Adhyaya 12

Verse 1

ऊर्ध्वाधोगतिज्ञापकोत्क्रमणद्वारनिरूपणं नामैकादशो ऽध्य्याः श्रीकृष्ण उवाच / एवं ते कथितस्तार्क्ष्य जीवितस्य विनर्णयः / मानुषाणां हितार्थाय प्रेतत्वविनिवृत्तये

‘ਊਰਧ੍ਵ ਜਾਂ ਅਧੋਗਤੀ ਦੇ ਸੂਚਕ ਲੱਛਣ ਅਤੇ ਦੇਹ-ਤਿਆਗ ਦੇ ਨਿਕਾਸ-ਦੁਆਰ ਦਾ ਨਿਰੂਪਣ’—ਇਹ ਗਿਆਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਤਾਰਕ੍ਸ਼੍ਯ (ਗਰੁੜ)! ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਤਤ੍ਵ ਦੀ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ ਲਈ ਜੀਵਨ ਸੰਬੰਧੀ ਇਹ ਨਿਰਣਯ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 2

चतुरशीतिलक्षाणि चतुर्भेदाश्च जन्तवः / अण्डजाः स्वेदजाश्चैव उद्भिज्जाश्च जारायुजाः

ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਚੌਰਾਸੀ ਲੱਖ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਹਨ—ਅੰਡਜ, ਸਵੇਦਜ, ਉਦਭਿਜ੍ਜ ਅਤੇ ਜਾਰਾਯੁਜ।

Verse 3

एकविंशतिलक्षाणि अण्डजाः परिकीर्तिताः / स्वेदजाश्च तथा प्रोक्ता उद्भिज्जाश्च क्रमेण तु

ਇੱਕੀ ਲੱਖ ਅੰਡਜ (ਅੰਡੇ ਤੋਂ ਜੰਮੇ) ਜੀਵ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਵੇਦਜ ਅਤੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਉਦਭਿਜ਼ (ਅੰਕੁਰਜ) ਵੀ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 4

जरायुजास्तथा प्रोक्ता मनुष्याद्यास्तथा परे / सर्वेषामेव जन्तूनां मानुषत्वं हि दुर्लभम्

ਜਰਾਯੁਜ (ਗਰਭ ਤੋਂ ਜੰਮੇ) ਮਨੁੱਖ ਆਦਿ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਜੀਵ ਵੀ ਹਨ; ਪਰ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਜਨਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਦੁਲੱਭ ਹੈ।

Verse 5

पञ्चेन्द्रियनिधानत्वं महापुण्यैरवाप्यते / ब्राह्मणाः क्षत्त्रिया वैश्याः शूद्रास्तत्परजातयः

ਪੰਜ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਨਿਗ੍ਰਹ ਮਹਾਂ ਪੁੰਨਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਖੱਤਰੀ, ਵੈਸ਼, ਸ਼ੂਦਰ ਅਤੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਪਰਜਾਤੀਆਂ—ਸਭ ਲਈ ਸੰਭਵ ਹੈ।

Verse 6

रजकश्चर्मकारश्च नटो बुरुड एव च / कैवर्तमेदभिल्लाश्च सप्तैते ह्यन्त्यजाः स्मृताः

ਰਜਕ, ਚਰਮਕਾਰ, ਨਟ ਅਤੇ ਬੁਰੁਡ; ਨਾਲ ਹੀ ਕੈਵਰਤ, ਮੇਦ ਅਤੇ ਭਿੱਲ—ਇਹ ਸੱਤ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਅੰਤ੍ਯਜ’ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 7

म्लेच्छतुम्बविभेदेन जातिभेदास्त्वनेकशः / जन्तूनामेव सर्वेषां जातिभेदाः सहस्रशः

ਮਲੇੱਛਾਂ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਟੋਲਿਆਂ ਦੇ ਭੇਦ ਨਾਲ ਜਾਤੀ ਦੇ ਭੇਦ ਅਨੇਕ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਦਰਅਸਲ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਜਨਮ-ਭੇਦ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਹਨ।

Verse 8

जन्तूनामेव सर्वेषां भेदाश्चैव सहस्रशः / आहारो मैथुनं निद्रा भयं क्रोधस्तथैव च

ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਭੇਦ ਤਾਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਸਭ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਾਂਝੀਆਂ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਹਨ—ਆਹਾਰ, ਮੈਥੁਨ, ਨੀਂਦ, ਡਰ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ।

