Adhyaya 49
Mukti-tattva Upadeśa: Knowledge as the Direct Cause of Liberation
ਪ੍ਰੇਤ ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਆਤਮਾ ਦੀ ਹਾਲਤ ਅਤੇ ਕਰਮ-ਫਲ ਦੀ ਚਰਚਾ ਜਾਰੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਗਰੁੜ ਪਰਲੋਕ ਦੇ ਡਰ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵੱਧ ਕੇ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਪਰਮ ਉਪਾਅ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਵਿਸ਼ਨੂ ਜੀ ਕੋਲੋਂ ਮੋਖਸ਼ ਦਾ ਸਨਾਤਨ ਸਾਧਨ ਮੰਗਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਨੂ ਅਦ੍ਵੈਤ ਤੱਤਵ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਨਿਰਗੁਣ, ਸਵ-ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਪਰਮ ਸਤ੍ਯ ਹੈ; ਅਨਾਦਿ ਅਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਕਰਮ-ਉਪਾਧੀਆਂ ਕਾਰਨ ਜੀਵ-ਭੇਦ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਤੱਕ ਸੂਖਮ ਸ਼ਰੀਰ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਪਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਨੈਤਿਕ ਤੁਰੰਤਤਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ—ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ ਦੁਰਲਭ ਹੈ ਅਤੇ ਤੱਤਵ-ਗਿਆਨ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਯੋਗ; ਸਮਾਂ, ਰੋਗ ਅਤੇ ਮੌਤ ਦੇ ਕਾਰਨ ਦੇਰੀ ਵਿਨਾਸ਼ਕ ਹੈ। ਆਸਕਤੀ, ਕੁਸੰਗਤ, ਇੰਦ੍ਰੀ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਲੁੱਟ, ਦੰਭ ਅਤੇ ਪਖੰਡ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਅਨੁਭਵ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕਰਮਕਾਂਡ, ਬਾਹਰੀ ਤਪਸਵੀ ਨਿਸ਼ਾਨ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰੀ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਨੂੰ ਨਿਰਰਥਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ, ਵਿਵੇਕ ਅਤੇ ਗੁਰੂ-ਉਪਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੱਖ ਮੋਖਸ਼-ਹੇਤੂ ਮੰਨ ਕੇ, ਅੰਤ ਸਮੇਂ ਲਈ ਵੈਰਾਗ, ਪ੍ਰਣਵ (ਓਂ) ਜਪ, ਪ੍ਰਾਣ-ਸੰਯਮ, ਬ੍ਰਹਮ-ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼-ਖੇਤਰਾਂ ਦਾ ਉਲੇਖ ਹੈ। ਪਰੰਪਰਾ, ਸ੍ਰਵਣ-ਪਾਠ ਦੇ ਫਲ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣ ਤੇ ਵਕਤਾ ਦੇ ਸਤਿਕਾਰ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸ ਕੇ, ਯਮ-ਭਯ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀਦਾਇਕ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਬਦਲਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰੇਤ ਕਲਪ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਅਧਿਆਇ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
मनुष्यस्य सुखदुः खप्रापकधर्माधर्मनिरूपणं नामाष्टचत्वारिंशत्तमो ऽध्यायः गरुड उवाच / श्रुता मया दयासिन्धो ह्यज्ञानाज्जीवसंसृतिः / अधुना श्रोतुमिच्छामि मोक्षोपायं सनातनम्
ਗਰੁੜ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਦਇਆ-ਸਿੰਧੂ! ਮੈਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ ਕਿ ਅਗਿਆਨ ਤੋਂ ਹੀ ਜੀਵ ਦੀ ਸੰਸ੍ਰਿਤੀ (ਆਵਾਗਮਨ) ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਸਨਾਤਨ ਮੋਖ਼ਸ਼-ਉਪਾਯ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 2
भगवन्देवदेवेश शरणागतवत्सल / असारे घोरसंसारे सर्वदुः खमलीमसे
ਹੇ ਭਗਵਾਨ, ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵੇਸ਼, ਸ਼ਰਨਾਗਤ-ਵਤਸਲ! ਇਸ ਅਸਾਰ ਤੇ ਘੋਰ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਸਭ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਮਲੀਨ ਹੈ, ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ।
Verse 3
नानाविधशरीरस्था अनन्ता जीवराशयः / जायन्ते च म्रियन्ते च तेषामन्तो न विद्यते
ਅਨੇਕਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਜੀਵ-ਸਮੂਹ ਅਨੰਤ ਹਨ। ਉਹ ਜੰਮਦੇ ਹਨ ਤੇ ਮਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਸ ਚੱਕਰ ਦਾ ਕੋਈ ਅੰਤ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ।
Verse 4
सदा दुः खातुरा एव न सखी विद्यते क्कचित् / केनोपायेन मोक्षेश मुच्यन्ते वद मे प्रभो
ਉਹ ਸਦਾ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਕਿਤੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਸਾਥੀ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਮੋਖ਼ਸ਼ੇਸ਼! ਕਿਹੜੇ ਉਪਾਯ ਨਾਲ ਉਹ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾਂਦੇ ਹਨ? ਪ੍ਰਭੂ, ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।
Verse 5
श्रीभगवानुबाच / शृणु तार्क्ष्य प्रवक्ष्यामि यन्मां त्वं परिपृच्छसि / यस्य श्रवणमात्रेण संसारान्मुच्यते नरः
ਸ਼੍ਰੀਭਗਵਾਨ ਬੋਲੇ— ਹੇ ਤਾਰਕ੍ਸ਼੍ਯ (ਗਰੁੜ), ਸੁਣ; ਤੂੰ ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਹੈ, ਮੈਂ ਉਹ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਜਿਸ ਦੇ ਕੇਵਲ ਸ੍ਰਵਣ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਸੰਸਾਰ-ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 6
अस्ति देवः परब्रह्मस्वरूपो निष्कलः शिवः / सर्वज्ञः सर्वकर्ता च सर्वेशो निर्मलो ऽद्वयः
ਇੱਕ ਦੇਵ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਸਵਰੂਪ ਪਰਬ੍ਰਹਮ ਹੈ— ਨਿਸ਼ਕਲ, ਸ਼ਿਵ (ਮੰਗਲਮਯ), ਸਰਵਜ੍ਞ, ਸਰਵਕਰਤਾ, ਸਰਵੇਸ਼ਵਰ, ਨਿਰਮਲ ਅਤੇ ਅਦ੍ਵੈਤ।
Verse 7
स्वयञ्ज्योतिरनाद्यन्तो निर्विकारः परात्परः / निर्गुणः सच्चिदानन्दस्तदंशा जीवसंज्ञकाः
ਉਹ ਸਵੈ-ਜ੍ਯੋਤੀ, ਆਦਿ-ਅੰਤ ਰਹਿਤ, ਨਿਰਵਿਕਾਰ ਅਤੇ ਪਰਾਤਪਰ ਹੈ। ਉਹ ਨਿਰਗੁਣ ਸੱਚਿਦਾਨੰਦ ਹੈ; ‘ਜੀਵ’ ਕਹੇ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਆਤਮਾਵਾਂ ਉਸ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਆਖੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 8
अनाद्यविद्योपहता यथाग्नौ विस्फुलिङ्गकाः / देहाद्युपाधिसम्भिन्नास्ते कर्मभिरनादिभिः
ਅਨਾਦਿ ਅਵਿਦਿਆ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਜੀਵ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਚਿੰਗਾਰੀਆਂ ਵਾਂਗ; ਦੇਹ ਆਦਿ ਉਪਾਧੀਆਂ ਕਰਕੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ— ਇਹ ਭੇਦ ਅਨਾਦਿ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਹੈ।
Verse 9
सुखदुः खप्रदैः पुण्यपारूपैर्नियन्त्रिताः / तत्तज्जातियुतं देहमायुर्भोगञ्च कर्मजम्
ਸੁਖ-ਦੁਖ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਪੁੰਨ-ਪਾਪ ਰੂਪ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਜੀਵ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਉਸ ਜਾਤੀ ਵਾਲਾ ਦੇਹ, ਆਯੁ ਅਤੇ ਭੋਗ— ਸਭ ਕਰਮਜਨ੍ਯ ਹਨ।
Verse 10
प्रतिजन्म प्रपद्यन्ते तेषामपि परं पुनः / ससूक्ष्मलिङ्गशरीरमामोक्षादक्षरं खग
ਉਹ ਜਨਮ ਜਨਮਾਂਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਮੁੜ ਦੇਹ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਹੇ ਖਗ (ਗਰੁੜ), ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਵੀ ਮੋਖ਼ਸ਼ ਤੱਕ ਲਿੰਗ-ਸ਼ਰੀਰ ਸਮੇਤ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਸੂਖਮ ਦੇਹ ਕਾਇਮ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
Verse 11
स्थावराः कृमयश्चाजाः पक्षिणः पशवो नगः / धार्मिकास्त्रिदशास्तद्वन्मोक्षिणश्च यथाक्रमम्
ਕਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਜੀਵ ਸਥਾਵਰ, ਕੀੜੇ, ਬੱਕਰੀ, ਪੰਛੀ, ਪਸ਼ੂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਬਣ ਕੇ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੋਈ ਧਰਮੀ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਕੋਈ ਤ੍ਰਿਦਸ਼ ਦੇਵ-ਪਦ ਪਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕੋਈ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਮੋਖ਼ਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 12
चतुर्विधशरीराणि धृत्वा मुक्त्वा सहस्रशः / सुकृतान्मा नवो भूत्वा ज्ञानी चेन्मोक्षमाप्नुयात्
ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਸ਼ਰੀਰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਾਰ ਧਾਰਨ ਕਰ ਕੇ ਛੱਡਣ ਉਪਰੰਤ ਵੀ, ਪੁੰਨ ਦੇ ਕਾਰਨ ਵੀ ਨਵਾਂ ਜਨਮ ਨਾ ਹੋਵੇ; ਜੇ ਉਹ ਗਿਆਨੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਮੋਖ਼ਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 13
चतुरशीतिलक्षेषु शरीरेषु शरीरिणाम् / न मानुषं विनान्यत्र तत्त्वज्ञानन्तु लभ्यते
ਚੌਰਾਸੀ ਲੱਖ ਯੋਨੀਆਂ ਦੇ ਦੇਹਧਾਰੀ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਮਨੁੱਖਾ ਦੇਹ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕਿਤੇ ਤੱਤਵ-ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
Verse 14
अत्र जन्मसहस्राणां सहस्रैरपि कोटिभिः / कदाचिल्लभते जन्तुर्मानुष्यं पुण्यसञ्चयात्
ਇਸ ਸੰਸਾਰ-ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਜੀਵ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕਰੋੜਾਂ ਬਾਅਦ ਵੀ, ਪੁੰਨ ਦੇ ਸੰਚੇ ਨਾਲ ਕਦੇ ਕਦੇ ਹੀ ਦੁਰਲੱਭ ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 15
सोपानभूतं मोक्षस्य मानुष्यं प्राप्य दुर्लभम् / यस्तार यति नात्मानं तस्मात्पापतरो ऽत्र कः
ਮੋਖ ਦੀ ਸੀੜ੍ਹੀ ਵਰਗਾ ਇਹ ਦੁਰਲੱਭ ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ ਪਾ ਕੇ ਵੀ ਜੋ ਆਪਣੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ-ਸਾਗਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਨਹੀਂ ਲੰਘਾਂਦਾ, ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਇੱਥੇ ਪਾਪੀ ਕੌਣ ਹੈ?
