ਤੋਂ ਰੋਕ ਅਤੇ ਸਮੁਦਾਇਕ ਕਰਮ। ਪ੍ਰੇਤ-ਤੱਤਵ ਅਨੁਸਾਰ ਪਹਿਲੇ ਦਿਨ ਤੋਂ ਦਸ ਦਿਨ ਰੋਜ਼ ਪਿੰਡਦਾਨ ਅਤੇ ਜਲਾਂਜਲੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਤ-ਦੇਹ ਅੰਗ-ਅੰਗ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਦਸਵੇਂ ਦਿਨ ਭੁੱਖ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਗਿਆਰਵੇਂ-ਬਾਰ੍ਹਵੇਂ ਦਿਨ ਤੱਕ ਪ੍ਰੇਤ-ਸੰਜ्ञਾ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਪ੍ਰੇਤ ਕਠੋਰ ਯਮਮਾਰਗ (ਧਰਮੀ ਲਈ ਸੁਖਦ) ਉੱਤੇ ਨਾਮਿਤ ਠਹਿਰਾਵਾਂ ਤੋਂ ਲੰਘ ਕੇ ਯਮਪੁਰੀ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦਾਨ, ਤਪ, ਤੀਰਥ-ਸੇਵਾ, ਗੋ-ਦਾਨ ਆਦਿ ਨਾ ਕਰਨ ਦਾ ਪਛਤਾਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਅੰਤ੍ਯੇਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਯਮਮਾਰਗ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰਿਤ ਭੂਗੋਲ ਅਤੇ ਕਰਮ-ਨਿਰਣੇ ਦੇ ਅਗਲੇ ਵਰਣਨ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 16
The Preta’s Staged Journey to Yama’s City: Monthly Śrāddha Supports, Vaitaraṇī Crossing, and the Witnesses of Deeds
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੇਤ ਦੇ ਵਿਲਾਪ ਅਤੇ ਯਮਦੂਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕਠੋਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਰਾਹ ਦਿਖਾ ਕੇ ਲਿਜਾਣ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਪ੍ਰੇਤ ਨੂੰ ਸਤਾਰਾਂ ਦਿਨ ਵਾਯੁ-ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਘਸੀਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਠਾਰ੍ਹਵੇਂ ਦਿਨ ਉਹ ਯਮਪੁਰੀ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਨਾਮਿਤ ਠਹਿਰਾਵਾਂ/ਨਗਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘਦਿਆਂ ਉਹ ਭੁੱਖ, ਤ੍ਰਿਹ, ਗਰਮੀ ਅਤੇ ਠੰਢ ਨਾਲ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਤੜਫਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਪੁੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਪਿੰਡਦਾਨ ਅਤੇ ਮਾਸਿਕ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਉਸ ਨੂੰ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਤੇ ਆਰਾਮ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਸੌਰਿਪੁਰ, ਨਾਗੇਂਦ੍ਰਨਗਰ, ਗੰਧਰਵ-ਨਗਰ, ਸ਼ੈਲਾਗਮ (ਪੱਥਰ-ਵਰਖਾ), ਕ੍ਰੌਂਚ, ਸੌਰੀ ਦੇ ਅਧੀਨ ਚਿਤ੍ਰਨਗਰ ਆਦਿ ਮੁੱਖ ਪੜਾਅ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਧਰਮਰਾਜ ਦੀ ਨਗਰੀ ਦੇ ਨੇੜਲੇ ਖੇਤਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਵੈਤਰਨੀ ਨਦੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਮੱਲਾਹ ਪਾਰ ਲੰਘਾਉਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਤੰਦਰੁਸਤ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀ ‘ਵੈਤਰਨੀ-ਧੇਨੂ’ ਦਾ ਦਾਨ ਹੀ ਯਾਦ ਬਣ ਕੇ ਪਾਰ ਲੰਘਣ ਦਾ ਉਪਾਅ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਦਾਨ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਡੁੱਬਣਾ ਅਤੇ ਪਛਤਾਵਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਯਮਲੋਕ ਦੀ ਪ੍ਰਬੰਧ-ਵਿਵਸਥਾ, ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ, ਮਨੁੱਖੀ ਆਚਰਨ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸ਼੍ਰਵਣ ਸਾਕਸ਼ੀ, ਅਤੇ ਹਰ ਬੋਲ ਤੇ ਕਰਮ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਚਿਤ੍ਰਗੁਪਤ ਤੇ ਯਮ ਨੂੰ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯਾਤਰਾ ਤੋਂ ਨਿਆਂ-ਵਿਚਾਰ ਵੱਲ ਬਦਲਾਅ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 17
Śravaṇa-Mahātmya: The Śravaṇas, Cosmic Testimony, and the Paths of the Puruṣārthas
ਪ੍ਰੇਤ ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਯਮਸਭਾ ਅਤੇ ਕਰਮ-ਨਿਰਣੇ ਦੀ ਗੱਲ ਚੱਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਗਰੁੜ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ—ਸ਼੍ਰਵਣ ਕੌਣ ਹਨ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਕਰਮ ਕਿਵੇਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ? ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਕ੍ਰਮ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਯਮ ਅਤੇ ਚਿਤ੍ਰਗੁਪਤ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਬਾਰਾਂ ਤੇਜਸਵੀ ਸਾਕਸ਼ੀ ਰਚੇ। ਇਹ ਸ਼੍ਰਵਣ ਦੂਰੋਂ ਸ਼ੁਭ-ਅਸ਼ੁਭ ਬਚਨ ਸੁਣਦੇ ਹਨ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਵੀ ਕਰਮ ਵੇਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮੌਤ ਵੇਲੇ ਸਭ ਕੁਝ ਧਰਮਰਾਜ ਨੂੰ ਰਿਪੋਰਟ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਉਹ ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ, ਮੋਖਸ਼—ਚਾਰ ਪੁਰੁਸ਼ਾਰਥਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਕੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮਾਰਗ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪੁੰਨ ਅਨੁਸਾਰ ਪਰਲੋਕ ਦੀ ਗਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਕੁਝ ਦਿਵ੍ਯ ਵਾਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਕਠਿਨ ਰਾਹਾਂ ਤੇ ਦੁੱਖ ਸਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰਵਣਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਾਉਣਾ ਪਾਪ-ਸ਼ੁੱਧੀ, ਸੁਖ ਅਤੇ ਆਖ਼ਰ ਵਿਸ਼ਣੁਧਾਮ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਵਾਲੀ ਸਾਧਨਾ ਵਜੋਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 18
Preta-mārga Supports (Dāna), Chitragupta’s Accounting, and the Enumeration of Narakas
ਪਿਛਲੇ ਪ੍ਰੇਤ-ਮਾਰਗ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਰਾਮ-ਥਾਵਾਂ ਦੇ ਵਰਣਨ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਂਦਿਆਂ ਭਗਵਾਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ/ਵਿਸ਼ਣੁ ਕਰਮ ਦੀ ਅਟੱਲਤਾ ਦੁਹਰਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਮਨ, ਬਾਣੀ ਅਤੇ ਦੇਹ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਕਰਮ ਅਨੁਭਵ-ਫਲ ਬਣ ਕੇ ਪੱਕਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਚਿਤ੍ਰਗੁਪਤ ਯਮਰਾਜ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਹਿਸਾਬ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵਿਹਾਰਕ ਉਪਦੇਸ਼ ਆਉਂਦਾ ਹੈ: ਮ੍ਰਿਤਕ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਕੀਤੇ ਦਾਨ ‘ਮਹਾਮਾਰਗ’ ਉੱਤੇ ਅਸਲ ਸਹਾਇਕ ਹਨ—ਦੀਵਾ ਡਰਾਉਣਾ ਹਨੇਰਾ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਵ੍ਰਿਸ਼ੋਤਸਰਗ ਅਤੇ ਪਿੰਡ-ਕ੍ਰਿਆ ਪ੍ਰੇਤ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਦੇ ਹਨ; ਛਤਰੀ, ਪਾਦੁਕਾ, ਕੱਪੜੇ, ਅੰਗੂਠੀ/ਚਿੰਨ੍ਹ, ਜਲ-ਘੜਾ, ਆਸਨ, ਬਰਤਨ, ਸ਼ਯਿਆ ਆਦਿ ਦਾਨ ਛਾਂ, ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਗਮਨ, ਯਮਦੂਤਾਂ ਤੋਂ ਰੱਖਿਆ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ-ਥਕਾਵਟ ਵਿੱਚ ਆਰਾਮ ਦੇਂਦੇ ਹਨ। ਗਰੁੜ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ ਘਰ-ਅਰਪਣ ਕੌਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਪ੍ਰਭੂ ਵਰੁਣ ਅਤੇ ਭਾਸਕਰ ਰਾਹੀਂ ਦਿਵ੍ਯ ਮੱਧਸਥਤਾ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਮੁੱਖ ਨਰਕਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਗਿਣ ਕੇ ਵਿਕਰਮ ਅਤੇ ਵੰਸ਼-ਛੇਦ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਘੋਰ ਯਾਤਨਾਵਾਂ ਦੱਸੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅੰਗੂਠੇ-ਜਿਹੀ ਯਾਤਰਾ, ਜੋਂਕ ਵਰਗੀ ਚਾਲ ਅਤੇ ਕੱਪੜੇ ਬਦਲਣ ਵਰਗੀਆਂ ਉਪਮਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ-ਚੱਕਰ ਦਰਸਾ ਕੇ ਅਗਲੇ ਭਾਗ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 19
Arrival at Yama’s cities: Citragupta’s scrutiny, Dharmadhvaja’s gate, and the necessity of dāna
ਪ੍ਰੇਤਕਲਪ ਦੀ ਅਗਲੀ ਕਥਾ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੂਖਮ ਕਰਮ-ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਤੜਫਦਾ ਪ੍ਰੇਤ ਯਮਦੂਤਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਪਰਲੋਕ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਨਗਰਾਂ ਵੱਲ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਰਾਹ ਦਾ ਅੰਤ ਪਹਿਲਾਂ ਚਿਤ੍ਰਗੁਪਤ ਦੀ ਨਗਰੀ ਵਿੱਚ ਕਰਮ-ਲੇਖੇ ਦੀ ਜਾਂਚ, ਫਿਰ ਯਮ ਦੀ ਸ਼ੁਭਪੁਰੀ ਵਿੱਚ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੀ ਰਖਵਾਲੀ ਅਤੇ ਨਿਆਂ-ਫੈਸਲੇ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਦਾ ਚੌਕਸ ਦ੍ਵਾਰਪਾਲ ਧਰਮਧ੍ਵਜ ਜੀਵ ਦੇ ਮਿਲੇ-ਝੁਲੇ ਪੁੰਨ-ਪਾਪ ਦਾ ਹਿਸਾਬ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਧਰਮੀ ਧਰਮਰਾਜ ਨੂੰ ਨਿਆਂ-ਸਰੂਪ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਪਾਪੀ ਕੇਵਲ ਭਿਆਨਕ ਰੂਪ। ਦਾਨ ਨੂੰ ਰੱਖਿਆ-ਉਪਾਅ ਵਜੋਂ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਉਭਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਲੋਹਾ, ਲੂਣ, ਕਪਾਹ, ਤਿਲ-ਪਾਤਰ, ਸੱਤ ਅਨਾਜ ਆਦਿ ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਔਰਧ੍ਵਦੈਹਿਕ ਦਾਨ ਸੇਵਕਾਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਕੇ ਡਰ ਘਟਾਉਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਫੜ ਕੇ ਯਾਤਨਾ ਤੋਂ ਬਚਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਕਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਦੇਵ, ਪਿਤ੍ਰ, ਮਨੁੱਖ, ਨਰਕ ਆਦਿ ਗਤੀਆਂ, ਮਨੁੱਖ-ਜਨਮ ਦੀ ਦੁਰਲਭਤਾ ਅਤੇ ਵਰਤ-ਆਚਾਰ ਤੇ ਸੰਯਮ ਨਾਲ ਨਿਭਾਇਆ ਧਰਮ ਹੀ ਪਰਮ ਲਕਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ।
Adhyaya 20
Entry into Yama’s Abode; Nature, Causes, and Signs of the Preta-State