Verse 9

सर्वेषा मेव जन्तूनां विवेको दुर्लभः परः / एकपादादिरूपेण देहभेदास्त्वनेकशः

ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਵਿਵੇਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਲਭ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਦੇਹ ਦੇ ਭੇਦ ਅਨੇਕ ਹਨ—ਇੱਕ-ਪੈਰ ਆਦਿ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਅਣਗਿਣਤ ਸਰੀਰ-ਪ੍ਰਕਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 10

कृष्णसारो मृगो यत्र धर्मदशः स उच्यते / ब्रह्माद्या देवताः सर्वास्तत्र तिष्ठन्ति सर्वशः

ਜਿੱਥੇ ਕ੍ਰਿਸ਼੍ਣਸਾਰ (ਕਾਲਾ ਹਿਰਨ) ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਥਾਂ ਪੂਰਨ ਧਰਮ ਵਾਲੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਾ ਹਰ ਪਾਸੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।

Verse 11

भूतानां प्राणिनः श्रेष्ठाः प्राणिनां मतिजीविनः / मतिमत्सु नराः श्रेष्ठा नरेषु ब्राह्मणाः स्मृताः

ਸਾਰੇ ਭੂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਣੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹਨ; ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਜੀਊਣ ਵਾਲੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹਨ; ਬੁੱਧਿਮਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹਨ; ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਗੇ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 12

मानुष्यं यः समासाद्य स्वर्गमेक्षैकसाधकम् / तयोर्न साधयेदेकं तेनात्मा वञ्चितो ध्रुवम्

ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ—ਜੋ ਸਵਰਗ ਅਤੇ ਮੋਖ ਦੋਵਾਂ ਦਾ ਸਾਧਨ ਹੈ—ਜੇ ਕੋਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਨੂੰ ਵੀ ਨਾ ਸਾਧੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਠੱਗਦਾ ਹੈ।

Verse 13

इच्छति शती सहस्रं सहस्री लक्षमीहते कर्तुम् / लक्षाधिपती राज्यं राजापि सकलां धरां लब्धुम्

ਸੌ ਇੱਛਾਵਾਂ ਵਾਲਾ ਹਜ਼ਾਰ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਹਜ਼ਾਰ ਵਾਲਾ ਉਸ ਨੂੰ ਲੱਖ ਕਰਨ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਲੱਖਾਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਰਾਜ ਮੰਗਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਵੀ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਨੂੰ ਤਰਸਦਾ ਹੈ।

Verse 14

चक्रधरो ऽपि सुरत्वं सुरभावे सकलसुरपतिर्भवितुम् / सुरपतिरूर्ध्वगतित्वं तथापि ननिवर्तते तृष्णा

ਚੱਕਰਧਾਰੀ ਵੀ ਦੇਵਤਾ-ਪਦ ਪਾ ਕੇ, ਦਿਵ੍ਯ ਭਾਵ ਨਾਲ ਸਭ ਦੇਵਾਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਬਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦੇਵਾਂ ਦਾ ਪਤੀ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਉਹ ਹੋਰ ਉੱਚੇ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ—ਤਾਂ ਵੀ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਮੁੱਕਦੀ ਨਹੀਂ।

Verse 15

तृष्णया चाभिभूतस्तु नरकं प्रतिपद्यते / तृष्णामुक्तास्तु ये केचित्स्वर्गवासं लभन्ति ते

ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨਾਲ ਦਬਿਆ ਹੋਇਆ ਮਨੁੱਖ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਨਰਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਕੁਝ ਵਿਰਲੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹਨ, ਉਹ ਸਵਰਗ-ਵਾਸ ਪਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 16

आत्माधीनः पुमांल्लोके सुखी भवति निश्चितम् / शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धश्च तद्गुणाः

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸੁਖੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਬਦ, ਸਪਰਸ਼, ਰੂਪ, ਰਸ ਅਤੇ ਗੰਧ—ਇਹ ਉਸ (ਇੰਦ੍ਰਿਯ-ਅਨੁਭਵ) ਦੇ ਗੁਣ ਹਨ।

Verse 17

तथा च विषयाधीनो दुः खी भवति निश्चितम्

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਦੁਖੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 18

कुरङ्गमताङ्गपतङ्गभृङ्गमीना हताः पञ्चभिरेव पञ्च / एकः प्रमादी स कथं न हन्यते यः सेवते पञ्चभिरेव पञ्च

ਹਿਰਨ, ਹਾਥੀ, ਪਤੰਗਾ, ਭੌਰਾ ਅਤੇ ਮੱਛੀ—ਇਹ ਪੰਜੇ ਪੰਜ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੇਵਲ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇ ਦੀ ਲਤ ਨਾਲ ਹੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਜੋ ਪ੍ਰਮਾਦੀ ਮਨੁੱਖ ਪੰਜੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਭੋਗਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ?