Verse 16
नरः प्राप्येतरज्जन्म लब्ध्वा चेन्द्रियसौष्ठवम् / न वेत्त्यात्महितं यस्तु स भवेद्ब्रह्मघातकः
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇਹ ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਸਮਰਥਾ ਪਾ ਕੇ ਵੀ ਆਪਣਾ ਆਤਮ-ਹਿਤ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਹੰਤਾ ਦੇ ਸਮਾਨ ਨਿੰਦਣਯ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 17
विना देहेन कस्यापि पुरुषार्थो न विद्यते / तस्माद्देहं धनं रक्षेत्पुण्यकर्माणि साधयेत्
ਦੇਹ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਦਾ ਵੀ ਪੁਰੁਸ਼ਾਰਥ ਸਿੱਧ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਦੇਹ ਨੂੰ ਧਨ ਵਾਂਗ ਸੰਭਾਲੋ ਅਤੇ ਪੁੰਨ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕਰੋ।
Verse 18
रक्षेच्चसर्वदात्मानमात्मा सर्ब्वस्य भाजनम् / रक्षणे यत्नमातिष्ठेज्जीवन् भद्राणि पश्यति
ਇਸ ਲਈ ਸਦਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਆਤਮਾ ਸਭ ਦਾ ਆਧਾਰ ਅਤੇ ਪਾਤਰ ਹੈ। ਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਯਤਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਜੀਊਂਦਿਆਂ ਹੀ ਸ਼ੁਭ ਫਲ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
Verse 19
पुनर्ग्रामः पुनः क्षेत्र पुनर्वित्तं पुनर्गृहम् / पुनः शुभाशुभं कर्म न शरीरं पुनः पुनः
ਫਿਰ ਪਿੰਡ, ਫਿਰ ਖੇਤ; ਫਿਰ ਧਨ, ਫਿਰ ਘਰ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਸ਼ੁਭ-ਅਸ਼ੁਭ ਕਰਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਪਰ ਇਹੀ ਦੇਹ ਮੁੜ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ।
Verse 20
शरीररक्षणोपायाः क्रि यन्ते सर्वदा बुधैः / नेच्छन्ति च पुनस्त्यागमपि कुष्ठादिरोगिणः
ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਸਦਾ ਸਰੀਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਦੇ ਉਪਾਅ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਕੋੜ੍ਹ ਆਦਿ ਰੋਗਾਂ ਵਾਲੇ ਵੀ ਮੁੜ ਦੇਹ-ਤਿਆਗ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ।
Verse 21
तद्गोपितं स्याद्धर्मार्थं धर्मो ज्ञानार्थमेव च / ज्ञानं तु ध्यानयोगार्थमचिरात्प्रविमुच्यते
ਉਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਧਰਮ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਗੁਪਤ/ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਧਰਮ ਵੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ ਲਈ ਹੈ। ਗਿਆਨ ਧਿਆਨ-ਯੋਗ ਲਈ ਹੈ; ਉਸ ਨਾਲ ਛੇਤੀ ਪੂਰਨ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
Verse 22
आत्मैव यदि नात्मानमहीतेभ्यो निवारयेत् / को ऽन्यो हितकरस्तस्मादात्मानं सुखयिष्यति
ਜੇ ਮਨੁੱਖ ਆਪ ਹੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਹਿਤਕਾਰਕ ਗੱਲਾਂ ਤੋਂ ਨਾ ਰੋਕੇ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਸੱਚਾ ਹਿਤਕਾਰੀ ਹੋ ਕੇ ਹੋਰ ਕੌਣ ਉਸ ਨੂੰ ਸੁਖੀ ਕਰੇਗਾ?
Verse 23
इहैव नरकव्याधेश्चिकित्सां न करोति यः / गत्वा निरौषधं देशं व्याधिम्थः किं करिष्यति
ਜੋ ਇੱਥੇ ਹੀ ਨਰਕ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ‘ਬਿਮਾਰੀ’ ਦਾ ਇਲਾਜ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਦਵਾਈ-ਰਹਿਤ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਬਿਮਾਰ ਹੋ ਕੇ ਕੀ ਕਰੇਗਾ?
Verse 24
व्याघ्रीवास्ते जरा चायुर्याति भिन्नघटाम्बुवत् / निघ्नन्ति रिपुवद्रोगास्तस्माच्छ्रेयः समभ्यसेत
ਬੁਢ਼ਾਪਾ ਬਾਘਣ ਵਾਂਗ ਘਾਤ ਲਾ ਕੇ ਬੈਠਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਯੁ ਟੁੱਟੇ ਘੜੇ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਾਂਗ ਰਿਸ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਰੋਗ ਵੈਰੀਆਂ ਵਾਂਗ ਮਾਰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਪਰਮ ਸ਼੍ਰੇਯ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 25
यावन्नाश्रयते दुः खं यावन्नायान्ति चापदः / यावन्नेन्द्रियवैकल्यं तावच्छ्रेयः समभ्यसेत्
ਜਦ ਤੱਕ ਦੁੱਖ ਨੇ ਆਸਰਾ ਨਹੀਂ ਲਿਆ, ਜਦ ਤੱਕ ਆਫ਼ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਆਈਆਂ ਅਤੇ ਜਦ ਤੱਕ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਨਹੀਂ ਹੋਈਆਂ—ਤਦ ਤੱਕ ਪਰਮ ਸ਼੍ਰੇਯ, ਅਰਥਾਤ ਆਤਮ-ਕਲਿਆਣ, ਦਾ ਨਿਰੰਤਰ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 26
यावत्तिष्ठति देहो ऽयं तावत्तत्त्वं समभ्यसेत् / सन्दीप्तकोशभवने कूपं खनति दुर्मतिः
ਜਦ ਤੱਕ ਇਹ ਦੇਹ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਤੱਕ ਤੱਤਵ-ਗਿਆਨ ਦਾ ਨਿਰੰਤਰ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮੂਰਖ ਸੜਦੇ ਭੰਡਾਰ-ਘਰ ਵਿੱਚ ਕੂਆਂ ਖੋਦਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅੱਗ ਲੱਗਣ ਮਗਰੋਂ ਪਾਣੀ ਲੱਭਣ ਵਾਲੇ ਵਰਗਾ ਹੈ।
Verse 27
कालो न ज्ञायते नानाकार्यैः संसारसम्भवैः / सुखं दुःखं जनो हन्त न वेत्ति हितमात्मनः
ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਉੱਠੇ ਅਨੇਕਾਂ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਫਸ ਕੇ ਕਾਲ ਦਾ ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਲੋਕ ਸੁਖ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜਦੇ ਹਨ, ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਭੱਜਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਆਪਣਾ ਆਤਮ-ਹਿਤ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ।
Verse 28
जातानार्तान्मृतानापद्भष्टान्दृष्ट्वा च दुः खितान् / लोको मोहसुरां पीत्वा न बिभेति कदाचन
ਪੀੜਤਾਂ, ਮਰੇ ਹੋਇਆਂ, ਆਫ਼ਤ ਨਾਲ ਉਜੜਿਆਂ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਵੀ ਲੋਕ ਮੋਹ-ਰੂਪੀ ਸ਼ਰਾਬ ਪੀ ਕੇ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਡਰਦੇ, ਨਾਂ ਹੀ ਜਾਗਦੇ ਹਨ।
Verse 29
सम्पदः स्वप्नसंकाशा यौवनं कुसुमोपमम् / तडिच्चपलमायुष्यं कस्य स्याज्जानतो धृतिः
ਧਨ-ਸੰਪਦਾ ਸੁਪਨੇ ਵਰਗੀ ਹੈ, ਜਵਾਨੀ ਫੁੱਲ ਵਰਗੀ; ਆਯੁ ਮਿੰਨ੍ਹੀ ਦੀ ਚਮਕ ਵਾਂਗ ਚੰਚਲ ਹੈ—ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਕੌਣ ਲਾਪਰਵਾਹ ਰਹੇ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਸੰਕਲਪ ਵਿੱਚ ਡੋਲ੍ਹੇ?