ਯਮ ਦੇ ਅਧੀਨ ਪਰਲੋਕ-ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਸਿਲਸਿਲੇ ਵਿੱਚ ਗਰੁੜ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰੇਤ-ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਰਹੇ ਜੀਵ ਪ੍ਰੇਤਤਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਅਤੇ ਨਰਕਾਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਅੱਗੇ ਕਿਵੇਂ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਨੂ ਪਹਿਲਾਂ ਯਮ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਦੰਡ-ਵਿਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੇਤਾਂ ਦਾ ਸਥਾਨ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਇੱਕ ਖਾਸ ਪ੍ਰੇਤ-ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਪਰਧਨ/ਪਰਸਤ੍ਰੀ ਹਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸਘਾਤੀ ਦੁਰਾਚਾਰੀ ਨਿਸ਼ਾਚਰ ਬਣ ਕੇ, ਦੇਹ-ਰਹਿਤ ਭਟਕਦੇ ਹੋਏ ਭੁੱਖ-ਤ੍ਰਿਹ ਨਾਲ ਤੜਫਦੇ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਪ੍ਰੇਤ ਜੀਵਤਾਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਤੰਗ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਪਿਤ੍ਰ-ਅਰਪਣ ਤੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਵਿੱਚ ਵਿਘਨ ਪਾਉਂਦੇ, ਪੁਰਾਣੇ ਘਰਾਂ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਮੰਡਲਾਉਂਦੇ, ਅਤੇ ਅਸ਼ੁੱਧ ਥਾਵਾਂ ਕੋਲ ਬੁਖਾਰ ਤੇ ਅਨੇਕ ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਗਰੁੜ ਦੇ ਨਿਦਾਨੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਨੂ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਨਾਸਤਿਕ, ਧਰਮ-ਨਿੰਦਕ, ਅਤੇ ਨਿੱਤਕਰਮ, ਜਪ-ਹੋਮ ਤੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਛੱਡਣ ਵਾਲੇ ਵਧੇਰੇ ਅਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹਨ; ਅਤੇ ‘ਪ੍ਰੇਤ-ਦੋਸ਼’ ਦੇ ਲੱਛਣ—ਬਾਂਝਪਨ, ਸੰਤਾਨ-ਹਾਨੀ, ਧਨ-ਨਾਸ, ਝਗੜੇ, ਸਮਾਜਕ ਅਵਿਵਸਥਾ, ਮਨ ਦੀ ਕਠੋਰਤਾ—ਗਿਣਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅੰਤ੍ਯੇਸ਼ਟੀ, ਵ੍ਰਿਸ਼ੋਤਸਰਗ, ਸਾਲਾਨਾ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਆਦਿ ਕਰਮ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਉਪਾਅ ਦੱਸ ਕੇ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰੇਤਾਂ ਦੀ ਉਪੇਖਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਤਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਕਰਮ-ਪਰਿਪਾਕ ਨਾਲ ਬੱਝੇ ਭਿਆਨਕ ਪ੍ਰੇਤ-ਰੂਪਾਂ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਕਰਕੇ ਅਗਲੇ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਉਪਾਅਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 21
Preta-Mokṣa Upāya: Svapna-Lakṣaṇa, Pitṛ-Doṣa, and Prescribed Rites (Kṛṣṇa-bali & Nārāyaṇa-bali)
ਗਰੁੜ–ਭਗਵਾਨ ਸੰਵਾਦ ਵਿੱਚ ਗਰੁੜ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰੇਤਾਂ ਨੂੰ ਮੋਖ਼ਸ਼ ਕਿਵੇਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਪ੍ਰੇਤ-ਅਵਸਥਾ ਕਿੰਨਾ ਸਮਾਂ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਲੰਮੀ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਕੀ ਉਪਾਅ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਕੋਲ ਆਦਰ ਨਾਲ ਪੁੱਛਣ ਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਪ੍ਰੇਤ-ਪੀੜਾ ਦੇ ਸੁਪਨੇ ਵਾਲੇ ਲੱਛਣ, ਧਰਮ-ਹ੍ਰਾਸ ਨਾਲ ਉਪਜੀ ਭ੍ਰਮਾਵਸਥਾ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਘਨਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਮ੍ਰਿਤਕ ਦੇ ਨਾਮ ‘ਤੇ ਕੀਤਾ ਦਾਨ ਪ੍ਰੇਤ/ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੁੰਨ ਬਣ ਕੇ ਵਾਪਸ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਤ੍ਰਿਪਤ ਪਿਤਰ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤ੍ਰਿਪਤ ਜਾਂ ਦੁਸ਼ਟ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਵੰਸ਼ ਨੂੰ ਪੀੜ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰੇਤ ਦੀ ਅੱਗੇ ਦੀ ਗਤੀ ਰੋਕਣ ਵਾਲੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਅਨਿਸ਼ਟ ਫਲ ਦੀ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਲੱਛਣ ਨਾ ਹੋਣ ‘ਤੇ ਵੀ ਭਗਤੀ, ਪਿਤ੍ਰ-ਪੂਜਾ, ਨਿਯਮਾਂ ਨਾਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਬਲੀ, ਜਪ–ਹੋਮ–ਦਾਨ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧੀ ਅਤੇ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ‘ਤੇ ਨਾਰਾਇਣ-ਬਲੀ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ; ਗਾਇਤਰੀ-ਜਪ, ਵ੍ਰਿਸ਼ੋਤਸਰਗ ਆਦਿ ਵੀ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੱਖ ਦੇਵਤਾ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਤਾਰਕ ਮੰਨ ਕੇ, ਇਹ ਸੁਪਨ-ਲੱਛਣ ਸਿੱਖਿਆ ਸੁਣਨ/ਪੜ੍ਹਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਤ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਦੂਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਹੈ।
Adhyaya 22
Svapnādhāya (Dream-Chapter): Causes, Forms, Nourishment, and Liberation of Pretas
ਪ੍ਰੇਤ-ਕਲਪ ਦੀ ਪਰਲੋਕ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਗਰੁੜ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ—ਪ੍ਰੇਤ ਕਿਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਹੈ, ਕਿੱਥੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਿਹੜੀ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਪਾਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਭਗਵਾਨ ਦੋ ਢੰਗ ਨਾਲ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—(1) ਪੁੰਨ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੇ ਧਰਮਕ ਕਰਮ: ਜਨ-ਹਿਤ ਲਈ ਪਾਣੀ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ, ਮੰਦਰ, ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ/ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ-ਗ੍ਰਿਹ, ਅੰਨਸ਼ਾਲਾ ਅਤੇ ਭੋਜਨ-ਦਾਨ; (2) ਪ੍ਰੇਤ-ਭਾਵ ਦੇ ਕਰਮ-ਕਾਰਣ: ਸਾਂਝੀ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ, ਸ਼ਰਾਧ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਕਰਤੱਬਾਂ ਦੀ ਉਪੇਖਾ, ਮਹਾਪਾਤਕ, ਵਿਸ਼ਵਾਸਘਾਤ, ਨਿਰਦੋਸ਼ ਇਸਤਰੀ-ਆਸ਼੍ਰਿਤਾਂ ਦਾ ਤਿਆਗ, ਹਿੰਸਕ/ਅਸ਼ੌਚ ਮੌਤ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੁ-ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਮੌਤ। ਫਿਰ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ-ਭੀਸ਼ਮ ਦੇ ‘ਪੁਰਾਤਨ ਅਖਿਆਨ’ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਨ-ਤਪਸਵੀ ਪੰਜ ਡਰਾਉਣੇ ਪ੍ਰੇਤਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਅਤੇ ਵਿਗੜੇ ਰੂਪ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਫਲ ਹਨ, ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਧਰਮ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਉੱਥੇ ਮਿਲੇ ਅਸ਼ੁੱਧ ਬਚੇਖੁਚੇ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ‘ਆਹਾਰ’ ਹੈ। ਤਪਸਵੀ ਉਪਵਾਸ, ਮਹਾਵ੍ਰਤ, ਯਜ੍ਞ, ਦਾਨ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਹਿਤ ਪੁੰਨਕਰਮ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਦਿਵ੍ਯ ਚਿੰਨ੍ਹ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਤ ਵਿਮਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਉੱਪਰ ਗਤੀ ਪਾਂਦੇ ਹਨ—ਵਿਦਵਾਨੀ ਬਾਣੀ ਦੇ ਸੰਗ ਅਤੇ ਪੁੰਨ-ਪਾਠ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਗਰੁੜ ਦੀ ਕੰਬਦੀ ਚਿੰਤਾ ਮੁੜ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 23
Preta-lakṣaṇa and Svapna-nimitta: Dream Portents of Preta-affliction and the Prescribed Remedies
ਪ੍ਰੇਤਕਲਪ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਗਰੁੜ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ—ਪਿਸ਼ਾਚ-ਵਾਂਗ ਆਸਕਤੀ ਹੋ ਜਾਣ ‘ਤੇ ਪ੍ਰੇਤ ਕਿਵੇਂ ਵਰਤਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੀ ਉਹ ਸੰਵਾਦ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਤ ਦੀ ਸੂਖਮ-ਦੇਹ ਸਥਿਤੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਆਪਣੇ ਨਿਵਾਸ ਵੱਲ ਮੁੜ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਗੜੇ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਦੁੱਖ-ਸੂਚਕ ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਨਿਮਿੱਤ ਗਿਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਵਾਰ-ਵਾਰ ਬੰਧਨ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ; ਫਟੇ ਕੱਪੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਿਤਰ-ਰੂਪ ਦਾ ਭੋਜਨ ਮੰਗਣਾ; ਭੋਜਨ ਦਾ ਛਿਨ ਜਾਣਾ; ਤੀਬਰ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਅਤੇ ਪੀਣਾ; ਬੈਲ ‘ਤੇ ਸਵਾਰੀ ਜਾਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਗਮਨ; ਭੁੱਖੇ ਹੋ ਕੇ ਤੀਰਥ ਜਾਣਾ; ਅਤੇ ਪਸ਼ੂ/ਬ੍ਰਾਹਮਣ/ਦੇਵ/ਭੂਤ/ਪ੍ਰੇਤ/ਨਿਸ਼ਾਚਰ ਵਰਗੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਅਸਧਾਰਣ ਬੋਲਣਾ—ਇਸ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦਾ ਨਿਮਿੱਤ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜੀਵਤ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਮ੍ਰਿਤ ਦੇਖਣਾ ਵੀ ਪ੍ਰੇਤ-ਪੀੜਾ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ—ਸਨਾਨ (ਘਰ ਜਾਂ ਤੀਰਥ), ਸ਼ੁਭ ਰੁੱਖ ਕੋਲ ਤਰਪਣ, ਕਾਲੇ ਅਨਾਜ ਦਾ ਦਾਨ, ਵੇਦ-ਜਾਣੂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ, ਯਥਾਸਕਤੀ ਹੋਮ ਅਤੇ ਪੂਰਨ ਪਾਠ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ—ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ। ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹਨ-ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਤ-ਲੱਛਣ ਨਾਸ ਹੋਣ ਦੀ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਹੈ।
Adhyaya 24
Āyuḥ-kṣaya by Vikarma; Impermanence of the Body; Aśauca and Child Śrāddha Procedures; Dāna as Remedy
ਪ੍ਰੇਤ-ਕਲਪ ਦੀ ਅਗਲੀ ਪਰਲੋਕੀ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਗਰੁੜ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ—ਵੇਦ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਦਾ “ਨਿਯਤ ਸਮਾਂ” ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਰਾਜਿਆਂ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਅਕਾਲ ਮੌਤ ਕਿਉਂ ਦਿਖਦੀ ਹੈ? ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੌ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਆਯੁ ਆਮ ਵਿਧਾਨ ਹੈ, ਪਰ ਵਿਕਰਮ ਅਤੇ ਸਵਧਰਮ-ਤਿਆਗ ਨਾਲ ਆਯੁ ਜਲਦੀ ਘਟਦੀ ਹੈ। ਵੇਦਾਧਿਐਨ ਅਤੇ ਵੰਸ਼-ਧਰਮ ਦੀ ਉਪੇਖਾ, ਨਿਸ਼ਿਧ ਕਰਮ, ਅਸ਼ੌਚ, ਅਸ਼ਰੱਧਾ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਹਾਨੀ ਆਯੁ-ਕ੍ਸ਼ਯ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹਨ; ਅਧਰਮੀ ਰਾਜੇ ਯਮ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਭੋਗਦੇ ਹਨ। ਦੇਹ ਦੀ ਅਨਿਤਤਾ ਦਿਖਾ ਕੇ ਸਨਾਨ, ਦਾਨ, ਜਪ, ਹੋਮ, ਸਵਾਧਿਆਇ ਅਤੇ ਸਦਾਚਾਰ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ੁੱਧੀ ਦੀ ਤੁਰੰਤ ਲੋੜ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਗਰਭਪਾਤ ਸਮੇਤ ਬਾਲ-ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੂ ਉੱਤੇ ਅਸ਼ੌਚ ਦੇ ਨਿਯਮ, ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਦੁੱਧ-ਤਰਪਣ, ਚੂੜਾਕਰਮ ਤੋਂ ਪੰਜ ਸਾਲ ਤੱਕ ਦਾਹ, ਪੰਜ ਸਾਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਾਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਰਨ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਘੜਾ-ਦਾਨ, ਪਾਇਸ ਆਦਿ ਦਾਨ ਵਿਧਾਨ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦਾਨ ਨਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਗਰੀਬੀ, ਪਾਪ ਅਤੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਦੁੱਖ ਵਧਦਾ ਹੈ—ਅਤੇ ਇਹ ਪੁਨਰਜਨਮ ਦੇ ਚੱਕਰ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 25