Verse 19

पितृमातृमयो बाल्ये यौवने दयितामयः / पुत्रपौत्रमयश्चान्ते मूढो नात्ममयः क्वचित्

ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਪਿਤਾ-ਮਾਤਾ ਵਿੱਚ ਮਗਨ, ਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੀਤਮ/ਪ੍ਰੀਤਮਾ ਵਿੱਚ ਮਗਨ; ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪੁੱਤਰ-ਪੋਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਗਨ। ਮੋਹਿਆ ਹੋਇਆ ਮਨੁੱਖ ਕਦੇ ਵੀ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

Verse 20

लोहदारुमयैः पाशैः पुमान्बद्धो विमुच्यते / पुत्रदारमयैः पाशैर्नैव बद्धो विमुच्यते

ਲੋਹੇ ਜਾਂ ਲੱਕੜ ਦੇ ਬੰਧਨਾਂ ਨਾਲ ਬੱਝਿਆ ਮਨੁੱਖ ਛੁਟ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਪਤਨੀ ਦੇ ਪਾਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਬੱਝਿਆ ਕਦੇ ਵੀ ਮੁਕਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

Verse 21

एकः करोति पापानि फलं भुङ्क्ते महाजनः / भोक्तारो विप्रयुज्यन्ते कर्ता दोषेण लिप्यते

ਪਾਪ ਇੱਕ ਹੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਦਾ ਫਲ ਅਕਸਰ ਬਹੁਤੇ ਲੋਕ ਭੋਗਦੇ ਹਨ। ਭੋਗਣ ਵਾਲੇ ਵੱਖ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਦੋਸ਼ ਨਾਲ ਲਿਪਤ ਕੇਵਲ ਕਰਤਾ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 22

को ऽपि मृत्युं न जयति बालो वृद्धो युवापि वा / सुखदुः खादिको वापि पुनरायाति याति च

ਮੌਤ ਨੂੰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਜਿੱਤ ਸਕਦਾ—ਨਾ ਬੱਚਾ, ਨਾ ਬੁੱਢਾ, ਨਾ ਹੀ ਜਵਾਨ। ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਭੋਗਣ ਵਾਲਾ ਜੀਵ ਮੁੜ ਮੁੜ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 23

सर्वेषां पश्यतामेव मृतः सर्वं परित्यजेत् / एकः प्रजायते जन्तुरेक एव प्रलीयते

ਸਭ ਦੇ ਵੇਖਦਿਆਂ ਹੀ ਮਰਿਆ ਹੋਇਆ ਮਨੁੱਖ ਸਭ ਕੁਝ ਛੱਡ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੀਵ ਇਕੱਲਾ ਜੰਮਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 24

एको ऽपि भुङ्क्ते सुकृतमेक एव च दुष्कृतम् / मृतं शरीरमुत्सृज्य काष्ठलोष्टसमङ्क्षितौ

ਮਨੁੱਖ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਪੁੰਨ ਦਾ ਫਲ ਭੋਗਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਪਾਪ ਦਾ ਵੀ। ਮਰੇ ਹੋਏ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਣ ਤੇ ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਲੱਕੜ ਜਾਂ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਢੇਲੇ ਵਰਗਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 25

बान्धवा विमुखा यान्ति धर्मस्तमनुगच्छति / गृहेष्वर्था निवर्तन्ते श्मशानान्मित्रबान्धवाः

ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਮੂੰਹ ਮੋੜ ਕੇ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਧਰਮ ਉਸ ਜੀਵ ਦੇ ਨਾਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਧਨ ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਿੱਤਰ-ਸੱਜਣ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

Verse 26

शरीरं वह्निरादत्ते सुकृतं दुष्कृतं व्रजेत् / शरीरं वह्निना दग्धं पुण्यं पापं सह स्थितम्