Verse 30
शतं जीवितमत्यल्पं निद्रालस्यैस्तदर्धकम् / बाल्यरोगजरादुः खैरल्पं तदपि निष्फलम्
ਸੌ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਉਮਰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਥੋੜ੍ਹੀ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਅੱਧਾ ਨੀਂਦ ਤੇ ਆਲਸ ਵਿੱਚ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਬਚਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਬਚਪਨ, ਰੋਗ, ਬੁਢਾਪਾ ਤੇ ਦੁੱਖ ਘਟਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਅਤੇ ਉਹ ਵੀ ਨਿਸ਼ਫਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 31
प्रारब्धव्ये निरुद्योगी जागर्तव्ये प्रसुप्तकः / विश्वस्तश्च भयस्थाने हा नरः को न हन्यते
ਜਿੱਥੇ ਕਰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਉੱਥੇ ਜੋ ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਯ ਰਹੇ, ਜਿੱਥੇ ਜਾਗਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਉੱਥੇ ਜੋ ਸੁੱਤਾ ਰਹੇ, ਅਤੇ ਡਰ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਤੇ ਜੋ ਭਰੋਸਾ ਕਰ ਬੈਠੇ—ਹਾਏ! ਐਸਾ ਮਨੁੱਖ ਕੌਣ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ?
Verse 32
तोयफेनसमे देहे जीवेनाक्रम्य संस्थिते / अनित्याप्रयसवासे कथ तिष्ठति निर्भयः
ਇਹ ਦੇਹ ਪਾਣੀ ਦੀ ਝੱਗ ਵਰਗੀ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਜੀਵ ਆ ਕੇ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਐਸੇ ਅਨਿੱਤ ਤੇ ਨਾਜ਼ੁਕ ਵਾਸੇ ਨਾਲ ਚਿਮੜ ਕੇ ਕੋਈ ਕਿਵੇਂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਨਿਰਭੈ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ?
Verse 33
अहिते हितसंज्ञः स्यादध्रुवे ध्रुवसंज्ञकः / अनर्थे चार्थविज्ञानः स्वमर्थं यो न वेत्ति सः
ਜੋ ਅਹਿਤ ਨੂੰ ਹਿਤ ਸਮਝੇ, ਅਧ੍ਰੁਵ ਨੂੰ ਧ੍ਰੁਵ ਆਖੇ, ਅਤੇ ਅਨਰਥ ਵਿੱਚ ਅਰਥ ਵੇਖੇ—ਉਹ ਆਪਣਾ ਅਸਲ ਭਲਾ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ।
Verse 34
पश्यन्नपि प्रस्खलति शृण्वन्नपि न बुध्यति / पठन्नपि न जानाति देवमायाविमोहितः
ਵੇਖਦਿਆਂ ਵੀ ਠੋਕਰ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਸੁਣਦਿਆਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ; ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ—ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਦੇਵ-ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਹੈ।
Verse 35
तन्निमज्जज्जगदिदं गम्भीरे कालसागरे / मृत्युरोगजराग्राहैर्न कश्चिदपि बुध्यते
ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਗਹਿਰੇ ਕਾਲ-ਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ; ਮੌਤ, ਰੋਗ ਅਤੇ ਬੁਢਾਪੇ ਰੂਪੀ ਘੜਿਆਲਾਂ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਕੋਈ ਸੱਚਮੁੱਚ ਨਹੀਂ ਜਾਗਦਾ।
Verse 36
प्रतिक्षणभयं कालः क्षीयमाणो न लक्ष्यते / आमकुंभ इवांभः स्थो विशीर्णो न विभाव्यते
ਹਰ ਪਲ ਡਰ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕਾਲ, ਜੋ ਹਰ ਛਿਨ ਘਟਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ; ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਕੱਚਾ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਘੜਾ ਚੁੱਪਚਾਪ ਘਿਸਦਾ ਹੈ ਤੇ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ।
Verse 37
युज्यते वेष्टनं वायोराकाशस्य च खण्डनम् / ग्रथनञ्च तरङ्गाणामास्था नायुषि युज्यते
ਹਵਾ ਨੂੰ ਲਪੇਟਣਾ, ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੱਟਣਾ ਜਾਂ ਲਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਗੰਢਣਾ—ਜਿੰਨਾ ਅਸੰਭਵ, ਉਨਾ ਹੀ ਅਯੋਗ ਹੈ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਟਿਕਾਊ ਮੰਨ ਕੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਆਸ ਰੱਖਣਾ।
Verse 38
पृथिवी दह्यते येन मेरुश्चापि विशीर्यते / शुष्यते सागरजलं शरीरस्य च का कथा
ਜਿਸ (ਕਾਲ-ਬਲ) ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਸੜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਵੀ ਟੁੱਟ-ਭੱਜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦਾ ਪਾਣੀ ਵੀ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਫਿਰ ਇਸ ਸਰੀਰ ਦੀ ਕੀ ਗੱਲ?
Verse 39
अपत्यं मे कलत्रं मे धनं मे बान्धवाश्च मे / जल्पन्तमिति मर्त्याजं हन्ति कालवृको बलात्
“ਮੇਰੇ ਬੱਚੇ, ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ, ਮੇਰਾ ਧਨ, ਮੇਰੇ ਸਾਕ-ਸੰਬੰਧੀ”—ਇਉਂ ਬਕਬਕ ਕਰਦੇ ਮਰਤਿਆ ਬੱਕਰੇ ਨੂੰ ਕਾਲ-ਰੂਪੀ ਭੇੜੀਆ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਮਾਰ ਡਾਂਹਦਾ ਹੈ।
Verse 40
इदं कृतमिदं कार्यमिदमन्यत्कृताकृतम् / एवमीहासमायुक्तं कृतान्तः कुरुते वशम्
“ਇਹ ਕੀਤਾ, ਇਹ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਉਹ ਹੋਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂ ਨਾ ਕੀਤਾ”—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੇਚੈਨ ਦੌੜ-ਭੱਜ ਵਿੱਚ ਬੱਝਿਆ ਮਨੁੱਖ ਕ੍ਰਿਤਾਂਤ (ਮੌਤ) ਦੇ ਵੱਸ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 41
श्वः कार्यमद्य कुर्वीत पूर्वाह्ने चापराह्निकम् / न हि मृत्युः प्रतीक्षेत कृतं वाप्यथ वाकृतम्
ਕੱਲ੍ਹ ਦਾ ਕੰਮ ਅੱਜ ਕਰ ਲੈ, ਅਤੇ ਅੱਜ ਦਾ ਕੰਮ ਵੀ ਪਹਿਲੇ ਪਹਿਰ ਹੀ ਕਰ ਲੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਮੌਤ ਇਹ ਨਹੀਂ ਉਡੀਕਦੀ ਕਿ ਕੰਮ ਹੋਇਆ ਜਾਂ ਨਹੀਂ।
Verse 42
जरादर्शितपन्थानं प्रचण्डव्याधिसैनिकम् / अधिष्ठितो मृत्युशत्रुं त्रातारं किं न पश्यति
ਜਦੋਂ ਬੁਢਾਪਾ ਰਾਹ ਦਿਖਾ ਦੇਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਭਿਆਨਕ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੀ ਫੌਜ ਘੇਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਵੀ ਸਾਹਮਣੇ ਹੋ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਰੱਖਿਆਕਰਤਾ, ਮੌਤ-ਵੈਰੀ (ਭਗਵਾਨ) ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ?
Verse 43
तृष्णासूचीविनिर्भिन्नं सिक्तं विषयसर्पिषा / रागद्वेषानले पक्वं मृत्युरश्राति मानवम्
ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੀ ਸੂਈ ਨਾਲ ਵਿੱਧਿਆ, ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਘਿਉ ਨਾਲ ਭਿੱਜਿਆ, ਅਤੇ ਰਾਗ-ਦ੍ਵੈਸ਼ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸੜਿਆ—ਐਸੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਮੌਤ ਫੜ ਕੇ ਨਿਗਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 44
बालांश्च यौवनस्थांश्च वृद्धान गर्भगतानपि / सर्वानाविशते मृत्युरेवम्भूमिदं जगत्
ਬੱਚੇ, ਜਵਾਨ, ਬੁੱਢੇ, ਅਤੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚਲੇ ਵੀ—ਮੌਤ ਸਭ ਨੂੰ ਆ ਘੇਰਦੀ ਹੈ; ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਹੈ ਇਹ ਧਰਤੀ ਦਾ ਜਗਤ।
Verse 45
स्वदेहमपि जीवो ऽयं मुक्त्वा याति यमालयम् / स्त्रीमातृपितृपुत्त्रादिसम्बन्धः केन हेतुना
ਇਹ ਜੀਵ ਆਪਣਾ ਹੀ ਦੇਹ ਛੱਡ ਕੇ ਯਮਲੋਕ ਨੂੰ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਪਤਨੀ, ਮਾਤਾ, ਪਿਤਾ, ਪੁੱਤਰ ਆਦਿ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ਤਾ ਕਿਹੜੇ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਵੇ?