Akalamṛtyu-kāraṇa and Bāla Antyeṣṭi: Age-graded Funeral Rites, Śrāddha Types, and Sonship Duties
ਪ੍ਰੇਤ-ਕਲਪ ਦੀ ਵਿਹਾਰਕ ਰਹਿਨੁਮਾਈ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਂਦਿਆਂ ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਅਕਾਲ ਮੌਤ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਬਾਲ-ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁ, ਦੇ ਸੰਸਕਾਰ ਕਦੋਂ ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਕਰਨੇ ਹਨ, ਇਹ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਣੂ ਗਰਭਪਾਤ ਨੂੰ (ਅੰਤ੍ਯੇਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ) ਸ਼ਿਸ਼ੁ-ਮੌਤ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਸ਼ਿਸ਼ੁ ਲਈ ਦੁੱਧ ਅਤੇ ਪਾਇਸ ਆਦਿ ਅਰਪਣ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਮਰ ਦੀ ਹੱਦ ਮੁਤਾਬਕ ਸਮਾਧੀ (ਭੂਮੀ-ਸੰਸਕਾਰ) ਜਾਂ ਦਾਹ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਿਸ਼ੁ, ਬਾਲ, ਕੌਮਾਰ, ਪੌਗੰਡ, ਕਿਸ਼ੋਰ, ਯੌਵਨ ਆਦਿ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਬਿਆਨ ਹੋਦੀਆਂ ਹਨ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸਮੁਦਾਇਆਂ ਵਿੱਚ ਉਪਨਯਨ ਨਹੀਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਵਿਕਲਪਕ ਉਮਰ-ਗਿਣਤੀ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜ ਸਾਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੌਤ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਦਸ-ਪਿੰਡ ਆਦਿ ਪ੍ਰੇਤ-ਸਹਾਇਕ ਕਰਮ ਅਣਡਿੱਠੇ ਨਾ ਕੀਤੇ ਜਾਣ। ਅੱਗੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ-ਵਿਵਸਥਾ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਹੈ—ਕਦੋਂ ਸਪਿੰਡੀਕਰਨ ਛੱਡਣਾ, ਏਕੋੱਦਿਸ਼ਟ ਅਤੇ ਪਾਰਵਣ ਦਾ ਭੇਦ, ਯੋਗ ਪੁਰੋਹਿਤ/ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਸ਼ੁੱਧ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਅੰਨਦਾਨ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ। ‘ਘਟਾਕਾਸ਼’ ਉਪਮਾ ਨਾਲ ਪੁਨਰਜਨਮ ਅਤੇ ਕੁਲ-ਸੰਬੰਧ ਦੀ ਦੁਹਰਾਈ ਸਮਝਾ ਕੇ ਵੰਸ਼, ਯੋਗਤਾ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦੇ ਠੀਕ/ਗਲਤ ਫਲਾਂ ਦੀ ਅਗਲੀ ਚਰਚਾ ਲਈ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਾਈ ਗਈ ਹੈ।
Adhyaya 26
Sapindīkaraṇa: Timing, Eligibility, Gotra Rules, and Yearlong Śrāddha (with Vṛṣotsarga and Ghaṭa-dāna)
ਪ੍ਰੇਤ-ਕਲਪ ਦੀ ਮਰਨੋਂ ਬਾਅਦ ਵਾਲੀਆਂ ਵਿਧੀਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਯੋਗਿਕ ਰਹਿਨੁਮਾਈ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਂਦਿਆਂ ਗਰੁੜ ਪ੍ਰਭੂ ਤੋਂ ਸਪਿੰਡੀਕਰਨ ਦੇ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਤਰਕ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਪੁਰਖ‑ਇਸਤਰੀ ਲਈ ਸਪਿੰਡਤਾ ਦੇ ਨਿਯਮ, ਪਤੀ ਜੀਵਤ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਕਰਮ ਕਿਵੇਂ, ਪਤਨੀ ਦੇ ਸਹਗਮਨ (ਚਿਤਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼) ਦੀ ਸਥਿਤੀ, ਅਤੇ ਇਕੱਠੇ ਮੌਤ ਹੋਣ ਤੇ ਵਿਧੀ ਕੀ। ਪ੍ਰਭੂ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਬਾਰ੍ਹਵੇਂ ਦਿਨ, ਪਰ ਪੱਖ ਅੰਤ, ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਜਾਂ ਸਾਲ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਪਿੰਡੀਕਰਨ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸਪਿੰਡੀਕਰਨ ਹੋਣ ਮਗਰੋਂ ਪ੍ਰੇਤ-ਨਾਮ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਤਕ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਵੱਖਰੇ ਪ੍ਰੇਤ-ਅਰਪਣ ਅਨੁਚਿਤ ਹਨ। ਅਧਿਆਇ ਕਰਤਾ-ਅਧਿਕਾਰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਪਹਿਲਾਂ ਪੁੱਤਰ, ਫਿਰ ਪਤਨੀ, ਭਰਾ, ਸਪਿੰਡ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ, ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਜਾਂ ਪੁਰੋਹਿਤ। ਵਿਆਹ ਦੇ ਭੇਦ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸਤਰੀ ਦੇ ਗੋਤ੍ਰ-ਸੰਬੰਧ ਦੇ ਨਿਯਮ ਵੀ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਸਾਂਝੀ ਦਾਹ-ਕ੍ਰਿਆ, ਇਕੋ ਪਾਕ ਨਾਲ ਵੱਖਰੇ ਪਿੰਡ, ਇਕੋ ਭੂਮੀ ਉੱਤੇ ਵੱਖਰੇ ਹੋਮ ਆਦਿ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੇ ਕੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ੋਤਸਰਗ, ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰੇਤ-ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ, ਘਟ-ਦਾਨ, ਮਹੀਨਾਵਾਰ ਘਟਾਨ্ন ਅਤੇ ਇਕ ਸਾਲ ਤੱਕ ਨਿਤ੍ਯ/ਨੈਮਿਤਿਕ ਉਪਚਾਰਾਂ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਾਲਾਨਾ ਸਮਾਪਤੀ (ਪਿੰਡ-ਪ੍ਰਵੇਸ਼) ਅਤੇ ਪਿਤ੍ਰ-ਸੰਯੋਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਹੀਨਾਵਾਰ ਪਾਲਣ-ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦੀ ਨਿਯਮਿਤਤਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।
Adhyaya 27
Explanation of the Sapiṇḍana Rite; Causes of Pretahood; Viṣṇu Worship and Preta-ghaṭa Dāna
ਪ੍ਰੇਤ-ਕਲਪ ਦੇ ਸਿਲਸਿਲੇ ਵਿੱਚ ਗਰੁੜ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰੇਤ ਕਿਵੇਂ ਜੀਊਂਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਲੋਕ ਡਰਾਉਣੇ ਪ੍ਰੇਤ ਜਾਂ ਪਿਸ਼ਾਚ ਕਿਉਂ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕਿਹੜੇ ਦਾਨ ਤੇ ਕਰਮ ਪ੍ਰੇਤਤਵ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਨੂ ਗੂੜ੍ਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ ਕੇ ਤ੍ਰੇਤਾ-ਯੁਗ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ: ਸ਼ਿਕਾਰ ਨਾਲ ਥੱਕਿਆ ਰਾਜਾ ਬਭ੍ਰੁਵਾਹਨ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸਰੋਤ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਵਟ-ਵ੍ਰਿਖ਼ ਹੇਠਾਂ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰੇਤਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਭਿਆਨਕ ਪ੍ਰੇਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਪ੍ਰੇਤ ਰਾਜੇ ਦੀ ਸ਼ੁਭ ਸੰਗਤ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਕੇ ਆਪਣਾ ਪਤਨ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਸੁਦੇਵ ਨਾਮ ਦਾ ਧਰਮਨਿਸ਼ਠ ਵੈਸ਼੍ਯ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਦੇਵ-ਪਿਤ੍ਰ-ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਪੂਜਾ ਤੇ ਦਾਨ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਸੰਤਾਨ/ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਅਤੇ ਊਰਧ੍ਵ-ਦੇਹ ਕਰਮ ਪੂਰੇ ਨਾ ਹੋ ਸਕੇ; ਇਸ ਲਈ ਪ੍ਰੇਤਤਵ ਪੱਕਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹ ਕਾਰਣ ਗਿਣਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਦੇਵਦ੍ਰਵ੍ਯ ਜਾਂ ਅਸਹਾਇ ਦਾ ਧਨ ਚੁਰਾਉਣਾ, ਕਾਮ-ਦੋਸ਼, ਵਿਸ਼ਵਾਸਘਾਤ, ਨਿਤ੍ਯ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਉਪੇਖਾ, ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਆਦਿ। ਉਪਾਅ ਵਜੋਂ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਸ਼ਾਸਤਰ-ਸ਼੍ਰਵਣ, ਵਿਸ਼ਨੂ-ਪੂਜਾ, ਸਤਸੰਗ; ਨਾਰਾਇਣ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਮਾ ਸਥਾਪਨਾ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ, ਬ੍ਰਹਮਾ-ਸ਼ਿਵ ਪੂਜਾ, ਹੋਮ, ਊਰਧ੍ਵ-ਦੇਹ ਕਰਮ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਦਾਨ ਅਤੇ ਨਿਰਣਾਇਕ ਪ੍ਰੇਤ-ਘਟ ਦਾਨ। ਪ੍ਰੇਤ ਮਣੀ ਦੇ ਕੇ ਅੰਤਰਧਿਆਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਰਾਜਾ ਇਹ ਵਿਧੀਆਂ ਕਰਵਾ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਵਰਗ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਦੂਜੇ ਦੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਨਾਲ ਵੀ ਉੱਧਾਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਫਲਦਾਇਕ ਹੈ।
Adhyaya 28
Preta-bhāva: Causes, Remedies, and the Rationale of Post-death Rites (Question-Catalogue)
ਕਰੁਣਾਮਈ ਉਪਦੇਸ਼-ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਗਰੁੜ ਮਧੁਸੂਦਨ (ਵਿਸ਼ਣੂ) ਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ—ਕਿਹੜਾ ਦਾਨ ਜਾਂ ਸੁਕ੍ਰਿਤ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਤ-ਭਾਵ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਦਾ ਹੈ? ਵਿਸ਼ਣੂ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਭੈ-ਨਾਸਕ ਤੇ ਤੁਰੰਤ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਦਾਨ: ਸ਼ੁੱਧ ਸੋਨੇ ਦਾ ਕਲਸ਼, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਈਸ਼ ਅਤੇ ਕੇਸ਼ਵ ਨਾਲ ਲੋਕਪਾਲਾਂ ਦੀ ਸਜਾਵਟ ਹੋਵੇ; ਉਸ ਨੂੰ ਦੁੱਧ-ਘਿਉ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਦਾਨ ਕਰਨਾ। ਫਿਰ ਗਰੁੜ ਪ੍ਰਾਣ-ਤਿਆਗ ਦੇ ਪਲ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਊਰਧਵ-ਦੈਹਿਕ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਪੂਰਾ ਵਰਣਨ ਅਤੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਦੇ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਕਾਰਣ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ—ਪੰਚਰਤਨ ਰੱਖਣਾ, ਤਿਲ-ਦਰਭ, ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਰੁਖ, ਮੰਡਲ ਤੇ ਗੋਬਰ, ਵਿਸ਼ਣੂ-ਸਿਮਰਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ-ਸੂਕਤ, ਦੀਪਦਾਨ, ਖ਼ਿਮਾ-ਯਾਚਨਾ, ਅਤੇ ਤਿਲ/ਲੋਹਾ/ਸੋਨਾ/ਕਪਾਹ/ਨਮਕ/ਅਨਾਜ/ਜ਼ਮੀਨ/ਗੋ-ਦਾਨ ਆਦਿ। ਉਹ ਮੌਤ ਕਿਵੇਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੀਵ ਕਿਵੇਂ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ, ਪੰਜ ਭੂਤ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਵ੍ਰਿੱਤੀਆਂ (ਲੋਭ, ਮੋਹ, ਕਾਮ, ਅਹੰਕਾਰ) ਕਿੱਥੇ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਦੇਹ ਨਾਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੁੰਨ-ਪਾਪ ਤੇ ਦਾਨ ‘ਕਿਵੇਂ’ ਨਾਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਵੀ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਰਸਮਾਂ ਦਾ ਸਮਾਂ-ਕ੍ਰਮ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਹੈ—ਸ਼ਵ-ਵਾਹਨ ਤੇ ਦਾਹ, ਘਿਉ ਦਾ ਅਭਿਅੰਗ, ਯਮ-ਸੂਕਤ, ਜਲ-ਦਾਨ, ਨੌਂ ਪਿੰਡ, ਚੌਰਾਹੇ ਉੱਤੇ ਦੁੱਧ, ਇੱਕ ਸਾਲ ਰਾਤ ਦੇ ਦੀਵੇ, ਅਸਥੀ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ, ਸ਼ਯ੍ਯਾ-ਦਾਨ, 2/4/10/11ਵੇਂ ਦਿਨ ਸ਼ੁੱਧੀ, ਵ੍ਰਿਸ਼ੋਤਸਰਗ, ਇੱਕ ਸਾਲ ਤੱਕ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਅਤੇ ਸਾਪਿੰਡਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮੌਤਾਂ ਅਤੇ ਮਹਾਪਾਪਾਂ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਰੱਖ ਕੇ ਅਗਲੇ ਅਧਿਆਇ ਲਈ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 29