ਅੱਗ ਸਿਰਫ਼ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਹੀ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਪੁੰਨ ਤੇ ਪਾਪ ਅੱਗੇ ਤੁਰਦੇ ਹਨ। ਸਰੀਰ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਪੁੰਨ-ਪਾਪ ਨਾਲ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।

Verse 27

शुभं वा यदि वा पापं भुङ्क्ते सर्वत्र मानवः / यदनस्तमिते सूर्ये न दत्तं धनमर्थिनाम्

ਮਨੁੱਖ ਹਰ ਥਾਂ ਚੰਗੇ ਜਾਂ ਮੰਦੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਫਲ ਭੋਗਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਡੁੱਬਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਜੇ ਮੰਗਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਧਨ ਨਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਧਰਮ-ਦੋਸ਼ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 28

न जाने तस्य तद्वित्तं प्रातः कस्य भविष्यति / रारटीति धनं तस्य को मे भर्ता भविष्यति

ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਕਿ ਕੱਲ੍ਹ ਸਵੇਰੇ ਉਸ ਦਾ ਉਹ ਧਨ ਕਿਸ ਦਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਰੋਂਦਾ ਹੈ—“ਮੇਰਾ ਧਨ, ਮੇਰਾ ਧਨ!” ਅਤੇ ਇਸਤ੍ਰੀ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੀ ਹੈ—“ਹੁਣ ਮੇਰਾ ਰੱਖਿਆਕ ਪਤੀ ਕੌਣ ਹੋਵੇਗਾ?”

Verse 29

न दत्तं द्विजमुख्येभ्यः परोपकृतये तथा / पूर्वजन्मकृतात्पुण्याद्यल्लब्धं बहु चाल्पकम्

ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਦੇ ਪੁੰਨ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ—ਵੱਧ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਘੱਟ—ਜੋ ਧਨ ਪਰਉਪਕਾਰ ਲਈ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦਵਿਜਾਂ (ਯੋਗ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ) ਨੂੰ ਦਾਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਆਤਮਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਿਸਫਲ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 30

तदीदृशं परिज्ञाय धर्मार्थे दीयते धनम् / धनेन धार्यते धर्मः श्रद्धापूतेन चेतसा

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯੋਗ ਪਾਤਰ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਧਰਮ ਲਈ ਧਨ ਦਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਚਿੱਤ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਧਨ ਨਾਲ ਹੀ ਧਰਮ ਟਿਕਦਾ ਹੈ।

Verse 31

श्रद्धाविरहितो धर्मो नेहामुत्र च तत्फलम् / धर्माच्च जायते ह्यर्थो धर्मात्कामो ऽपि जायते

ਸ਼ਰਧਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਧਰਮ ਦਾ ਫਲ ਨਾ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਹੈ ਨਾ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ। ਧਰਮ ਤੋਂ ਹੀ ਅਰਥ (ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ) ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਧਰਮ ਤੋਂ ਹੀ ਕਾਮ (ਇੱਛਾ-ਪੂਰਤੀ) ਵੀ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 32

धर्म एवापवर्गाय तस्माद्धर्मं समाचरेत् / श्रद्धया साध्यते धर्मो बहुभिर्नार्थराशिभिः

ਮੋਖਸ਼ ਲਈ ਧਰਮ ਹੀ ਮਾਰਗ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਧਰਮ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਧਰਮ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਵੱਡੇ ਧਨ-ਢੇਰ ਇਕੱਠੇ ਕਰਨ ਨਾਲ ਨਹੀਂ।

Verse 33

अकिञ्चना हि मुनयः श्रद्धावन्तो दिवं गताः / अश्रद्धया हुतं दत्तं तपस्तप्तं कृतं च यत् / असदित्युच्यते पक्षिन्प्रेत्य चेह न तत्फलम्

ਅਕਿੰਚਨ ਤੇ ਸ਼ਰਧਾਵਾਨ ਮੁਨੀ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ। ਪਰ ਜੋ ਹੋਮ, ਦਾਨ ਜਾਂ ਤਪ ਸ਼ਰਧਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ—ਹੇ ਪੰਛੀਰਾਜ—ਉਹ ‘ਅਸਤ’ (ਨਿਸਫਲ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਵੀ ਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਸ ਦਾ ਫਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।