Verse 46
दुः खमूलं हि संसारः स यस्यास्ति स दुः खितः / तस्य त्यागः कृतो येन स सुखी नापरः क्वचित्
ਸੰਸਾਰ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਦੁੱਖ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ; ਜੋ ਇਸ ਨਾਲ ਬੱਝਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਦੁਖੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੇ ਉਸ ਆਸਕਤੀ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕੀਤਾ, ਉਹੀ ਸੁਖੀ ਹੈ—ਹੋਰ ਕੋਈ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ।
Verse 47
प्रभवं सर्वदुः खानामालयं सकलापदाम् / आश्रयं सर्वपापानां संसारं वर्जयेत्क्षणात्
ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਸਭ ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਸਰੋਤ, ਸਭ ਆਫ਼ਤਾਂ ਦਾ ਠਿਕਾਣਾ ਅਤੇ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਜਾਣ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ—ਇੱਕ ਪਲ ਵੀ ਨਾ ਲਗਾ ਕੇ—ਤਿਆਗ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 48
लोहदारुमयैः पाशैः पुमान्बद्धो विमुच्यते / पुत्त्रदारमयैः पाशैर्मुच्यते न कदाचन
ਲੋਹੇ ਜਾਂ ਲੱਕੜ ਦੇ ਬੰਧਨਾਂ ਨਾਲ ਬੱਝਿਆ ਮਨੁੱਖ ਛੁਟ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਪਤਨੀ ਦੇ ਬੰਧਨਾਂ ਨਾਲ ਬੱਝਿਆ ਕਦੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਛੁਟਦਾ।
Verse 49
यावतः कुरुते जन्तुः सम्बन्धान्मनसः प्रियान् / तावन्तो ऽस्य निखन्यन्ते हृदये शोकशङ्कवः
ਜੀਵ ਮਨ ਵਿੱਚ ਜਿੰਨੇ ਪਿਆਰੇ ਸੰਬੰਧ ਬਣਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਦੁੱਖ ਦੇ ਭਾਲੇ ਉਸ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਧੱਸ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 50
वञ्चिताशेषवित्तैस्तैर्नित्यं लोको विनाशितः / हा हन्त विषयाहारैर्देहस्थोन्द्रियतस्करैः
ਦੇਹ ਵਿਚ ਵੱਸੇ ਇੰਦ੍ਰੀ-ਰੂਪੀ ਚੋਰ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਆਹਾਰ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤੇ ਸੁਖ ਨੂੰ ਹੀ ਨਿਗਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਰਕੇ ਸਾਰਾ ਧਨ ਲੁੱਟ ਕੇ ਲੋਕ ਨਿੱਤ ਨਾਸ ਨੂੰ ਪੈਂਦੇ ਹਨ—ਹਾਇ ਹਾਇ!
Verse 51
मांसलुब्धो यथा मत्स्यो लोहशङ्कुं न पश्यति / सुखलुब्धस्तथा देही यमवाधां न पश्यति
ਜਿਵੇਂ ਮਾਸ ਦੇ ਲੋਭ ਵਿੱਚ ਮੱਛੀ ਲੋਹੇ ਦੇ ਕੰਡੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੀ, ਤਿਵੇਂ ਸੁਖ-ਲੋਭੀ ਦੇਹੀ ਯਮ ਦੀਆਂ ਯਾਤਨਾਵਾਂ ਤੇ ਦੰਡ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ।
Verse 52
हिताहितं न जानन्तो नित्यमुन्मार्गगामिनः / कुक्षिपूरणनिष्ठा ये ते नरा नारकाः खग
ਹੇ ਖਗ (ਗਰੁੜ)! ਜੋ ਹਿਤ-ਅਹਿਤ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ, ਸਦਾ ਕੁਮਾਰਗ ਤੇ ਤੁਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਪੇਟ ਭਰਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਨਰਕਵਾਸੀ ਬਣਦੇ ਹਨ।
Verse 53
निद्राभीमैथुनाहाराः सर्वेषां प्राणिनां समाः / ज्ञानवान्मानवः प्रोक्तो ज्ञानहीनः पशुः स्मृतः
ਨੀਂਦ, ਡਰ, ਮੈਥੁਨ ਅਤੇ ਆਹਾਰ—ਇਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਂਝੇ ਹਨ; ਗਿਆਨਵਾਨ ਨੂੰ ਹੀ ‘ਮਾਨਵ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਗਿਆਨਹੀਨ ਨੂੰ ਪਸ਼ੂ ਸਮਾਨ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 54
प्रभाते मलमूत्त्राभ्यां क्षुत्तृड्भ्यां मध्यगे रवौ / रात्रौ मदननिद्राभ्यां बाध्यन्ते मूढमानवाः
ਸਵੇਰੇ ਮੂਰਖ ਮਨੁੱਖ ਮਲ-ਮੂਤਰ ਨਾਲ, ਦੁਪਹਿਰ ਨੂੰ ਭੁੱਖ-ਤ੍ਰਿਹ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਕਾਮ ਤੇ ਨੀਂਦ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 55
स्वदेहधनदारादिनिरताः सर्वजन्तवः / जायन्ते च म्रियन्ते च हा हन्ताज्ञानमोहिताः
ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ, ਧਨ, ਪਤਨੀ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਜੰਮਦੇ ਤੇ ਮਰਦੇ ਹਨ—ਹਾਇ ਹਾਇ—ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਮੋਹ ਵਿੱਚ।
Verse 56
तस्मात्सङ्गः सदा त्याज्यः सचेत्त्यक्तुं न शक्यते / महद्भिः सह कर्तव्यः सन्तः सङ्गस्य भेषजम्
ਇਸ ਲਈ ਲਗਾਵ ਅਤੇ ਕੁਸੰਗ ਸਦਾ ਤਿਆਗਣਯੋਗ ਹਨ। ਜੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਆਗ ਨਾ ਹੋ ਸਕੇ, ਤਾਂ ਮਹਾਨ ਤੇ ਸੱਜਣਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਕਰੋ—ਸਤਸੰਗ ਹੀ ਲਗਾਵ ਦੀ ਦਵਾਈ ਹੈ।
Verse 57
सत्सङ्गश्च विवेकश्च निर्मलं नयनद्वयम् / यस्य नास्ति नरः सो ऽन्धः कथं न स्यादमार्गगः
ਸਤਸੰਗ ਅਤੇ ਵਿਵੇਕ—ਇਹ ਦੋ ਨਿਰਮਲ ਨੇਤਰ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਇਹ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਅੰਨ੍ਹਾ ਹੈ; ਉਹ ਸਹੀ ਰਾਹ ਤੋਂ ਕਿਵੇਂ ਨਾ ਭਟਕੇ?
Verse 58
स्वस्ववर्णाश्रमाचारनिरताः सर्वमानवाः / न जानन्ति परं धर्मं वृथा नश्यन्ति दाम्भिकाः
ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਵਰਣਾਸ਼੍ਰਮ ਦੇ ਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਵੀ ਲੋਕ ਪਰਮ ਧਰਮ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ; ਦੰਭੀ ਜਨ ਵਿਅਰਥ ਹੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 59
किमायासपराः केचिद्व्रतचर्यादिसंयुताः / अज्ञानसंवृतात्मानः सञ्चरन्ति प्रचारकाः
ਕੁਝ ਲੋਕ ਕਿਉਂ ਸਿਰਫ਼ ਕਠਿਨ ਜਤਨ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ, ਵਰਤ-ਚਰਿਆ ਆਦਿ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਅਗਿਆਨ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਅੰਦਰਲੇ ਮਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਬਣ ਕੇ ਭਟਕਦੇ ਫਿਰਦੇ ਹਨ?
Verse 60
नाममात्रेण सन्तुष्टाः कर्मकाण्डरता नराः / मन्त्रोच्चारणहोमाद्यैर्भ्रामिताः क्रतुविस्तरैः
ਕਰਮਕਾਂਡ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਮਨੁੱਖ ਸਿਰਫ਼ ਨਾਮ-ਮਾਤਰ ਅਤੇ ਬਾਹਰੀ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਮੰਤਰ ਉਚਾਰਣ, ਹੋਮ ਆਦਿ ਅਤੇ ਯੱਗਾਂ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰਕ ਪ੍ਰਪੰਚ ਨਾਲ ਉਹ ਭਟਕਾ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 61
एकभुक्तोपवासाद्यैर्नियमैः कायशोषणैः / मूढाः परोक्षमिच्छन्ति मम मायाविमोहिताः
ਮੇਰੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਮੂਰਖ ਇਕ ਵਾਰ ਭੋਜਨ, ਉਪਵਾਸ ਆਦਿ ਦੇਹ ਨੂੰ ਸੁਕਾਉਣ ਵਾਲੇ ਨਿਯਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਤੱਖ ਅਨੁਭਵ ਤੋਂ ਪਰੇ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਪਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 62
देहदण्डनमात्रेण का मुक्तिरविवेकिनाम् / वल्मीकताडनादेव मृतः किन्नु महोरगः
ਅਵਿਵੇਕੀ ਲੋਕ ਸਿਰਫ਼ ਦੇਹ-ਦੰਡਨ ਨਾਲ ਕਿਹੜੀ ਮੁਕਤੀ ਪਾ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਜੇ ਵਲਮੀਕ (ਚੀਂਟੀ ਦੇ ਟਿੱਬੇ) ਨੂੰ ਮਾਰਨਾ ਹੀ ਕਾਫ਼ੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਕੀ ਮਹਾਂ ਸੱਪ ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਨਾਲ ਮਰ ਜਾਵੇਗਾ?