Tila–Darbha–Maṇḍala in Aūrdhvadaihika: Protection, Eligibility, and the Merit of Salt-Dāna
ਪ੍ਰੇਤ ਕਲਪ ਦੀ ਵਿਹਾਰਕ ਰਹਿਨੁਮਾਈ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਂਦਿਆਂ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਔਰਧ੍ਵਦੈਹਿਕ ਕਰਮਾਂ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ‘ਗੁਪਤ’ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਵੰਸ਼-ਧਰਮ ਵਜੋਂ ਪੁੱਤਰ ਵੱਲੋਂ ਦਾਹ-ਸੰਸਕਾਰ ਅਤੇ ਪੌਤਰੇ ਵੱਲੋਂ ਅਗਨੀ-ਦਾਨ ਦਾ ਉਲੇਖ ਹੈ। ਗੋਬਰ ਅਤੇ ਨਵੀਂ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਭੂਮੀ-ਸ਼ੁੱਧੀ, ਤਿਲ‑ਦਰਭ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ, ਅਤੇ ਜੀਵ ਦੀ ਊਰਧ੍ਵਗਤੀ ਲਈ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਰਤਨ ਰੱਖਣ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਿਨਾਂ ਕਠੋਰ ਸੱਤਾਵਾਂ ਅਸੁਰੱਖਿਅਤ ਮਰਨਾਸੰਨ ਨੂੰ ਫੜ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ—ਇਹ ਚੇਤਾਵਨੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਮੰਡਲ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਕੀਤਾ ਦਾਨ‑ਹੋਮ ਨਿਸ਼ਫਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੰਡਲ ਬ੍ਰਹਮਾ‑ਰੁਦ੍ਰ‑ਵਿਸ਼ਣੂ, ਅਗਨੀ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਦਾ ਆਸਨ ਹੈ। ਕੁਝ ‘ਅਨ੍ਯਥਾ’ ਮੌਤਾਂ ਵਿੱਚ ਜੀਵ ਵਾਯੂ‑ਭੂਤ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਆਮ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ‑ਤਰਪਣ ਦੀ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਨਹੀਂ। ਤਿਲ‑ਦਰਭ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਣੂ-ਜਨ੍ਯ ਪਵਿੱਤਰਕ ਮੰਨ ਕੇ, ਦੇਵ‑ਪਿਤ੍ਰ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਲਈ ਯਜ੍ਞੋਪਵੀਤ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ/ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਭੇਦ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ-ਸਹਾਇਕ ਸੋਪਾਨ—ਵਿਸ਼ਣੂ, ਏਕਾਦਸ਼ੀ, ਗੀਤਾ, ਤੁਲਸੀ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਗਊ—ਗਿਣਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਭ ਰੱਖਣਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਨਿਕਲਦੇ ਵੇਲੇ ਨਮਕ‑ਦਾਨ ਨੂੰ ਸਵਰਗ ਦਾ ‘ਦੁਆਰ’ ਕਹਿ ਕੇ ਅਗਲੇ ਕਰਮਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 30
Dāna for the Preta: Supreme Gifts, Yama’s Pacification, and Viṣṇu-Smaraṇa at the Time of Death
ਪ੍ਰੇਤਕਲਪ ਦੀ ਵਿਹਾਰਕ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਂਦਿਆਂ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਗਰੁੜ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪ੍ਰੇਤ ਦੀ ਪੀੜਾ-ਨਿਵਾਰਣ ਲਈ ਦਾਨ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਸੰਬੰਧੀ ਸਹਾਇਕ ਉਪਕਰਣ ਅਤਿ-ਆਵਸ਼੍ਯਕ ਹਨ। ਕਪਾਹ, ਤਿਲ ਅਤੇ ਗੋ-ਦਾਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਦਾਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਫਿਰ ਲੋਹਾ, ਸੋਨਾ, ਭੂਮੀ, ਲੂਣ ਅਤੇ ਸਪਤ ਧਾਨਿਆਂ ਦੇ ਦਾਨਾਂ ਦੇ ਫਲ—ਪਾਪਨਾਸ਼, ਯਮ-ਭੈ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਅਤੇ ਯਮਦੂਤਾਂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ—ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਮੌਤ ਨੇੜੇ ਦਿੱਤਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਵੱਲੋਂ ਮਨਜ਼ੂਰ ਦਾਨ ਅਖੰਡ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਬਿਮਾਰ ਦੀ ਉਪੇਖਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਗੇ-ਸੰਬੰਧੀ ਨਿੰਦਣਯ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਤ੍ਰਿਯ-ਤੱਤਵਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ, ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਮੂਰਤੀ ਦਾ ਅਧਿਸ਼ਠਾਨ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਸਭ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਤੇ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਕਰਮ ਦੀ ਅਨਿਵਾਰਤਾ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਘੋਰ ਰੋਗ ਵੇਲੇ ਵਿਸ਼ਣੂ-ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰ-ਸਮਰਨ ਨੂੰ ਪਰਮ ਉਪਾਅ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਵੈਤਰਨੀ ਤਰਨ ਦੀ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦੇ ਕੇ ਕਪਿਲਾ ਗੋ-ਦਾਨ ਨੂੰ ਮੌਤ ਸਮੇਂ ਮਹਾਨ ਤਾਰਕ ਸਹਾਰਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਵਿਸ਼ਣੂਧਾਮ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 31
The Explanation of Various Gifts (Dāna) and the Soul’s Entry into Another Body
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ-ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦੇ ਦਾਨ-ਉਪਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਪੁਨਰਜਨਮ-ਤੱਤਵ ਵੱਲ ਸੰਕ੍ਰਮਣ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਣੂ ਗਰੁੜ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ਼ੁੱਧ ਭਾਵ ਨਾਲ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਾਕਸ਼ੀ-ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤਾ ਦਾਨ ਅੱਖਯ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਯਮਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੇਤ ਲਈ ਪ੍ਰਤੱਖ ਸਹਾਇ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਭੂਮਿਦਾਨ ਲੰਮਾ ਸਵਰਗਵਾਸ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਪਾਦੁਕਾ ਤੇ ਛਤਰੀ ਯਾਤਰਾ ਸੁਖਾਲੀ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਦੀਪਦਾਨ ਭਿਆਨਕ ਹਨੇਰਾ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਅੰਨ-ਜਲ ਦਾਨ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਤੇ ਥਕਾਵਟ ਮਿਟਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਵਸਤ੍ਰਦਾਨ ਯਮਦੂਤਾਂ ਦੀ ਕਠੋਰਤਾ ਤੋਂ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਘੋੜਾ, ਨੌਕਾ, ਹਾਥੀ, ਮਹਿਸ਼ੀ-ਗੋ ਆਦਿ ਉੱਚ ਦਾਨ ਵਧੇਰੇ ਸੁਖ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਗਮਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਦੀਵਿਆਂ ਦਾ ਦਿਸ਼ਾ-ਨਿਆਸ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਹੈ—ਪੂਰਬ/ਉੱਤਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ, ਦੱਖਣ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ; ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਅਨੁਸਾਰ ਤੇਰਾਂ ਪਦ/ਉਪਹਾਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਾਲ ਤੱਕ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਅਰਪਣ ਦਾ ਕ੍ਰਮ। ਫਿਰ ਉਪਦੇਸ਼ ਮੁੜਦਾ ਹੈ—ਮੌਤ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਸਵਧਰਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਣ ਦਾ ਨਿਕਾਸ, ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਲਯ, ਕਾਮ-ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਨੌਂ ਦਰਵਾਜਿਆਂ ਵਾਲਾ ਨਗਰ-ਰੂਪ ਦੇਹ, ਅਤੇ ਕਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਜੀਵ ਦਾ ਨਵੇਂ ਸ਼ਰੀਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਵਰਣਿਤ ਹੈ; 84 ਲੱਖ ਯੋਨੀਆਂ ਅਤੇ ਚਾਰ ਜਨਮ-ਵਿਧੀਆਂ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦੇ ਕੇ ਅਗਲੇ ਦੇਹਾਂਤਰ-ਵਿਵੇਚਨ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 32
An exposition on the fruits of charity and on entry into a body (Garbhotpatti, Piṇḍa-śarīra, and Antya-kāla-kriyā)
ਪ੍ਰੇਤ ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਕਰਮ ਅਤੇ ਜੀਵ ਦੇ ਸੰਕ੍ਰਮਣ ਦੀ ਚਰਚਾ ਅੱਗੇ ਵਧਦੀ ਹੈ। ਗਰੁੜ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੇਹਧਾਰਣ ਕਿਵੇਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਗ-ਉਪਾਂਗ ਕਿਵੇਂ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਨੂ ਗਰਭਾਧਾਨ ਤੋਂ ਭ੍ਰੂਣ-ਵਿਕਾਸ ਤੱਕ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਸ਼ੁਕ੍ਰ–ਸ਼ੋਣਿਤ ਦੇ ਅਨੁਪਾਤ ਨਾਲ ਲਿੰਗ-ਭੇਦ ਅਤੇ ਗਰਭਾਧਾਨ ਵੇਲੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਨਾਲ ਸੁਭਾਵ-ਭੇਦ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਯੋਗਿਕ ਸ਼ਰੀਰ-ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਨਾੜੀਆਂ, ਦਸ ਵਾਯੂ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਭੂਤ-ਗੁਣ, ਨਾਲ ਹੀ ਦੇਹ ਦੇ ਮਾਪ-ਮਾਣ ਬਿਆਨ ਕਰਕੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਭਾਗ੍ਯ ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਤੋਂ ਹੀ ਉਪਜਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੌਤ-ਸੰਨ ਵਿਅਕਤੀ ਲਈ ਸ਼ੁੱਧਿ-ਸਨਾਨ, ਸ਼ਯ੍ਯਾ-ਵਿਧੀ, ਦੇਹ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ, ਸੋਨਾ/ਸ਼ਾਲਗ੍ਰਾਮ/ਤੁਲਸੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ, ਮੰਤ੍ਰ-ਜਪ ਅਤੇ ਦਾਨ ਆਦਿ ਅੰਤ੍ਯਕਾਲ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਦੱਸ ਕੇ ਫਲ ਇਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਸਮਰਨ ਨਾਲ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪਿੰਡ–ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਸਾਮ੍ਯ (ਲੋਕ-ਦਵੀਪ-ਸਾਗਰ-ਗ੍ਰਹਾਂ ਦਾ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਰੂਪ) ਸਮਝਾ ਕੇ ਕਰਮਾਧੀਨ ਮੌਤ-ਪੁਨਰਜਨਮ ਦੀ ਅਨਿਵਾਰਤਾ ਦੁਹਰਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 33
Yama-mārga (Adhvan) and the Courts of Yama: Vaivasvatī and Chitragupta