Verse 63
जटाभाराजिनैर्युक्ता दाम्भिका वेषधारिणः / भ्रमन्ति ज्ञानिवल्लोके भ्रामयन्ति जनानपि
ਜਟਾਵਾਂ ਦਾ ਭਾਰ ਅਤੇ ਅਜਿਨ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੰਭੀ ਵੇਸ਼ਧਾਰੀ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਾਂਗ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਫਿਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਭਰਮ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 64
संसारजसुखासक्तं ब्रह्मज्ञो ऽस्मीतिवादिनम् / कर्मब्रह्मोभयभ्रष्टं तं त्यजेदन्त्यजं यथा
ਜੋ ਸੰਸਾਰੀ ਸੁਖਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ‘ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ-ਜਾਣੂ ਹਾਂ’ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਰਮ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮ-ਗਿਆਨ ਦੋਵਾਂ ਤੋਂ ਭ੍ਰਸ਼ਟ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਅੰਤਯਜ ਵਾਂਗ ਤਿਆਗ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 65
गृहारण्यसमा लोके गतव्रीडा दिगम्बराः / चरन्ति गर्दभाद्याश्च विरक्तास्ते भवन्ति किम्
ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਘਰ ਵੀ ਜੰਗਲ ਵਰਗਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਬੇਸ਼ਰਮ ਹੋ ਕੇ ਨੰਗੇ, ਗਧੇ ਆਦਿ ਵਾਂਗ ਭਟਕਦੇ ਹਨ—ਕੀ ਕੇਵਲ ਇਸ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਸੱਚੇ ਵਿਰਕਤ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ?
Verse 66
मृद्भस्मोद्धूलनादेव मुक्ताः स्युर्यदि मानवाः / मृद्भस्मवासी नित्यं श्वा स किं मुक्तो भविष्यति
ਜੇ ਸਿਰਫ਼ ਮਿੱਟੀ ਤੇ ਭਸਮ ਲਗਾਉਣ ਨਾਲ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਕੁੱਤਾ ਸਦਾ ਮਿੱਟੀ-ਭਸਮ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਕੀ ਉਹ ਵੀ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ?
Verse 67
तृणपर्णोदकाहाराः सततं वनवासिनः / जम्बूकाखुमृगाद्याश्च तापसास्ते भवन्ति किम्
ਜੋ ਸਦਾ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਘਾਹ, ਪੱਤੇ ਤੇ ਪਾਣੀ ਹੀ ਖਾਂਦੇ ਹਨ—ਤਾਂ ਕੀ ਗਿੱਦੜ, ਚੂਹੇ, ਹਿਰਨ ਆਦਿ ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਤਪਸਵੀ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ?
Verse 68
आजन्ममरणान्तञ्च गङ्गादितटिनीस्थिताः / मण्डूकमत्स्यप्रमुखा योगिनस्ते भवन्ति किम्
ਜੋ ਜਨਮ ਤੋਂ ਮੌਤ ਤੱਕ ਗੰਗਾ ਆਦਿ ਦਰਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਮੇਡਕ, ਮੱਛੀਆਂ ਆਦਿ—ਕੀ ਉਹ ਕੇਵਲ ਇਸ ਕਰਕੇ ਯੋਗੀ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ?
Verse 69
पारावताः शिलाहाराः कदाचिदपि चातकाः / न पिबन्ति महीतोयं व्रतिनस्ते भवन्ति किम्
ਕਬੂਤਰ ਕੰਕੜ-ਪੱਥਰ ਖਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਚਾਤਕ ਕਦੇ ਧਰਤੀ ਦਾ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ ਪੀਂਦਾ—ਕੀ ਕੇਵਲ ਇਸ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਵਰਤੀ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ?
Verse 70
तस्मान्नित्यादिकं कर्म लोकरञ्जनकारकम् / मोक्षस्य कारणं साक्षातत्त्वज्ञान खगेश्वर
ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਖਗੇਸ਼ਵਰ! ਲੋਕ-ਹਿਤ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਰੰਜਨ ਲਈ ਕੀਤੇ ਨਿੱਤ-ਨੈਮਿੱਤਿਕ ਆਦਿ ਕਰਮ ਮੋਖਸ਼ ਦੇ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ; ਮੋਖਸ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਤੱਖ ਕਾਰਨ ਤਾਂ ਤੱਤ੍ਵ-ਜ੍ਞਾਨ ਹੀ ਹੈ।
Verse 71
षर्ड्शनमहाकूपे पतिताः पशवः खग / परमार्थं न जानन्ति पशुपाशनियन्त्रिताः
ਹੇ ਖਗਾ! ਛੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਮਹਾਂ ਕੂਏਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗੇ ਪਸ਼ੂ-ਸਮਾਨ ਜੀਵ, ਪਸ਼ੁਪਾਸ਼ ਦੇ ਬੰਧਨਾਂ ਨਾਲ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਪਰਮਾਰਥ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ।
Verse 72
वेदशास्त्रार्णवैर्घेरैरुह्यमाना इतस्ततः / षडूर्मिनिग्रहग्रस्तास्तिष्ठन्ति हि कुतार्किकाः
ਵੇਦ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਰੂਪੀ ਭਿਆਨਕ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀਆਂ ਤੀਬਰ ਧਾਰਾਂ ਨਾਲ ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਵਹਾਏ ਜਾ ਕੇ, ਕੁਤਾਰਕੀ ਛੇ ਊਰਮੀਆਂ ਦੇ ਦਬਾਅ ਵਿੱਚ ਫਸ ਕੇ ਓਥੇ ਹੀ ਅਟਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 73
वेदागमपुराणज्ञः परमार्थं न वेत्ति यः / विडम्बकस्य तस्यैव तत्सर्वं काकभाषितम्
ਜੋ ਵੇਦ, ਆਗਮ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣਾਂ ਦਾ ਗਿਆਤਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਪਰਮਾਰਥ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਉਸ ਢੋਂਗੀ ਲਈ ਉਹ ਸਾਰੀ ਵਿਦਿਆ ਕਾਂ ਦੀ ਕਾਂ-ਕਾਂ ਹੀ ਹੈ।
Verse 74
इदं ज्ञानमिदं ज्ञेयमिति चिन्तासमाकुलाः / पठन्त्यहर्निशं शास्त्रं परतत्त्वपराङ्मुखाः
“ਇਹ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਇਹ ਜ੍ਞੇਯ ਹੈ” ਐਸੀ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਘਬਰਾਏ ਹੋਏ, ਪਰਤੱਤਵ ਤੋਂ ਮੂੰਹ ਮੋੜੇ ਲੋਕ ਦਿਨ ਰਾਤ ਸ਼ਾਸਤਰ ਪੜ੍ਹਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 75
वाक्यच्छन्दोनिबन्धेन काव्यालङ्कारशोभिताः / चिन्तया दुःखिता मूढास्तिष्ठन्ति व्याकुलेन्द्रियाः
ਸੁੰਦਰ ਵਾਕਾਂ ਤੇ ਛੰਦਾਂ ਨਾਲ ਰਚੇ, ਕਾਵਿ-ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਵੀ, ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਦੁਖੀ ਮੂੜ੍ਹ ਲੋਕ ਵਿਅਾਕੁਲ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਸਮੇਤ ਖੜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 76
अन्यथा परमं तत्त्वं जनाः क्लिश्यन्ति चान्यथा / अन्यथा शास्त्रसद्भावो व्याख्यां कुर्वन्ति चान्यथा
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ, ਲੋਕ ਪਰਮ ਤੱਤ ਨੂੰ ਗਲਤ ਸਮਝ ਕੇ ਕਲੇਸ਼ ਭੋਗਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਸੱਚੇ ਭਾਵ ਨੂੰ ਵੀ ਉਲਟਾ ਮੰਨ ਕੇ ਵਿਗੜੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 77
कथयन्त्युवन्मनीभावं स्वयं नानुभवन्ति च / अहङ्कारस्ताः केचिदुपदेशादिवार्जिताः
ਉਹ ਉਨਮਨੀ-ਭਾਵ (ਜਿੱਥੇ ਬਾਣੀ ਤੇ ਮਨ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ) ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਆਪ ਅਨੁਭਵ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ; ਕੁਝ ਤਾਂ ਅਹੰਕਾਰ-ਪਰਾਏ, ਸੱਚੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਆਦਿ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 78
पठन्ति वेदशास्त्राणि बोधयन्ति परस्परम् / न जानन्ति परं तत्त्वं दर्वी पाकरसं यथा
ਉਹ ਵੇਦ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਪਰਮ ਤੱਤ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ—ਜਿਵੇਂ ਖਾਣੇ ਦਾ ਸੁਆਦ ਕੜਛੀ ਨਹੀਂ ਚੱਖਦੀ।
Verse 79
शिरो वहति पुष्पाणि गन्धं जानाति नासिका / पठन्ति वेदशास्त्राणि दुर्लभो भावबोधकः
ਸਿਰ ਫੁੱਲ ਢੋ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਖੁਸ਼ਬੂ ਨੱਕ ਜਾਣਦਾ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੇਦ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਬਹੁਤੇ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਅੰਦਰਲਾ ਭਾਵ ਸਮਝਣ ਵਾਲਾ ਵਿਰਲਾ ਹੈ।
Verse 80
तत्त्वमात्मस्थमज्ञात्वा मूढः शास्त्रेषु मुह्यति / गोपः कक्षागते च्छागे कूपं पश्यति दुर्मतिः
ਆਪਣੇ ਹੀ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਤੱਤ ਨੂੰ ਨਾ ਜਾਣ ਕੇ ਮੂਰਖ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਬਗਲ ਵਿੱਚ ਬੱਕਰਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਦੁਸ਼ਬੁੱਧੀ ਗੋਪਾਲ ਉਸਨੂੰ ਖੂਹ ਵਿੱਚ ਲੱਭਦਾ ਹੈ।
Verse 81
संसारमोहनाशाय शाब्दबोधो न हि क्षमः / न निवर्तेत तिमिरं कदाचिद्दीपवार्तया
ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਮੋਹ ਨੂੰ ਮਿਟਾਉਣ ਲਈ ਕੇਵਲ ਸ਼ਬਦ-ਬੋਧ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ; ਦੀਵੇ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਹੀ ਹਨੇਰਾ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਮਿਟਦਾ।
Verse 82
प्रज्ञाहीनस्य पठनं यथान्धस्य च दर्पणम् / अतः प्रज्ञावतां शास्त्रं तत्त्वज्ञानस्य लक्षणम्
ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਿਆ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਲਈ ਸ਼ਾਸਤਰ-ਪਾਠ ਅੰਨ੍ਹੇ ਲਈ ਦਰਪਣ ਵਰਗਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਪ੍ਰਗਿਆਵਾਨ ਲਈ ਸ਼ਾਸਤਰ ਤੱਤ-ਗਿਆਨ ਦਾ ਸੱਚਾ ਲੱਛਣ ਤੇ ਸਾਧਨ ਹੈ।
Verse 83
इदं ज्ञानमिदं ज्ञेयं सर्वन्तु श्रोतुमिच्छति / दिव्यवर्षसहस्राच्च शास्त्रान्तं नैव गच्छति
‘ਇਹ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਇਹ ਜਾਣਨਯੋਗ ਹੈ’ ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਹਜ਼ਾਰ ਦਿਵ੍ਯ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦਾ।
Verse 84
अनेकानि च शास्त्राणि स्वल्पायुर्विघ्नकोटयः / तस्मात्सारं विजानीयात्क्षीरं हंस इवाम्भसि
ਸ਼ਾਸਤਰ ਬਹੁਤ ਹਨ, ਉਮਰ ਥੋੜ੍ਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਘਨ ਕਰੋੜਾਂ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਸਾਰ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰੋ—ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਹੰਸ ਦੁੱਧ ਨੂੰ ਵੱਖ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 85
अभ्यस्य वेदशास्त्राणि तत्त्वं ज्ञात्वाथ बुद्भिमान् / पलालमिव धान्यार्थी सर्वशास्त्राणि सन्त्यजेत्
ਵੇਦ-ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਤੱਤ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਤਿਆਗ ਦੇਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ—ਜਿਵੇਂ ਅਨਾਜ ਲੱਭਣ ਵਾਲਾ ਭੂਸੀ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 86
यथामृतेन तृप्तस्य नाहारेण प्रयोजनम् / तत्त्वज्ञस्य तथा तार्क्ष्य न शास्त्रेण प्रयोजनम्
ਹੇ ਤਾਰਕ੍ਸ਼੍ਯ (ਗਰੁੜ)! ਜਿਵੇਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਧਾਰਣ ਭੋਜਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਤਿਵੇਂ ਤੱਤ੍ਵ-ਜਾਣੂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਆਸਰੇ ਦੀ ਹੋਰ ਲੋੜ ਨਹੀਂ।
Verse 87
न वेदाध्ययनान्मुक्तिर्न शास्त्रपठनादपि / ज्ञानादेव हि कैवल्यं नान्यथा विनतात्मजः
ਹੇ ਵਿਨਤਾ-ਆਤਮਜ (ਗਰੁੜ)! ਕੇਵਲ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਨਾ ਹੀ ਸ਼ਾਸਤਰ ਪੜ੍ਹਨ ਨਾਲ; ਕੈਵਲ੍ਯ ਤਾਂ ਸੱਚੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ।
Verse 88
नाश्रमः कारणं मुक्तेर्दर्शनानि न कारणम् / तथैव सर्वकर्माणि ज्ञानमेव हि कारणम्
ਨਾ ਆਸ਼ਰਮ (ਜੀਵਨ-ਅਵਸਥਾ) ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ, ਨਾ ਦਰਸ਼ਨ-ਮਤ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਕਰਮ ਵੀ ਕਾਰਣ ਨਹੀਂ—ਅਸਲ ਕਾਰਣ ਤਾਂ ਗਿਆਨ ਹੀ ਹੈ।
Verse 89
मुक्तिदा गुरुवागेका विद्याः सर्वा विडम्बिकाः / शास्त्रभारसहस्रेषु ह्येकं सञ्जीवनं परम्
ਗੁਰੂ-ਬਾਣੀ ਦਾ ਇਕੋ ਬਚਨ ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਹੋਰ ਸਾਰੀਆਂ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਕੇਵਲ ਦਿਖਾਵਾ ਹਨ। ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸ਼ਾਸਤਰ-ਭਾਰਾਂ ਵਿਚ ਉਹ ਇਕ ਪਰਮ ਸੰਜੀਵਨੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ।
Verse 90
अद्वैतं हि शिवं प्रोक्तं क्रिययापरिवर्जितम् / गुरुवक्त्रेण लभ्येत नाधीतागमकोटिभिः
ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਅਦ੍ਵੈਤ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਕਰਮ-ਕਾਂਡ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ। ਉਹ ਗੁਰੂ ਦੇ ਮੁਖੋਂ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਕਰੋੜਾਂ ਆਗਮ ਪੜ੍ਹਨ ਨਾਲ ਨਹੀਂ।
Verse 91
आगमोक्तं विवेकोत्थं द्विधा ज्ञानं प्रचक्षते / शब्दव्रह्मागममयं परं ब्रह्म विवेकजम्
ਗਿਆਨ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਆਗਮ ਦੁਆਰਾ ਉਚਾਰਿਆ ਅਤੇ ਵਿਵੇਕ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ। ਪਹਿਲਾ ਸ਼ਬਦ-ਬ੍ਰਹਮ ਰੂਪ ਆਗਮਮਯ ਹੈ; ਪਰਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 92
अद्वैतं केचिदिच्छन्ति द्वैतमिच्छन्ति चापरे / समं तत्त्वं न जानन्ति द्वैताद्द्वैतविवर्जितम्
ਕੁਝ ਅਦ੍ਵੈਤ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਦ੍ਵੈਤ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਉਹ ਉਸ ਸਮ ਤੱਤ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ ਜੋ ਦ੍ਵੈਤ ਅਤੇ ਅਦ੍ਵੈਤ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ।
Verse 93
द्वे पदे बन्धमोक्षाय नममेति ममेति च / ममेति बध्यते जन्तुर्नममेति प्रमुच्यते
ਬੰਧਨ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਦੋ ਸ਼ਬਦ ਹਨ—‘ਮੇਰਾ’ ਅਤੇ ‘ਮੇਰਾ ਨਹੀਂ’। ‘ਮੇਰਾ’ ਦੇ ਭਾਵ ਨਾਲ ਜੀਵ ਬੱਝਦਾ ਹੈ; ‘ਮੇਰਾ ਨਹੀਂ’ ਦੀ ਸਮਝ ਨਾਲ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 94
तत्कर्म यन्न बन्धाय सा विद्या या विमुक्तिदा / आयासायापरं कर्म विद्यान्या शिल्पनैपुणम्
ਉਹੀ ਕਰਮ ਹੈ ਜੋ ਬੰਧਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਨਾ ਬਣੇ; ਉਹੀ ਵਿਦਿਆ ਹੈ ਜੋ ਮੁਕਤੀ ਦੇਵੇ। ਹੋਰ ਕਰਮ ਸਿਰਫ਼ ਥਕਾਵਟ ਹੈ, ਅਤੇ ਹੋਰ ‘ਵਿਦਿਆ’ ਕੇਵਲ ਕਲਾ-ਕੌਸ਼ਲ ਹੈ।
Verse 95
यावत्कर्माणि दीप्यन्ते यावत्संसारवासना / यावदिन्द्रियचापल्यं तावत्तत्त्वकथा कुतः
ਜਦ ਤੱਕ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਅੱਗ ਭੜਕਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਦ ਤੱਕ ਸੰਸਾਰ-ਵਾਸਨਾ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਚੰਚਲ ਹਨ—ਤਦ ਤੱਕ ਤੱਤਵ ਦੀ ਕਥਾ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ?
Verse 96
यावद्देहाभिमानश्च ममता यावदेव हि / यावत्प्रयत्नवेगो ऽस्ति यावत्संकल्पकल्पना
ਜਦ ਤੱਕ ਦੇਹ-ਅਭਿਮਾਨ ਅਤੇ ‘ਮੇਰਾ’ ਦੀ ਮਮਤਾ ਹੈ; ਜਦ ਤੱਕ ਯਤਨ ਦਾ ਵੇਗ ਹੈ; ਤਦ ਤੱਕ ਸੰਕਲਪ ਤੇ ਕਲਪਨਾ ਵਾਲੀਆਂ ਮਨ-ਰਚਨਾਵਾਂ ਉੱਠਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 97
यावन्नो मनसः स्थैर्यं न यावच्छास्त्रचिन्तनम् / यावन्न गुरुकारुण्यं तावत्तत्त्वकथा कुतः
ਜਦ ਤੱਕ ਮਨ ਦੀ ਠਹਿਰਾਵ ਨਹੀਂ, ਜਦ ਤੱਕ ਸ਼ਾਸਤਰ-ਚਿੰਤਨ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਜਦ ਤੱਕ ਗੁਰੂ ਦੀ ਕਰੁਣਾ-ਪ੍ਰਸਾਦ ਨਹੀਂ—ਤਦ ਤੱਕ ਤੱਤਵ ਦੀ ਸੱਚੀ ਕਥਾ ਕਿਵੇਂ ਹੋਵੇ?