ਪਿਛਲੀ ਚਰਚਾ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਂਦਿਆਂ ਗਰੁੜ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਯਮਲੋਕ ਦਾ ਪਰਿਮਾਣ ਅਤੇ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਯਾਤਰਾ‑ਮਾਰਗ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਣੂ ‘ਅਧਵਨ’ ਨੂੰ 86,000 ਯੋਜਨ ਦੱਸ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਤਪਤ, ਕੰਡਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਛਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਅੰਨ‑ਜਲ ਤੋਂ ਵਿਹੂਣਾ ਰਸਤਾ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਭੁੱਖ‑ਤ੍ਰਿਹ, ਗਰਮੀ‑ਠੰਢ ਆਦਿ ਕਲੇਸ਼ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਪਾਪ‑ਭਾਰ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸਤਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਲੋਕ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਤੌਰ ਤੇ ਸੁਖ ਨਾਲ ਲੰਘ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਧਿਆਇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਆਚਰਨ ਨਾਲ ਪਰਲੋਕੀ ਸਹਾਇਤਾ ਜੋੜਦਾ ਹੈ: ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਦਾਨ ਯਾਤਰੀ ਦੇ ਅੱਗੇ ਖੜ੍ਹ ਕੇ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਛੋਟੇ ਦੁਸ਼ਕਰਮੀਆਂ ਤੱਕ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦਾ ਜਲ ਵੀ ਕਈ ਵਾਰ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦਾ। ਫਿਰ ਕਥਾ ਯਮ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ‑ਕੇਂਦਰ ਵੱਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਰਤਨਾਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਵੈਵਸਵਤੀ ਨਗਰੀ, ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਾਕਾਰ‑ਦੁਆਰ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਭਾ, ਜਿੱਥੇ ਧਰਮਰਾਜ ਧਰਮੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਨਾਮ ਦਿੰਦਾ ਤੇ ਪਾਪੀਆਂ ਨੂੰ ਡਰਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਨਗਰ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਚਿਤ੍ਰਗੁਪਤ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਰਗਾ ਘਰ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਨਿਰਪੱਖ ਲੇਖਾ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਲੇ‑ਦੁਆਲੇ ਕਲੇਸ਼‑ਰੂਪ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਯਮਦੂਤਾਂ ਦੀਆਂ ਭਿਆਨਕ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਕੇ ਦਾਨ‑ਸੇਵਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆਕਾਰੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ੀਲਤਾ ਨੂੰ ਅਗਲੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 34
Dharma–Adharma Marks; Daśāha, Piṇḍa Formation, Śrāddha Calendar, Śayyā-dāna, and Sapiṇḍīkaraṇa Rules
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਗਰੁੜ–ਕਾਸ਼੍ਯਪ ਸੰਵਾਦ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੀਵ ਦੀ ਯਮਮਾਰਗ ਯਾਤਰਾ ਅਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਕਰਮ-ਵਿਧਾਨ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ। ਧਰਮ ਨੂੰ ਵਿਹਾਰਕ ਤੌਰ ਤੇ ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਪੁੰਨ ਤੇ ਪਾਪ ਯਾਤਰੀ ਜੀਵ ਦੇ ਅੱਗੇ-ਅੱਗੇ ਚਲਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਦਾਨ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਸਾਧਨਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਵ੍ਰਿਕਸ਼ਾਰੋਪਣ, ਕੂਆਂ ਬਣਾਉਣਾ, ਭੂਮੀ-ਦਾਨ ਆਦਿ ਦਾਨਾਂ ਨੂੰ ‘ਯਮਪਥ ਵਿੱਚ ਮ੍ਰਿਤਕ ਦੇ ਨਾਲ ਜਾਣ ਵਾਲਾ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਦਾਹ-ਸੰਸਕਾਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਕਰਮ—ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਦੁੱਧ-ਤਰਪਣ, ਚੌਥੇ ਦਿਨ ਅਸਥੀ-ਸੰਚਯ, ਜਲਾਂਜਲੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਿਯਮ, ਆਸ਼ੌਚ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ—ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਦਸਾਹ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਤ ਦਾ ਪੋਸ਼ਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਦਸ ਪਿੰਡਾਂ ਨਾਲ ਅੰਗ-ਅੰਗ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰੇਤ-ਦੇਹ ਬਣਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦਸਵੇਂ ਦਿਨ ਭੁੱਖ ਉੱਠਦੀ ਹੈ; ਗਿਆਰਵੇਂ ਦਿਨ ਸਾਮਾਨ੍ਯ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਮਾਸਿਕ ਆਦਿ ਮਿਲਾ ਕੇ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੈਲੰਡਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮਹਾਤੀਰਥ-ਫਲ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕੇ ਸ਼ਯ੍ਯਾ-ਦਾਨ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਅਤੇ ਸਪਿੰਡੀਕਰਨ ਦੀ ਯੋਗਤਾ/ਨਿਸ਼ੇਧ (ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਪਹਿਲੇ ਸਾਲ ਵਿੱਚ) ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਕੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਠੀਕ ਰੀਤ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਮ੍ਰਿਤਕ ਪ੍ਰੇਤ ਜਾਂ ਪਿਸ਼ਾਚ ਵੀ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 35
The Explanation of the Post-funeral Rites (Aurdhvadehika) and Related Matters
ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀਆਂ ਵਿਧੀਆਂ ਦੇ ਸਿਲਸਿਲੇ ਵਿੱਚ ਗਰੁੜ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ ਕਿ ‘ਪੰਚਕ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਮੌਤ’ ਦਾ ਕੀ ਅਰਥ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਪਿੰਡੀਕਰਨ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਔਰਧ੍ਵਦੇਹਿਕ ਕਰਮ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਪ੍ਰੇਤ ਨੂੰ ਪਿਤ੍ਰ-ਪਿੰਡ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਜੋੜਨਾ, ਪਿਤ੍ਰ ਅਤੇ ਮਾਤ੍ਰ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਗਿਣਤੀ, ਆਸਨ/ਕ੍ਰਮ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ, ਤਿਆਜਕ (ਬਾਹਰ ਰੱਖਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਅੰਤਿਮ ਵੱਡਾ) ਅਤੇ ਇਕੀ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ (ਕਰਤਾ ਸਮੇਤ, ਦਸ ਪਹਿਲਾਂ ਤੇ ਦਸ ਬਾਅਦ)। ਠੀਕ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਨਾਲ ਵੰਸ਼-ਪਰੰਪਰਾ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨਰਕਸਮਾਨ ਦੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਰਾਹਤ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਲੋੜ ਪਏ ਤਾਂ ਗੁਰੂ/ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ/ਸਗੇ ਵੱਲੋਂ ਨਾਰਾਇਣ-ਬਲੀ ਕਰਨ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਧਨਿਸ਼ਠਾ ਤੋਂ ਰੇਵਤੀ ਤੱਕ ਪੰਚਕ ਨਕਸ਼ਤਰ ਅਸ਼ੁਭ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਕਰਮ ਟਾਲਣ, ਪੰਚਕ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਿਕਲਪ ਕ੍ਰਮ, ਅਤੇ ਨਕਸ਼ਤਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਮੌਤ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਦਾਹ-ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਿਯਮ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਦਾਹ-ਸੰਸਕਾਰ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਯੋਗਿਕ ਰੀਤਾਂ (ਪੁੱਤਲਕ ਆਦਿ), ਮੰਤ੍ਰ-ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ, ਸੂਤਕ-ਅੰਤ ਸ਼ਾਂਤੀ, ਦਾਨ, ਪ੍ਰੇਤ-ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦੇ ਨਿਸ਼ੇਧ ਅਤੇ ਲਾਸ਼ ਰਹਿਣ ਤੱਕ ਪਿੰਡ/ਗ੍ਰਾਮ ਆਚਾਰ ਦੀਆਂ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਬਿਆਨ ਕਰਕੇ ਅੱਗੇ ਅਸ਼ੌਚ-ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ-ਚੱਕਰ ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ ਵੱਲ ਰਾਹ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 36
Vow-Fasting (Anaśana), Sannyāsa, Tīrtha-Death, and the Ethics of Dāna
ਪ੍ਰੇਤ ਕਲਪ ਦੀ ਮੌਤ-ਤਿਆਰੀ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ-ਗਤੀ ਦੀ ਚਰਚਾ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਂਦਿਆਂ ਗਰੁੜ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ—ਅਨਸ਼ਨ/ਉਪਵਾਸ ਇੰਨਾ ਪੁੰਨਦਾਇਕ ਕਿਉਂ ਹੈ, ਘਰ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਅਤੇ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਦਾ ਕੀ ਭੇਦ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੌਤ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸੰਨਿਆਸ ਕਿਵੇਂ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅੰਤਕਾਲੀ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨਾਂ ਦੀ ਪੜਾਅਵਾਰਤਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਵ੍ਰਤ-ਸਹਿਤ ਅਨਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਦੇਹਤਿਆਗ ਨਾਲ ਉੱਚ ਗਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਅਨਸ਼ਨ ਦਾ ਹਰ ਦਿਨ ਪੂਰੇ ਕ੍ਰਤੂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਨਿਆਸ ਦੋਗੁਣਾ ਪੁੰਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਰੋਗ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਉਪਵਾਸ ਦੁਹਰਾਵਾ ਰੋਕ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੌਤ-ਸਮੀਪ ਸੰਨਿਆਸ ਲੈਣ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਆਉਣਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਫਿਰ ਅਧਿਆਇ ਕਰਣਯੋਗ ਧਰਮ ਵੱਲ ਮੁੜਦਾ ਹੈ—ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਭੋਜਨ, ਤਿਲ-ਪਾਤਰ ਦਾਨ ਅਤੇ ਦੀਪ ਦਾਨ, ਪੂਜਾ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਚਾਂਦ੍ਰਾਯਣ/ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਤੀਰਥ ਜਾ ਕੇ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ। ਤੀਰਥ-ਮੌਤ ਅਤੇ ਯਾਤਰਾ ਵੱਲ ਚੁੱਕਿਆ ਕਦਮ ਵੀ ਸਲਾਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਚੇਤਾਵਨੀ ਹੈ ਕਿ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ‘ਤੇ ਕੀਤਾ ਪਾਪ ਲਗਭਗ ਅਮਿਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਉੱਥੇ ਕੀਤਾ ਦਾਨ ਅਖੰਡ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਧਨ ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਦਾਨ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦੇ ਫਲਾਂ ਦਾ ਭੇਦ, ਅਤੇ ਨਿਰਭਉ ਵੈਰਾਗੀ ਦੀ ਯਮ-ਭੈ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦੱਸ ਕੇ ਅਗਲੀ ਪਰਲੋਕ-ਵਿਆਖਿਆ ਲਈ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 37
The Destiny of Those Who Die Through Fasting & the Procedure of Udakumbha-dāna
ਪ੍ਰੇਤਕਲਪ ਦੇ ਉੱਤਰਕਰਮ-ਧਰਮਵਿਧਾਨ ਵਿੱਚ ਗਰੁੜ ਜਨਾਰਦਨ (ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ/ਵਿਸ਼ਣੂ) ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਤ-ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਲਈ ਉਦਕੁੰਭ-ਦਾਨ ਦੇ ਲੱਛਣ, ਪੂਰਨਤਾ ਦੇ ਕਾਰਣ, ਪਾਤਰ ਅਤੇ ਸਮਾਂ ਬਾਰੇ ਸਪਸ਼ਟ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪ੍ਰੇਤ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਅੰਨ-ਪਾਨ ਸਮੇਤ ਕੀਤਾ ਜਲਕਲਸ਼ ਦਾਨ ਸੱਚਾ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀਦਾਇਕ ਸਹਾਰਾ ਹੈ, ਜੋ ਵਿਛੁੜੀ ਆਤਮਾ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਦਾਨ ਦਾ ਕਾਲਕ੍ਰਮ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਦੁਆਦਸ਼ ਦਿਨ, ਛੇ ਮਹੀਨੇ, ਤਿੰਨ ਪੱਖਾਂ ਦੇ ਅੰਤਰਾਲ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਸਾਲ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ; ਨਾਲ ਹੀ ਰੋਜ਼ ਤਿਲ-ਮਿਸ਼੍ਰਿਤ ਜਲ ਤਰਪਣ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਭੂਮੀ ਉੱਤੇ ਪੱਕੇ ਅੰਨ ਨਾਲ ਜਲਕੁੰਭ ਰੱਖਣ ਦੀ ਵਿਧੀ। ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਉਪਚਾਰ/ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦੇ ਢਾਂਚੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਾਲ ਤੱਕ ਹਰ ਰੋਜ਼ ‘ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਾਹ੍ਵਯ’ ਦਾਨ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਧਰਮ-ਮਾਪਦੰਡ ਕੜੇ ਕਰਕੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦਾਨ ਵੇਦ-ਅਨੁਕੂਲ, ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਸਦਾਚਾਰੀ ਪਾਤਰਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਹੋਵੇ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ-ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਪੁੰਨ-ਸੰਕ੍ਰਮਣ ਦੀ ਚਰਚਾ ਲਈ ਆਧਾਰ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 38
Moksha and Svarga through Dāna, Tīrtha, Nāma-smaraṇa, and Bhāva
ਗਰੁੜ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ—ਮੋਖ਼ਸ਼, ਲੰਮਾ ਸਵਰਗ-ਵਾਸ, ਉੱਚ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਵਾਪਸੀ, ਮਨੁੱਖ-ਜਨਮ ਅਤੇ ਨਰਕ-ਪਤਨ ਦੇ ਕਾਰਨ ਕੀ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗਤੀ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਅਤੇ ਅੰਦਰਲੇ ਭਾਵ—ਦੋਹਾਂ ਨਾਲ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮੋਖ਼ਸ਼-ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸਪਤ-ਮੋਖ਼ਸ਼ਪੁਰੀਆਂ (ਅਯੋਧਿਆ, ਮਥੁਰਾ, ਮਾਇਆ/ਹਰਿਦੁਆਰ, ਕਾਸ਼ੀ, ਕਾਂਚੀ, ਅਵੰਤਿਕਾ/ਉੱਜੈਨੀ, ਅਤੇ ਪੁਰੀ ਤੇ ਦਵਾਰਕਾ) ਵਿੱਚ ਦੇਹ-ਤਿਆਗ, ਜਾਂ ਅੰਤਿਮ ਪਲ ਦਾ ਵੈਰਾਗ੍ਯ ਜਾਂ “ਹਰੀ” ਨਾਮ-ਉਚਾਰਣ ਵੀ ਅਪੁਨਰਾਵ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਨਿੱਤ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ, ਸ਼ਾਲਿਗ੍ਰਾਮ ਅਤੇ ਦਵਾਰਾਵਤੀ-ਸ਼ਿਲਾ, ਤੁਲਸੀ—ਇਹ ਤਾਰਕ ਸਾਧਨ ਹਨ; ਪਰ ਕੇਵਲ ਵਸਤੂ-ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਭਕਤੀ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਹੀ ਭਗਵਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਸਵਰਗਦਾਇਕ/ਸ਼ੁੱਧਿਕਰ ਧਰਮਕਰਮ ਗਿਣਾਏ ਗਏ—ਪ੍ਰਾਯੋਪਵੇਸ਼, ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਗਉ-ਇਸਤਰੀ ਰੱਖਿਆ, ਅੰਨਦਾਨ ਅਤੇ ਸਾਲਾਨਾ ਪਾਲਣਾ, ਵਿਆਹ-ਦਾਨ, ਮਹਾਦਾਨ, ਕੂਏਂ-ਤਲਾਬ-ਪਿਆਉ, ਬਾਗ਼ ਅਤੇ ਮੰਦਰ ਵਰਗੇ ਲੋਕਹਿਤ ਕੰਮ; ਨਾਲ ਹੀ ਸਪਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਕਿ ਸਵਰਗ ਸਮੇਂ-ਬੱਧ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਵਾਪਸੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦਾਨ, ਦਮ, ਦਇਆ—ਇਸ ਤ੍ਰਿਯਾਦ ’ਤੇ ਟਿਕੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ; ਕਰੁਣਾ-ਯੁਕਤ ਦਾਨ ਅਤੇ ਨਿਰਾਸ਼੍ਰਿਤ ਮ੍ਰਿਤਕਾਂ ਲਈ ਕੀਤੇ ਕਰਮ ਅਤਿ ਮਹਾ-ਪੁੰਨ ਦੱਸ ਕੇ ਪ੍ਰੇਤ-ਭੈ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਸਥਿਰ ਧਰਮ ਤੇ ਭਕਤੀ ਵੱਲ ਸੇਤੂ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ।
Adhyaya 39
Sūtaka-Nirṇaya: Causes, Duration, Exceptions, and Purification Protocols
ਆਚਾਰ-ਖੰਡ ਦੀ ਵਿਹਾਰਕ ਧਰਮ-ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਂਦਿਆਂ ਗਰੁੜ ਮਨੁੱਖੀ ਹਿਤ ਲਈ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਤੋਂ ਸੂਤਕ ਦੇ ਨਿਯਮ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਨ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜਨਮ ਅਤੇ ਮੌਤ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਅਸ਼ੌਚ ਨੂੰ ਵਰਣ, ਦੇਸ਼-ਕਾਲ ਅਤੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਦਸ ਦਿਨ ਦਾ ਸੰਯਮ—ਘਰ ਦਾ ਪਕਿਆ ਭੋਜਨ ਤਿਆਗਣਾ, ਦਾਨ-ਪ੍ਰਤਿਗ੍ਰਹ, ਹੋਮ ਅਤੇ ਸਵਾਧਿਆਇ ਰੋਕਣਾ—ਪਰ ਕਰਮ ਸਥਾਨ, ਸਮਾਂ, ਸਮਰੱਥਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਵਿਧੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਸਦ੍ਯਃ-ਸ਼ੌਚ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਅਤੇ ਰਾਜੇ, ਆਹਿਤਾਗਨੀ, ਮੰਤ੍ਰ-ਸ਼ੁੱਧ, ਵਰਤੀ, ਸਤ੍ਰੀ ਅਤੇ ਕੁਝ ਲਾਜ਼ਮੀ ਪੇਸ਼ਿਆਂ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਕਰਤੱਬ ਕਾਰਨ ਛੂਟ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਨੇੜੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਵ-ਸੂਤਕ, ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਦਾ ਸਮਾਂ, ਅਤੇ ਇਕੱਠੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਅਸ਼ੌਚ ਵਧਣ ਦੇ ਨਿਯਮ ਵੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਨਿਧਾਰਤ ਵਿਆਹ/ਯੱਗ ਦੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣ ਦੀ ਆਗਿਆ, ਪਾਣੀ-ਤਿਲ-ਮਿੱਟੀ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧੀ ਦੇ ਢੰਗ, ਅਤੇ ਵਰਣ ਅਨੁਸਾਰ ਦਾਨ ਨੂੰ ਸਮਾਜਕ ਸ਼ੁੱਧੀ ਦਾ ਸਾਧਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਯੁੱਧ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਸੇਵਾ ਜਾਂ ਗੋਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮੌਤਾਂ ਲਈ ਘੱਟ ਅਸ਼ੌਚ ਅਤੇ ਬੇਸਹਾਰਾ ਲਾਸ਼ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਅਮੰਗਲ ਨਹੀਂ—ਇਹ ਦੱਸ ਕੇ ਅਗਲੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਦੇ ਕਰਤੱਬ ਅਤੇ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਧਰਮ ਦੀ ਚਰਚਾ ਲਈ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 40
Akālamṛtyu: Preta-state Categories and the Nārāyaṇa-bali / Ekoddiṣṭa Remedy
ਪ੍ਰੇਤ-ਕਲਪ ਦੀ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਗਰੁੜ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਆਦਿ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਕਾਲ ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਮੌਤ ਆਵੇ, ਉਹ ਕਿਹੜੇ ਮਾਰਗ ਅਤੇ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪਹਿਲਾਂ ਮੌਤ ਦੇ ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਰ ਅਤੇ ਅਸ਼ੌਚ-ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੀ ਵਰਗੀਕਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਅਸਥਿਰ ‘ਪ੍ਰੇਤ’ ਅਵਸਥਾ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਆਮ ਦਾਹ-ਸੰਸਕਾਰ ਅਤੇ ਨਿਯਮਤ ਉਦਕ/ਅਸ਼ੌਚ ਵਿਧੀਆਂ ਨੂੰ ਸੀਮਿਤ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਉਹ ਨਾਰਾਇਣ-ਬਲੀ ਅਤੇ ਵੈਸ਼ਣਵ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰ ਬਣਾ ਕੇ ਵਿਕਲਪਿਕ ਆਚਾਰ-ਮਾਰਗ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਸ਼ੁਭ ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਯੋਗ ਸਥਾਨ ਦੀ ਚੋਣ, ਵੈਸ਼ਣਵ/ਵੈਦਿਕ ਮੰਤ੍ਰਾਂ (ਪੁਰੁਸ਼-ਸੂਕਤ ਸਮੇਤ) ਨਾਲ ਤਰਪਣ, ਅਤੇ ਯਜਮਾਨ ਲਈ ਆਚਾਰ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਦੇ ਨਿਯਮ। ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਏਕੋਦਿਸ਼ਟ ਦੀ ਬਣਤਰ (ਅਰਘ੍ਯ ਕ੍ਰਮ, ਦੇਵਤਾ-ਨਿਯੋਜਨ), ਗਿਆਰਾਂ ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ-ਢਾਂਚਾ, ਯੋਗ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ ਨਿਯੋਤਾ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਵਿਸ਼ਣੁ-ਰੁਦ੍ਰ-ਯਮ-ਪ੍ਰੇਤ—ਪੰਜ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਕੁੰਭ-ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ 360 ਪਲਾਸ਼ ਡੰਡਿਆਂ ਨਾਲ ਪੁੱਤਲਕ/ਪ੍ਰਤਿਮਾ ਰਾਹੀਂ ਅਸਥੀ-ਸੰਚਯ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰਿਤ ਵਿਧੀ, ਫਿਰ ਤਿਲ-ਪਾਤਰ, ਲੋਹਾ, ਸੋਨਾ, ਗਾਂ/ਭੂਮੀ ਦਾਨ, ਦਾਹ, ਥੋੜ੍ਹਾ ਸੂਤਕ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਪਿੰਡ ਤੇ ਸਾਲਾਨਾ ਕਰਮ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰੇਤ-ਮੋਚਨ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ-ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਅਗਲੇ ਅਧਿਆਇਆਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 41
On Untimely Death and the Explanation of Pleasure and Pain, Gain and Loss (Vṛṣotsarga and Preta-Uddhāra Rites)
ਪ੍ਰੇਤ-ਕਲਪ ਦੀ ਪ੍ਰਯੋਗਿਕ ਰਹਿਨੁਮਾਈ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਂਦਿਆਂ ਵਿਸ਼ਣੂ ਗਰੁੜ ਨੂੰ ਵ੍ਰਿਸ਼ੋਤਸਰਗ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਸਮੇਂ ਅਨੁਸਾਰ ਅਤੇ ਨਿਯਮਬੱਧ ਕਰਮ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ੁਭ ਤਿਥੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਕਾਰਤਿਕ ਪੂਰਨਿਮਾ ਨੂੰ ਉੱਤਮ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਨਾਂਦੀਮੁਖ ਅਤੇ ਮੰਗਲਿਕ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਨਾਲ ਆਰੰਭ ਕਰਕੇ, ਤਲਾਬ/ਕੂੰਏ/ਗੋਸ਼ਾਲਾ ਵਰਗੇ ਸ਼ੁੱਧ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਅਗਨੀ-ਸਥਾਪਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਆਹ-ਵਿਧੀ ਵਾਂਗ ਮੰਤ੍ਰ ਪਾਠ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨਾਲ ਕ੍ਰਮ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਘਾਰ, ਆਜ੍ਯ-ਭਾਗ, ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਸ਼ਾਂਤੀ ਆਹੁਤੀਆਂ, ਅੰਗਦੇਵਤਾ-ਹੋਮ (ਅਗਨੀ ਤੋਂ ਯਮ ਤੱਕ), ਪਿਸ਼ਟਕ ਆਹੁਤੀ, ਸਵਿਸ਼ਟਿਕ੍ਰਿਤ ਸਮਾਪਤੀ, ਵਿਆਹ੍ਰਿਤੀ-ਹੋਮ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਜਾਪਤ੍ਯ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਸੰਸ੍ਤ੍ਰਵ ਸੇਵਨ, ਪ੍ਰਣੀਤਾ-ਜਲ ਵਿਸਰਜਨ, ਦਕਸ਼ਿਣਾ-ਦਾਨ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਮੰਤ੍ਰ ਜਪ ਨੂੰ ਮੋਖਸ਼ਦਾਇਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਪ੍ਰੇਤੋੱਧਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਕ-ਰੰਗੇ ਬਲਦ ਅਤੇ ਵੈਤਰਨੀ ਪਾਰ ਕਰਾਉਣ ਵਾਲੀ ਗਾਂ ਦਾ ਸਨਾਨ-ਸ਼ਿੰਗਾਰ-ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ, ਤਰਪਣ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਭੋਜਨ, ਸਮੁੱਦਿਸ਼ਟ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਏਕੋੱਦਿਸ਼ਟ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦੀ ਵਿਧੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਬਾਰਾਂ ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਵੀ ਮਹੀਨਾਵਾਰ ਕਰਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪਿਤ੍ਰ-ਸੇਵਾ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰਤਾ ਜੋੜੀ ਗਈ ਹੈ।