Verse 98
तावत्तपो व्रतं तीर्थं जपहोमार्चनादिकम् / वेदशास्त्रागमकथा यावत्तत्त्वं न विन्दति
ਤਪ, ਵਰਤ, ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ, ਜਪ-ਹੋਮ-ਅਰਚਨਾ ਆਦਿ, ਅਤੇ ਵੇਦ-ਸ਼ਾਸਤਰ-ਆਗਮ ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ—ਤੱਤਵ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਦ ਤੱਕ ਹੀ ਇਹ ਸਭ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 99
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन सर्वावस्थासु सर्वदा / तत्त्वनिष्ठो भवेत्तार्क्ष्य यदीच्छेन्मोक्षमात्मनः
ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਤਾਰਕ੍ਸ਼੍ਯ (ਗਰੁੜ), ਹਰ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਪੂਰੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਤੱਤਵ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਠਾਵਾਨ ਰਹੋ—ਜੇ ਆਪਣੇ ਲਈ ਮੋਖ਼ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ।
Verse 100
धर्मज्ञानप्रसूनस्य स्वर्गमोक्षफलस्य च / तापत्रयादिसन्तप्तश्छायां मोक्षतरोः श्रयेत्
ਧਰਮ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਖਿੜਿਆ ਮੋਖ਼ਸ਼-ਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਸਵਰਗ ਅਤੇ ਪਰਮ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਤ੍ਰਿਤਾਪ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸੜਿਆ ਮਨੁੱਖ ਉਸ ਮੋਖ਼ਸ਼-ਤਰੂ ਦੀ ਛਾਂਹ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਨ ਲਵੇ।
Verse 101
तस्माज्ज्ञानेनात्मतत्त्वं विज्ञेयं श्रीगुरोर्मुखात् / सुखेन मुच्यते जन्तुर्घोरसंसारबन्धनात्
ਇਸ ਲਈ ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਦੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਆਤਮ-ਤੱਤ ਨੂੰ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਤਦ ਜੀਵ ਭਿਆਨਕ ਸੰਸਾਰ-ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਸੁਖ ਨਾਲ ਛੁਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 102
तत्त्वज्ञस्यान्तिमं कृत्यं शृणु वक्ष्यामि ते ऽधुना / येन मोक्षमवाप्नोति ब्रह्म निर्वाणसंज्ञकम्
ਤੱਤਵ-ਜਾਣੂ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਕਰਤੱਬ ਸੁਣੋ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ—ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਮੋਖ਼ਸ਼, ਅਰਥਾਤ ‘ਨਿਰਵਾਣ’ ਨਾਮੀ ਬ੍ਰਹਮ-ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 103
अन्तकाले तु पुरुष आगते गतसाध्वसः / छिन्द्यादसंगशस्त्रेण स्पृहां देहे ऽनु या च तम्
ਪਰ ਅੰਤ ਵੇਲੇ ਜਦੋਂ ਅੰਤ ਆ ਪਹੁੰਚੇ, ਨਿਡਰ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਅਸੰਗਤਾ ਦੇ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਨਾਲ ਦੇਹ ਵੱਲ ਖਿੱਚਣ ਵਾਲੀ ਬਾਕੀ ਰਹੀ ਲਾਲਸਾ ਨੂੰ ਕੱਟ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 104
गृहात्प्रव्राजितो धीरः पुण्यतीर्थजलाप्लुतः / शुचौ विविक्त आसीनो विधिवत्कल्पितासने
ਧੀਰ ਪੁਰਖ ਘਰ-ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਪੁੰਨ ਤੀਰਥ ਦੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਪਵਿੱਤਰ ਇਕਾਂਤ ਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਬਣੇ ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ।
Verse 105
अभ्यसेन्मनसा शुद्धं त्रिवृद्ब्रह्माक्षरं परम् / मनो यष्छेज्जितश्वासो ब्रह्म बीजमविस्मरन्
ਸ਼ੁੱਧ ਮਨ ਨਾਲ ਪਰਮ ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਬ੍ਰਹਮ-ਅੱਖਰ (ਅ-ਉ-ਮ੍) ਦਾ ਨਿੱਤ ਅਭਿਆਸ ਕਰ। ਮਨ ਨੂੰ ਵੱਸ ਕਰਕੇ, ਸ਼ਵਾਸ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ, ਬ੍ਰਹਮ-ਬੀਜ (ਪ੍ਰਣਵ) ਕਦੇ ਨਾ ਭੁੱਲ।
Verse 106
नियच्छेद्विषयेभ्यो ऽक्षान्मनसा बुद्धि सारथिः / मनः कर्मभिराक्षिप्तं शुभार्थे धारयेद्धिया
ਮਨ ਦੇ ਨਾਲ ਬੁੱਧੀ—ਸਾਰਥੀ ਬਣ ਕੇ—ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਰੋਕੇ। ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਖਿੱਚਿਆ ਹੋਇਆ ਮਨ ਵਿਵੇਕ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ੁਭ ਉਦੇਸ਼ ਵੱਲ ਥਿਰ ਰੱਖੇ।
Verse 107
अहं ब्रह्म परं धाम ब्रह्माहं परमं पदम् / एवं समीक्ष्य चात्मानमात्मन्याधाय निष्कले
“ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ ਹਾਂ, ਪਰਮ ਧਾਮ; ਮੈਂ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ, ਪਰਮ ਪਦ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਤਮਾ ਦਾ ਮਨਨ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਕਲ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਏ।
Verse 108
ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म व्याहरन्मामनुस्मरन् / यः प्रयाति त्यजन्देहं स याति परमां गतिम्
ਇਕ-ਅੱਖਰ ਬ੍ਰਹਮ ‘ਓਂ’ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਮੇਰਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਦੇਹ ਤਿਆਗ ਕੇ ਪ੍ਰਯਾਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 109
न यत्र दाम्भिका यान्ति ज्ञानवैराग्यवर्जिताः / सुधियस्तां गतिं यान्ति तानहं कथयामि ते
ਜਿੱਥੇ ਗਿਆਨ ਤੇ ਵੈਰਾਗ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਦੰਭੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ, ਉਸੇ ਗਤੀ ਨੂੰ ਸੁਬੁੱਧ ਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਉਹੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ।
Verse 110
निर्मानमोहा जितसंगदोषा अध्यात्मनित्या विनिवृत्तकामाः / द्वन्द्वैर्विमुक्ताः सुखदुः खसंज्ञैर्गच्छन्त्यमूढाः पदमव्ययं तत्
ਜੋ ਮਾਨ ਅਤੇ ਮੋਹ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਨ, ਆਸਕਤੀ-ਜਨਿਤ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਅਧਿਆਤਮ ਵਿੱਚ ਨਿੱਤ ਟਿਕੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਨ—ਸੁੱਖ-ਦੁੱਖ ਨਾਮਕ ਦ੍ਵੰਦਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਉਹ ਅਮੂੜ੍ਹ ਉਸ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 111
ज्ञानह्रदे सत्यजले रागद्वेषमलापहे / यः स्नाति मानसे तीर्थे स वै मोक्षमवाप्नुयात्
ਜਿਸ ਮਾਨਸ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ ਹੀ ਸਰੋਵਰ ਹੈ, ਸੱਚ ਹੀ ਜਲ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਰਾਗ-ਦ੍ਵੈਸ਼ ਦੀ ਮੈਲ ਨੂੰ ਧੋ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਉਸ ਵਿੱਚ ਜੋ ਸਨਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਮੋਖ਼ਸ਼ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 112
प्रौढवैराग्यमास्थाय भजते मामनन्यभाक् / पूर्णदृष्टिः प्रसन्नात्मा स वै मोक्षमवाप्नुयात्
ਜੋ ਪੱਕਾ ਵੈਰਾਗ ਧਾਰ ਕੇ ਅਨਨ੍ਯ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਭਜਨ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਜਿਸ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪੂਰਨ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਤਰ ਆਨੰਦਮਈ—ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਮੋਖ਼ਸ਼ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 113
त्यक्त्वा गृहं च यस्तीर्थे निवसेन्मरणोत्सुकः / मुक्तिक्षेत्रेषु म्रियते स वै मोक्षमवाप्नुयात्
ਜੋ ਘਰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਮਰਨ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ ਵੱਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ-ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦੇਹ ਤਿਆਗਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਮੋਖ਼ਸ਼ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 114
अयोध्या मथुरा माया काशी काञ्ची अवन्तिक / पुरी द्वारवती ज्ञेयाः सप्तैता मोक्षदायिकाः
ਅਯੋਧਿਆ, ਮਥੁਰਾ, ਮਾਇਆ (ਹਰਿਦੁਆਰ), ਕਾਸ਼ੀ, ਕਾਂਚੀ, ਅਵੰਤਿਕਾ (ਉੱਜੈਨ), ਪੁਰੀ ਅਤੇ ਦ੍ਵਾਰਵਤੀ (ਦ੍ਵਾਰਕਾ)—ਇਹ ਸੱਤ ਪਵਿੱਤਰ ਨਗਰੀਆਂ ਮੋਖ਼ਸ਼ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ, ਐਸਾ ਜਾਣੋ।
Verse 115
ज्ञानवैराग्यसहितं श्रुत्वा मोक्षमवाप्नुयात्
ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ ਸਮੇਤ ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਸੁਣ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਮੋਖਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।
Verse 116
मोक्षं गच्छन्ति तत्त्वज्ञा धार्मिकाः स्वर्गतिं नराः / पापिनो दुर्गतिं यान्ति संसरन्ति खगादयः
ਤੱਤਵ-ਜਾਣੂ ਮੋਖਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਧਰਮੀ ਮਨੁੱਖ ਸੁਰਗ-ਗਤੀ ਨੂੰ ਪਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਾਪੀ ਦੁৰ্গਤੀ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਪੰਛੀ ਆਦਿ ਯੋਨੀਆਂ ਮੁੜ ਮੁੜ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 117
सूत उवाच / स्वप्रश्रोत्तरराद्धान्तमेवं भगवतो मुखात् / श्रुत्वा हृष्टतनुस्तार्क्ष्यो ननाम जगदीश्वरम्
ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ-ਉੱਤਰਾਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲੇ ਇਸ ਨਿਸਚਿਤ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਹर्ष ਨਾਲ ਰੋਮਾਂਚਿਤ ਤਾਰਕਸ਼੍ਯ (ਗਰੁੜ) ਨੇ ਜਗਦੀਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ।
Verse 118
सन्देहो मे महान्नष्टो भवद्वाक्यविरोचनात् / इत्युक्त्वा विष्णुमामन्त्र्य स गतः कश्यपाश्रमम्