Adhyaya 42
Bhūmi-dāna, Satya-dharma, and the Non-cancellation of Sin by Charity
ਪ੍ਰੇਤ-ਕਲਪ ਦੇ ਕਰਮ-ਨਿਯਮ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਂਦਿਆਂ ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਆਮ ਕਰਮਫਲ ਦੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ ਤੋਂ ਹਟ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਠੋਸ ਧਾਰਮਿਕ ਚੋਣਾਂ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀ ਗਤੀ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਣੂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਕਰਮ ਅਟੱਲ ਤੌਰ ਤੇ ਕਰਤਾ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਭੂਮੀ-ਦਾਨ ਨੂੰ ਸਭ ਦਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਗਨੀ ਤੋਂ ਸੋਨਾ, ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਵੈਸ਼ਣਵੀ, ਅਤੇ ਗਾਂਵਾਂ ਨੂੰ ਸੂਰਜ-ਸੰਤਾਨ ਮੰਨ ਕੇ ਇਸ ਦਾ ਕੌਸਮੀਕ ਆਧਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਤ੍ਯ ਨੂੰ ਪਰਮ ਧਰਮ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੱਗੇ ‘ਪਾਪ ਕਰ ਕੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਦਾਨ ਨਾਲ ਪੂਰਤੀ’ ਵਾਲੀ ਸੋਚ ਦਾ ਖੰਡਨ ਹੈ—ਚੋਰੀ, ਹਿੰਸਾ, ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨਾ ਜਾਂ ਹਾਨਿਕਾਰਕ ਰਿਵਾਜ ਚਲਾਉਣਾ ਭਾਰੀ ਪਾਪ ਹੈ; ਬਾਅਦ ਦੇ ਦਾਨ ਇਸ ਨੂੰ ਰੱਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਜ਼ਮੀਨ ਹੜਪਣ, ਆਪਣੇ ਦਾਨ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਪਾਉਣ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜਾਂ ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਸੰਪਤੀ ਦੀ ਹੇਰਾਫੇਰੀ ਉੱਤੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਭਿਆਨਕ ਫਲਾਂ ਦੀ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਗਰੀਬ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਮਹਾਂਯੱਗਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚਾ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਵੀ ਕਿ ਪੁਰੋਹਿਤਾਂ ਲਈ ਦਾਨ ਸਵੀਕਾਰਨਾ ਜਪ, ਹੋਮ ਅਤੇ ਕਠੋਰ ਆਚਾਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਆਤਮਿਕ ਖ਼ਤਰਾ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਗਲੇ ਅਧਿਆਇਆਂ ਲਈ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 43
Prāyaścitta for Faults (Water/Fire/Confinement), Child Culpability, and Purification in Menstruation and Illness-Contact
ਆਚਾਰ ਖੰਡ ਵਿੱਚ ਸ਼ੌਚ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਬਾਰੇ ਵਿਹਾਰਕ ਧਰਮ-ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਂਦਿਆਂ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਣੂ ਜਲ, ਅਗਨੀ, ਅਨਿਆਇਕ ਕੈਦ, ਅਤੇ ਸੰਨਿਆਸੀ ਨਿਯਮਾਂ ਜਾਂ ਵ੍ਰਤ-ਆਚਰਨ ਵਿੱਚ ਚੂਕ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੇ ਉਪਾਅ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਚੰਦਰ-ਸ਼ੋਧਨ (ਠੰਡਕ) ਅਤੇ ਸੂਰਜ-ਸ਼ੋਧਨ (ਦਾਹਕ) ਦੋ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਵਿਧੀ ਸਮਝਾ ਕੇ, ਗੋਦਾਨ ਅਤੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਦਾਨ ਨੂੰ ਪੁਨਰਸਥਾਪਕ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਵਜੋਂ ਜੋੜਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਉਮਰ ਅਨੁਸਾਰ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਨਾਬਾਲਿਗਾਂ ਲਈ ਅਭਿਭਾਵਕ ਨਿਰਧਾਰਤ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਗ੍ਰੰਥ ਜ਼ੋਰ ਦੇਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੱਚਾ ਨਾ ਪਾਪ-ਦੋਸ਼ੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਨਾ ਰਾਜਦੰਡ-ਯੋਗ; ਇਸ ਲਈ ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਲਾਜ਼ਮੀ ਨਹੀਂ। ਅੱਗੇ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਰਜਸ-ਸੰਬੰਧੀ ਅਸ਼ੌਚ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਕੱਪੜੇ ਨੂੰ ਵੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਚੌਥੇ ਦਿਨ ਸਨਾਨ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧੀ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਰੋਗੀ-ਸੰਪਰਕ ਕਾਰਨ ਜੇ ਸਨਾਨ ਲੋੜੀਂਦਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸਿਹਤਮੰਦ ਵਿਅਕਤੀ ਰੋਗੀ ਨੂੰ ਛੁਹਿੰਦਿਆਂ-ਛੁਹਿੰਦਿਆਂ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸਨਾਨ ਕਰੇ; ਇਸ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧੀ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਰੋਗੀ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ-ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵੀ ਪੂਰੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ, ਅਸ਼ੌਚ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧੀ-ਸਮਾਪਤੀ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 44
Explanation of Purification (Śuddhi-vyākhyāna)
ਪ੍ਰੇਤ-ਕਲਪ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਣੂ ਗਰੁੜ ਨੂੰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੱਪ/ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਹਮਲੇ ਨਾਲ ਮੌਤ, ਆਤਮਘਾਤ-ਸਦ੍ਰਿਸ਼ ਕਰਮ, ਜਲ‑ਅਗਨੀ‑ਪਤਨ‑ਵਾਯੂ‑ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਮੌਤ, ਨਾਸਤਿਕਤਾ, ਆਸ਼੍ਰਮ-ਧਰਮ ਦਾ ਤਿਆਗ, ਮਹਾਪਾਤਕ ਅਤੇ ਪਰ-ਸਤ੍ਰੀਗਮਨ ਭਾਰੀ ਦੂਸ਼ਿਤ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਾਰਨਾਂ ਨਾਲ ਨਵਾਹ-ਸ਼ਰਾਧ ਅਤੇ ਸਪਿੰਡੀਕਰਨ ਦਾ ਸਧਾਰਣ ਕ੍ਰਮ ਵੀ ਵਿਗੜ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਕਰਨ ਯੋਗ ਸ਼ੁੱਧੀ-ਵਿਧਾਨ ਦਿੱਤਾ ਹੈ—ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਵਰਤ, ਵਿਸ਼ਣੂ ਅਤੇ ਯਮ ਦੀ ਪੂਜਾ, ਦರ್ಭ ਉੱਤੇ ਘੀ‑ਸ਼ਹਿਦ ਦੇ ਦਸ ਪਿੰਡ ਬਣਾਉਣਾ, ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ ਤਿਲਾਹੁਤੀ, ਨਾਮ‑ਗੋਤ੍ਰ ਉਚਾਰ ਕੇ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਅਵਸ਼ੇਸ਼/ਭਸਮ ਦਾ ਵਿਸਰਜਨ, ਉਪਵਾਸ, ਯੋਗ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਸੱਦਾ ਅਤੇ ਏਕੋੱਦਿਸ਼ਟ ਸ਼ਰਾਧ ਵਿੱਚ ਪਿੰਡ ਵੰਡ ਦਾ ਕ੍ਰਮ (ਵਿਸ਼ਣੂ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਸ਼ਿਵ, ਸ਼ਿਵਗਣ, ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਤ)। ਗੋ/ਭੂਮੀ ਦਾਨ ਤੇ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਨਾਲ ਸਮਾਪਤੀ ਅਤੇ ਸਾਲਾਨਾ ਦੁਹਰਾਵ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਨਿਵਾਰਣ—ਦੋਵੇਂ ਪੱਖਾਂ ਦੀ ਪੰਚਮੀ ਨੂੰ ਨਾਗ-ਪੂਜਾ, ਆਟੇ ਦੀ ਨਾਗ-ਪ੍ਰਤਿਮਾ, ਚਿੱਟੇ ਉਪਚਾਰ ਅਤੇ ਸੁਵਰਨ ਨਾਗ ਦਾਨ; ਇਸ ਨਾਲ ਮ੍ਰਿਤਕ ਪ੍ਰੇਤ ਅਵਸਥਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਸਵਰਗ ਗਤੀ ਵੱਲ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਰੱਖਿਆ-ਵਰਤਾਂ ਤੇ ਸ਼ਰਾਧ-ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਦੀ ਚਰਚਾ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 45
Determining Rites for Difficult/Inauspicious Deaths; Annual and Daily Śrāddha Rules
ਪ੍ਰੇਤ-ਕਲਪ ਦੀ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਨੂ ਗਰੁੜ ਨੂੰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਨਿਯਮਿਤ ਜਾਂ ਅਸ਼ੁਭ ਮੌਤ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕਿਵੇਂ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਉਹ ਵਾਰਸ਼ਿਕ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦੀ ਰੂਪਰੇਖਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਏਕੋੱਦਿਸ਼ਟ (ਇੱਕ ਉਦੇਸ਼) ਅਤੇ ਪਾਰਵਣ (ਬਹੁ-ਪਿਤ੍ਰ) ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦਾ ਭੇਦ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਅਗਨੀਹੋਤ੍ਰ ਅਧਿਕਾਰ ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਛੂਟਾਂ ਗਿਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਦਰਸ਼/ਅਮਾਵਸ ਨੂੰ ਮੌਤ ਜਾਂ ਪ੍ਰੇਤ-ਪੱਖ ਅੰਦਰ ਮੌਤ ਆਦਿ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਿਯਮ, ਅਤੇ ਆਸ਼ੌਚ ਜਾਂ ਰੁਕਾਵਟ ਆਵੇ ਤਾਂ ਤਿਥੀ-ਗਣਨਾ ਰਾਹੀਂ ‘ਸੁਧਾਰ’ ਦੇ ਨਿਯਮ ਵੀ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮੌਤ ਦੀ ਤਿਥੀ ਅਣਜਾਣ ਹੋਣਾ, ਘਰ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੋਣਾ, ਮੌਤ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਦੇਰ ਨਾਲ ਮਿਲਣਾ, ਅਤੇ ਆਸ਼ੌਚ ਅਣਜਾਣ ਰਹੇ ਤਾਂ ਦੋਸ਼-ਨਿਰਧਾਰਣ—ਇਹਨਾਂ ਹਕੀਕਤੀ ਹਾਲਾਤਾਂ ਦਾ ਹੱਲ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਨਿਤ੍ਯ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦੇ ਅੰਗ—ਆਵਾਹਨ, ਸ੍ਵਧਾ, ਪਿੰਡ, ਹੋਮ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਨਿਯਮ, ਵਿਸ਼੍ਵੇਦੇਵ, ਭੋਜਨ-ਨਿਸ਼ੇਧ, ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਅਤੇ ਵਿਸਰਜਨ—ਵਰਨਨ ਕਰਕੇ, ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਰ (ਨਿਤ੍ਯ, ਦੈਵ/ਦੇਵ-ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ, ਵ੍ਰਿੱਧੀ, ਕਾਮ੍ਯ, ਨੈਮਿੱਤਿਕ, ਆਭ੍ਯੁਦਯਿਕ) ਅਤੇ ਕ੍ਰਮ (ਮਾਤ੍ਰ ਪਹਿਲਾਂ, ਪਿਤ੍ਰ ਬਾਅਦ; ਲੋੜ ਪਏ ਤਾਂ ਮਾਤਾਮਹ ਆਦਿ) ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Adhyaya 46
Karma-vipāka: Truth, Yama’s Judgment, and the Marks of Sin in Rebirth
ਪ੍ਰੇਤ-ਕਲਪ ਦੀ ਪਰਲੋਕ-ਨੀਤੀ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਂਦਿਆਂ ਗਰੁੜ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੁੰਨ ਨਾਲ ਸਵਰਗੀ ਭੋਗ ਅਤੇ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਾਪੀ ਕਿਵੇਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਰਮ ਕਿਵੇਂ ਪੱਕ ਕੇ ਨਿਯਤੀ ਦੇ ਬੰਧਨ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਦੇ ਸ਼ੁਭ-ਅਸ਼ੁਭ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਬਣੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਸਮੇਤ ਮੁੜ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਸੰਯਮੀ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਦੁਸ਼ਟ ਨੂੰ ਰਾਜਾ; ਪਰ ਲੁਕਵੇਂ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਨਿਆਂਕ ਯਮ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਬਿਨਾਂ ਜੀਵ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਯਮ-ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਭੋਗ ਕਰਕੇ, ਕਰਮ-ਅਵਸ਼ੇਸ਼ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਮੁੜ ਦੇਹ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਪਮਾਨਜਨਕ ਬੋਲ, ਝੂਠ, ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ, ਮਦਿਰਾਪਾਨ, ਚੋਰੀ, ਵਿਅਭਿਚਾਰ, ਯਜ੍ਞ-ਵਿਧੀ ਭੰਗ, ਠੱਗੀ, ਅਤੇ ਸ਼ੋਕ/ਅਸ਼ੌਚ ਦੇ ਨਿਯਮ ਤੋੜਨਾ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫਲ ਵਜੋਂ ਅੰਗ-ਵਿਕਲਤਾ, ਰੋਗ, ਗਰੀਬੀ, ਸੰਤਾਨਹੀਨਤਾ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂ-ਯੋਨੀਆਂ ਦੱਸੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਫਿਰ ਤੱਤਵ-ਚਰਚਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ: ਜੀਵ ਸ਼ੁਕ੍ਰ-ਸ਼ੋਣਿਤ ਰਾਹੀਂ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਮਹਾਭੂਤਾਂ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਮਨ, ਪ੍ਰਾਣ ਅਤੇ ਰਾਗ-ਦ੍ਵੈਸ਼ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਦੇਹ-ਵਿਕਾਸ ਪਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਵਧਰਮ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ-ਚੱਕਰ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਅਧਰਮ ਨਾਲ ਹੇਠਾਂ ਡਿੱਗਦਾ ਹੈ; ਕਾਮ-ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਕਰਤਵ੍ਯ-ਉਪੇਖਾ ਮੁੜ ਨਰਕ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਅਧਿਆਇਆਂ ਲਈ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 47