ਤੁਹਾਡੇ ਬਚਨਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਈ ਸਪਸ਼ਟਤਾ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਵੱਡਾ ਸੰਦੇਹ ਮਿਟ ਗਿਆ। ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂ ਤੋਂ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ ਕਸ਼੍ਯਪ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕੀਤਾ।
Verse 119
सद्यो देहान्तरं याति यथा याति विलम्बतः / अनयोरुभयोश्चैव न विरोधस्तथैव वः
ਜਿਵੇਂ (ਜੀਵ) ਤੁਰੰਤ ਦੂਜੇ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਉਹ ਦੇਰ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਵਿਚ ਕੋਈ ਵਿਰੋਧ ਨਹੀਂ—ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝੋ।
Verse 120
सर्वमाख्यातवांस्तात श्रुतो भगवतो यथा / मारीचो ऽपि मुदं लेभे श्रुत्वा वाक्यं रमापतेः
ਪਿਆਰੇ ਤਾਤ, ਮੈਂ ਭਗਵਾਨ ਤੋਂ ਜਿਵੇਂ ਸੁਣਿਆ ਸੀ ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਬਿਆਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਰਮਾਪਤੀ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਮਰੀਚਿ ਨੇ ਵੀ ਮਹਾਨ ਆਨੰਦ ਪਾਇਆ।
Verse 121
अपाकृतस्तु सन्देहो ब्राह्मणा भवतां मया / उक्तं सुपर्णसंज्ञन्तु पुराणं परमाद्भुतम्
ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਤੁਹਾਡਾ ਸੰਦੇਹ ਮੈਂ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ; ਅਤੇ ‘ਸੁਪਰਨ’ ਨਾਮਕ ਇਹ ਪਰਮ ਅਦਭੁਤ ਪੁਰਾਣ ਵੀ ਉਚਾਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
Verse 122
इदमाप हरेस्तार्क्ष्यस्तार्क्ष्यादाप ततो भृगुः / भृगोर्वसिष्ठः संप्राप वामदेवस्ततः पुनः
ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਹਰੀ ਤੋਂ ਤਾਰਕ੍ਸ਼੍ਯ (ਗਰੁੜ) ਨੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ; ਤਾਰਕ੍ਸ਼੍ਯ ਤੋਂ ਭ੍ਰਿਗੂ ਨੇ; ਭ੍ਰਿਗੂ ਤੋਂ ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ; ਅਤੇ ਫਿਰ ਵਾਮਦੇਵ ਨੇ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।
Verse 123
पराशरमुनिः प्राप तस्माद्व्यासस्ततो ह्यहम् / मया तु भवतां प्रोक्तं परं गुह्यं हरेरिदम्
ਉਸ ਤੋਂ ਪਰਾਸ਼ਰ ਮੁਨੀ ਨੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ; ਫਿਰ ਵਿਆਸ ਨੇ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਮੈਂ। ਅਤੇ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਹਰੀ ਦਾ ਇਹ ਪਰਮ ਗੁਹ੍ਯ ਉਪਦੇਸ਼ ਸੁਣਾਇਆ ਹੈ।
Verse 124
य इदं शृणुयान्मर्त्यो यो वाप्यभिदधाति च / इहामुत्र च लोके स सर्वत्र सुखमाप्नुयात्
ਜੋ ਮਰਤ੍ਯ ਇਹ ਸੁਣਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਇਸ ਦਾ ਪਾਠ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ ਲੋਕ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ—ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ—ਹਰ ਥਾਂ ਸੁਖ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 125
व्रजतः संयमन्यां यद्दुः खमत्र निरूपितम् / अस्य श्रवणतः पुण्यं तन्मुक्तो जायते ततः
ਸੰਯਮਨੀ (ਯਮਧਾਮ) ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਮਨੁੱਖ ਉੱਤੇ ਜੋ ਦੁੱਖ ਇੱਥੇ ਵਰਣਿਤ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਕੇਵਲ ਸ੍ਰਵਣ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪੁੰਨ ਉਪਜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਹ ਉਸ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 126
अत्रोक्तकर्मपाकादिश्रवणाच्च नृणामिह / वैराग्यमावहेद्यस्मात्तस्माच्छ्रोतव्यमेव च
ਇੱਥੇ ਕਹੇ ਕਰਮ-ਫਲ ਆਦਿ ਦਾ ਸ੍ਰਵਣ ਕਰਨ ਨਾਲ ਇਸ ਲੋਕ ਦੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਵੈਰਾਗ ਉਪਜਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 127
भजत जितहृषीकाः कृष्णमेनं मुनीशं समजनि बत यस्माद्गीः सुधासारधारा / पृषतमपि यदीयं वर्णरूपं निपीय श्रुतिपुटचुलुकेन प्राप्नुयादात्मनैक्यम्
ਹੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਿਓ! ਇਸ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਵਰਨ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ ਦਾ ਭਜਨ ਕਰੋ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਤੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਧਾਰਾ ਵਰਗੀ ਬਾਣੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਬਚਨ ਦਾ ਇਕ ਬੂੰਦ ਵੀ ਜੇ ਕੰਨਾਂ ਦੀ ਅੰਜਲੀ ਨਾਲ ਪੀ ਲਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਆਤਮ-ਏਕਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 128
व्यास उवाच / वैष्णवीं वाक्सुधां पीत्वा ऋषयस्तुष्टिमाययुः
ਵਿਆਸ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਵੈਸ਼ਨਵ ਵਾਣੀ-ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪੀ ਕੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਪਰਮ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।
Verse 129
प्रशशंसुस्तथान्योन्यं सूतं सर्वार्थदर्शिनम् / प्रहर्षमतुलं प्रापुर्मुनयः शौनकादयः
ਫਿਰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਸ਼ੌਨਕ ਆਦਿ ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਸਰਵ-ਅਰਥ ਦਰਸ਼ੀ ਸੂਤ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਅਤੁਲ ਖੁਸ਼ੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।
Verse 130
स मुनिरपि निशम्य शौनकेन्द्रो बहुतरमानयति स्म चात्मनि स्वम्
ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਮੁਨੀ ਵੀ—ਮੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸ਼ੌਨਕ—ਉਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਗਹਿਰਾਈ ਨਾਲ ਧਾਰ ਕੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਅੰਦਰ ਮਨਨ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 131
अपूजयंस्ते मुनयस्तदानीमुदाखाग्भिर्मुहुरेव सूतम् / धन्यो ऽसि सूत त्वमिहेत्युदैरयन्व्यसर्जयंस्तं च निवर्तिते ऽध्वरे
ਤਦ ਉਹ ਮੁਨੀ ਉਦਾਰ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਸੂਤ ਦਾ ਵਾਰ ਵਾਰ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਬੋਲੇ, “ਹੇ ਸੂਤ, ਤੂੰ ਧੰਨ ਹੈਂ, ਇੱਥੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ!” ਅਤੇ ਯੱਗ ਸਮਾਪਤ ਹੋਣ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਦਰ ਨਾਲ ਵਿਦਾ ਕੀਤਾ।
Verse 132
पुराणं गारुडं पुण्यं पवित्रं पापनाशनम् // शृण्वतां कामनापूरं श्रोतव्यं सर्वदैव हि
ਗਾਰੁੜ ਪੁਰਾਣ ਪੁੰਨਦਾਇਕ, ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਪਾਪਨਾਸ਼ਕ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਸੁਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀਆਂ ਮਨੋਕਾਮਨਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਸਦਾ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 133
श्रुत्वा दानानि देयानि वाचकायाखिलानि च / पूर्वोक्तशयनादीनि नान्यथा सफलं भवेत्
ਇਹ ਸੁਣਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਾਚਕ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਸਾਰੇ ਦਾਨ ਦੇਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸੇ ਸ਼ਯਨ-ਨਿਯਮ ਆਦਿ ਵਰਤਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਫਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।
Verse 134
पुराणं पूजयेत्पूर्वं वाचकं तदनन्तरम् / वस्त्रालङ्कारगोदानैर्दक्षिणाभिश्च सादरम्
ਪਹਿਲਾਂ ਪੁਰਾਣ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਾਚਕ ਦੀ। ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਵਸਤ੍ਰ, ਅਲੰਕਾਰ, ਗੋਦਾਨ ਅਤੇ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਆਦਿ ਭੇਟ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
Verse 135
अन्नदानैर्हेमदानैर्भमिदानैश्च भूरिभिः / पूजयेद्वाचकं भक्त्या बहुपुण्यफलाप्तये
ਅੰਨਦਾਨ, ਹੇਮਦਾਨ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਭੂਮਿਦਾਨ ਨਾਲ ਭਗਤੀ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਵਾਚਕ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਮਹਾਂ ਪੁੰਨ-ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇ।
Verse 136
यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यथापि परिकीर्तयेत् / विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं व्रजेत्
ਜੋ ਮਰਤ੍ਯ ਇਹ ਸੁਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਦਾ ਕੀਰਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਯਾਤਨਾਵਾਂ ਛੱਡ ਕੇ, ਪਾਪ ਧੁਲ ਕੇ, ਸੁਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
It explains that due to beginningless avidyā and karma, the jīva appears differentiated through bodily upādhis and repeatedly takes birth; the imperishable subtle/liṅga body continues across births and persists until liberation, when true knowledge dissolves bondage.
It honors scripture as a means of instruction but warns that mere recitation, debate, and accumulation of texts without realization do not end delusion—likening it to discussing a lamp without removing darkness; discernment and direct knowledge are required.
It recommends cutting attachment with non-attachment, sitting in purity and seclusion, practicing praṇava (A-U-M), controlling breath and mind, restraining senses, and contemplating identity with Brahman while remembering the Lord; departing with ‘Om’ and remembrance leads to the supreme destination.