Vaitaraṇī: Torments of the Sinful, Sins Enumerated, and the Vaitaraṇī Go-dāna Rite
ਪ੍ਰੇਤ-ਕਲਪ ਦੇ ਪਰਲੋਕ-ਮਾਰਗ ਵਾਲੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਂਦਿਆਂ ਗਰੁੜ ਵਿਸ਼ਨੂ/ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਤੋਂ ਦਾਨ-ਧਰਮ ਅਤੇ ਵੈਤਰਨੀ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਵਰਣਨ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਭੂ ਯਮ-ਮਾਰਗ ਦੀ ਭਿਆਨਕ ਸੀਮਾ-ਨਦੀ ਵੈਤਰਨੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਉਬਲਦੀ, ਅਪਵਿੱਤਰ, ਮਾਸ-ਕੀਚੜ ਨਾਲ ਭਰੀ ਅਤੇ ਕ੍ਰੂਰ ਜਲਚਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ—ਜਿੱਥੇ ਪਾਪੀ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੇ ਕਰਦੇ ਥੱਕ ਕੇ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਉੱਥੇ ਡਿੱਗਣ ਦੇ ਨੈਤਿਕ ਕਾਰਨ ਗਿਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਭਗਵਾਨ, ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਵੱਡਿਆਂ ਦੀ ਅਵਹੇਲਨਾ; ਸਤਵੰਤੀ ਪਤਨੀ ਦਾ ਤਿਆਗ; ਆਸਰੇ ਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਧੋਖਾ ਤੇ ਹੱਤਿਆ; ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਅਤੇ ਛਲ ਕਰਨਾ; ਅਤੇ ਮਹਾਪਾਤਕ ਵਰਗੇ ਕਰਮ (ਅੱਗ ਲਗਾਉਣਾ, ਵਿਸ਼ ਦੇਣਾ, ਝੂਠੀ ਗਵਾਹੀ, ਮਦਿਰਾਪਾਨ, ਪਰ-ਇਸਤਰੀ ਗਮਨ, ਹੱਦਾਂ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ, ਕ੍ਰੂਰ ਆਚਰਨ ਆਦਿ)। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਪਾਅ ਵਜੋਂ ਦਾਨ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸ਼ੁਭ ਸੰਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਲਾਜ਼ਮੀ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਵਿੱਚ, ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵੈਤਰਨੀ-ਦਾਨ/ਗੋ-ਦਾਨ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰਿਤ ਵਿਧੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ—ਸੋਨੇ-ਚਾਂਦੀ ਨਾਲ ਸਜੀ ਗਾਂ, ਅਨਾਜ, ਯਮ ਦੀ ਸੋਨੇ ਦੀ ਮੂਰਤੀ, ਗੰਨੇ ਦਾ ਬੇੜਾ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਦਾਨ ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰੋਚਾਰ—ਜਿਸ ਨਾਲ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਪਾਰ ਅਤੇ ਪੁੰਨ ਦੀ ਵਾਧਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸੂਤ ਇਸ ਉਪਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਲੋਕ-ਕਲਿਆਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਤ-ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਰਿਸ਼ੀ ਵੈਸ਼ਨਵ ਜਿੱਤ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਧਰਮ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਸਿਮਰਨ ਦੁৰ্গਤੀ ਤੋਂ ਬਚਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਵ੍ਰਤ ਤੇ ਤੀਰਥ ਸੰਬੰਧੀ ਗਰੁੜ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 48
Karma, Varṇa-Dharma, and Dāna as the Soul’s True Companion on the Path to Yama
ਪ੍ਰੇਤ-ਕਲਪ ਦੀ ਕਥਾ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਂਦਿਆਂ ਗਰੁੜ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ—ਜੀਵ ਅਟੱਲ ਤੌਰ ਤੇ ਮਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਪੁੰਨ ਦੇ ਭੇਦ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਤੀ ਵੱਖਰੀ ਕਿਉਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ? ਪ੍ਰਭੂ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਯਮ-ਮਾਰਗ ਦਾ ਯਾਤਰੀ ਜੀਵ ਸੰਚਿਤ ਕਰਮ-ਫਲ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼-ਵਾਸਨਾ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਅੰਗੂਠੇ ਜਿਹਾ ਸੁਖਮ ਦੂਜਾ ਸਰੀਰ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਮਰਨੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਵਿਲਾਪ ਦਰਸਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੇਦ-ਪੁਰਾਣ ਪਾਠ, ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਪਿਤ੍ਰ-ਤਰਪਣ ਛੱਡਣ ਤੇ ਪਛਤਾਂਦਾ ਹੈ; ਖ਼ਤਰੀ ਦਾ ਧਰਮੀ ਸ਼ੌਰਯ ਅਤੇ ਪਾਪੀ ਹਿੰਸਾ ਤੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਵੈਸ਼੍ਯ ਬੇਇਮਾਨ ਵਪਾਰ ਉੱਤੇ ਰੋਂਦਾ ਹੈ; ਸ਼ੂਦਰ ਦਾਨ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਹਿਤ ਲਈ ਪਾਣੀ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਵਰਗੇ ਧਰਮ-ਆਧਾਰ ਨਾ ਨਿਭਾਉਣ ਕਰਕੇ ਨਿੰਦਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਰਤੱਵ ਤਿਆਗਣ ਨਾਲ ਦੇਵ, ਪਿਤਰ ਅਤੇ ਅਗਨੀ ਮੂੰਹ ਮੋੜ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਤੀਰਥ-ਸਨਾਨ, ਗ੍ਰਹਣ-ਕਾਲ ਦਾਨ, ਗਿਆ ਵਿੱਚ ਪਿੰਡ-ਦਾਨ ਅਤੇ ਨਿਯਮਬੱਧ ਉਪਾਸਨਾ ਪੁੰਨ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਗਰਭ ਦੀ ਯਾਦ ਜਨਮ ਤੇ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮੌਤ ਵੇਲੇ ਮੁੜ ਯਾਦ ਆਉਂਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਚੱਕਰ ਦੱਸ ਕੇ ਹੁਣੇ ਅਭਿਆਸ ਦੀ ਤੁਰੰਤ ਲੋੜ ਉਭਾਰੀ ਗਈ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦਾਨ, ਦਇਆ, ਮਿੱਠੀ ਬੋਲੀ, ਸਯੰਮ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਸਹਾਇਕ ਲੋਕ-ਵਿਵਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਦੇ ਸੱਚੇ ਸਾਥੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ ਸ੍ਰਵਣ-ਪਾਠ ਦਾ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਫਲ ਵਾਅਦਾ ਕਰਕੇ ਅਗਲੇ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਯਮ-ਵਿਚਾਰ ਲਈ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਾਈ ਗਈ ਹੈ।
Adhyaya 49
Mukti-tattva Upadeśa: Knowledge as the Direct Cause of Liberation
ਪ੍ਰੇਤ ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਆਤਮਾ ਦੀ ਹਾਲਤ ਅਤੇ ਕਰਮ-ਫਲ ਦੀ ਚਰਚਾ ਜਾਰੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਗਰੁੜ ਪਰਲੋਕ ਦੇ ਡਰ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵੱਧ ਕੇ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਪਰਮ ਉਪਾਅ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਵਿਸ਼ਨੂ ਜੀ ਕੋਲੋਂ ਮੋਖਸ਼ ਦਾ ਸਨਾਤਨ ਸਾਧਨ ਮੰਗਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਨੂ ਅਦ੍ਵੈਤ ਤੱਤਵ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਨਿਰਗੁਣ, ਸਵ-ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਪਰਮ ਸਤ੍ਯ ਹੈ; ਅਨਾਦਿ ਅਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਕਰਮ-ਉਪਾਧੀਆਂ ਕਾਰਨ ਜੀਵ-ਭੇਦ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਤੱਕ ਸੂਖਮ ਸ਼ਰੀਰ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਪਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਨੈਤਿਕ ਤੁਰੰਤਤਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ—ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ ਦੁਰਲਭ ਹੈ ਅਤੇ ਤੱਤਵ-ਗਿਆਨ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਯੋਗ; ਸਮਾਂ, ਰੋਗ ਅਤੇ ਮੌਤ ਦੇ ਕਾਰਨ ਦੇਰੀ ਵਿਨਾਸ਼ਕ ਹੈ। ਆਸਕਤੀ, ਕੁਸੰਗਤ, ਇੰਦ੍ਰੀ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਲੁੱਟ, ਦੰਭ ਅਤੇ ਪਖੰਡ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਅਨੁਭਵ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕਰਮਕਾਂਡ, ਬਾਹਰੀ ਤਪਸਵੀ ਨਿਸ਼ਾਨ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰੀ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਨੂੰ ਨਿਰਰਥਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ, ਵਿਵੇਕ ਅਤੇ ਗੁਰੂ-ਉਪਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੱਖ ਮੋਖਸ਼-ਹੇਤੂ ਮੰਨ ਕੇ, ਅੰਤ ਸਮੇਂ ਲਈ ਵੈਰਾਗ, ਪ੍ਰਣਵ (ਓਂ) ਜਪ, ਪ੍ਰਾਣ-ਸੰਯਮ, ਬ੍ਰਹਮ-ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼-ਖੇਤਰਾਂ ਦਾ ਉਲੇਖ ਹੈ। ਪਰੰਪਰਾ, ਸ੍ਰਵਣ-ਪਾਠ ਦੇ ਫਲ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣ ਤੇ ਵਕਤਾ ਦੇ ਸਤਿਕਾਰ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸ ਕੇ, ਯਮ-ਭਯ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀਦਾਇਕ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਬਦਲਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰੇਤ ਕਲਪ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਅਧਿਆਇ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
Because the Preta Kalpa frames death as a dharmic transition requiring correct rites and right understanding. The text links śrāddha, piṇḍa, dāna, and related observances to the preta’s welfare and to the living family’s obligation (kartavya) to support the departed’s onward movement, while also instructing detachment and remembrance of Hari as the ultimate refuge.
It concentrates on post-mortem states (preta-bhāva), the soul’s route toward Saṃyamanī/Yama-loka, and the rationale of funerary rites (antyeṣṭi) and śrāddha as karmically efficacious supports—rather than cosmology, genealogy, or general dharma topics.
Both are integrated: the opening ‘tree of Madhusūdana’ metaphor explicitly orients ritual and dharma toward mokṣa, while Garuḍa’s questions demand the practical ‘how and why’ of rites that address fear, suffering, and karmic continuity.
Read Garuda Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.