Adhyaya 14
Praise of Vṛṣotsarga (Bull-release), Worthy Dāna, and the Procedure for Kṣayāha & Ūrdhva-daihika Rites
ਗਰੁੜ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਿਹਤ, ਬਿਮਾਰੀ ਅਤੇ ਮੌਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਕੀਤੇ ਦਾਨ ਦਾ ਫਲ ਵੱਖਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਂਤ ਚਿੱਤ ਨਾਲ, ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਅਤੇ ਯੋਗ ਪਾਤਰ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਦਾਨ ਪੁੰਨ ਨੂੰ ਕਈ ਗੁਣਾ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਅਪਾਤਰ ਨੂੰ ਜਾਂ ਗਲਤ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤਾ ਦਾਨ ਭਾਰੀ ਪਤਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਦਾਨ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਦੀ ਪਰਲੋਕ ਯਾਤਰਾ ਲਈ ‘ਸਾਮਾਨ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਨਿਯਤ ਕਰਤੱਬਾਂ ਦੀ ਅਣਦੇਖੀ ਨਾਲ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਭੋਗਣ ਦੀ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਫਿਰ ਵ੍ਰਿਸ਼ੋਤਸਰਗ (ਬਲਦ ਛੱਡਣਾ) ਨੂੰ ਸਰਵੋਤਮ ਯਜ੍ਞ ਕਹਿ ਕੇ, ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰ ਆਦਿ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚੀ ਗਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਕ੍ਸ਼ਯਾਹ (ਵਾਰਸ਼ਿਕ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ) ਅਤੇ ਦਾਹੋੱਤਰ ਊਰਧ੍ਵਦੈਹਿਕ ਕਰਮਾਂ ਲਈ ਸ਼ੁਭ ਮਾਸ-ਤਿਥੀਆਂ, ਮੰਡਪ ਵਿਧਾਨ, ਯੋਗ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਨਿਮੰਤਰਣ, ਗ੍ਰਹ ਸਥਾਪਨਾ ਸਮੇਤ ਹੋਮ ਕ੍ਰਮ, ਮਾਤ੍ਰੀ ਪੂਜਾ, ਵਸੋਧਾਰਾ, ਸ਼ਾਲਿਗ੍ਰਾਮ ਸਮੇਤ ਵੈਸ਼ਣਵ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਅਤੇ ਨਿਰਧਾਰਤ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਬਲਦ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁਕਤ ਕਰਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਤਿਲ-ਪਾਤਰ ਦਾਨ, ਗਾਂ/ਬਲਦ ਦਾਨ, ਨੌਕਾ/ਵੈਤਰਨੀ ਸਹਾਇ ਦਾਨ ਆਦਿ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਨ ਨਾਲ ਗੋਵਿੰਦ ਭਕਤੀ ਦੁਆਰਾ ਅਖੰਡ ਪੁੰਨ ਅਤੇ ਨਿਰਭੈਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਗਰੁੜ ਮਨੁੱਖ-ਹਿਤ ਲਈ ਹੋਰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
वृषोत्सर्गदानधर्मपुत्रादिप्रशंसनं नाम त्रयोदशो ऽध्यायः गरुड उवाच / आर्तेन म्रियमाणेन यद्दत्तं तत्फलं वद / स्वस्थावस्थेन दत्तेन विधिहीनेन वा विभो
ਇਹ ਤੇਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਹੈ—‘ਵ੍ਰਿਸ਼ੋਤਸਰਗ-ਦਾਨ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਧਰਮਪੁੱਤਰ ਆਦਿ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ’। ਗਰੁੜ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਵਿਭੋ! ਦੁਖੀ ਤੇ ਮਰਨਾਸੰਨ ਮਨੁੱਖ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੇ ਦਾਨ ਦਾ ਫਲ ਦੱਸੋ; ਅਤੇ ਜੋ ਦਾਨ ਤੰਦਰੁਸਤ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ—ਜਾਂ ਵਿਧੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾ—ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਉਸ ਦਾ ਫਲ ਵੀ ਕਹੋ।
Verse 2
श्रीकृष्ण उवाच / एका गौः स्वस्थचित्तस्य ह्यातुरस्य च गोशतम् / सहस्रं म्रियमाणस्य दत्तं वित्तविवर्जितम्
ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਤੰਦਰੁਸਤ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ-ਚਿੱਤ ਮਨੁੱਖ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੀ ਇੱਕ ਗਾਂ, ਬਿਮਾਰ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸੌ ਗਾਂਵਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ; ਅਤੇ ਮਰਨਾਸੰਨ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤਾ ਦਾਨ (ਇੱਕ ਗਾਂ) ਹਜ਼ਾਰ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ—ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਧਨ ਤੋਂ ਵੰਝਿਆ ਹੋਵੇ।
Verse 3
मृतस्यैव पुनर्लक्षं विधिपूतं च तत्समम् / तीर्थपात्रसमायोगादेका गौर्लक्षपुण्यदा
ਮ੍ਰਿਤਕ ਲਈ ਇਹ ਪੁੰਨ ਫਿਰ ਲੱਖ ਗੁਣਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਕੀਤਾ ਦਾਨ ਵੀ ਉਸੇ ਜਿਹਾ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਯੋਗ ਪਾਤਰ ਦੇ ਸੰਯੋਗ ਨਾਲ ਇੱਕ ਗਾਂ ਵੀ ਲੱਖ ਪੁੰਨ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 4
पात्रे दत्ते खगश्रेष्ठ अहन्यहनि वर्धते / दातुर्दानमपापाय ज्ञानिनां च प्रतिग्रहः
ਹੇ ਖਗਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ (ਗਰੁੜ)! ਯੋਗ ਪਾਤਰ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਦਾਨ ਦਿਨੋਂਦਿਨ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਦਾਤਾ ਲਈ ਉਹ ਦਾਨ ਪਾਪ-ਰਹਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨਾ ਵੀ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਹੈ।
Verse 5
विषशीतापहो मन्त्रवह्निः किं दोषभाजनम् / दातव्यं प्रत्यहं पात्रे निमित्तेषु विशेषतः
ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਸੰਸਕਾਰਿਤ ਯਜ੍ਞ-ਅੱਗ ਵਿਸ਼ ਅਤੇ ਠੰਢ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ—ਫਿਰ ਉਹ ਦੋਸ਼ ਦਾ ਪਾਤਰ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਇਸ ਲਈ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਯੋਗ ਪਾਤਰ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਿਮਿੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ।
Verse 6
नापात्रे विदुषा किञ्चिदात्मनः श्रेय इच्छता / अपात्रे जातु गौर्दत्ता दातारं नरकं नयेत्
ਜੋ ਵਿਦਵਾਨ ਆਪਣਾ ਪਰਮ ਭਲਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਪਾਤਰ ਨੂੰ ਕਦੇ ਕੁਝ ਨਾ ਦੇਵੇ। ਅਪਾਤਰ ਨੂੰ ਜੇ ਕਦੇ ਗਾਂ ਦਾ ਦਾਨ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਦਾਤੇ ਨੂੰ ਨਰਕ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 7
कुलैकविंशतियुतं ग्रहीतारं च पातयेत् / देहान्तरं परिप्राप्य स्वहस्तेन कृतं च यत्
ਹੋਰ ਦੇਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਹੱਥ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਕਰਮ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਉਹ ਗ੍ਰਹੀਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਅਤੇ ਕੁਲ ਦੇ ਇਕੀ ਜਣਿਆਂ ਸਮੇਤ ਪਤਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 8
धनं भूमिगतं यद्वत्स्वहस्तेन निवेशितम् / तद्वत्फलमवाप्नोति ह्यहं वच्मि खगेश्वर
ਜਿਵੇਂ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਦੱਬਿਆ ਧਨ ਉਸੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਉਹ ਰੱਖਿਆ ਸੀ, ਤਿਵੇਂ ਕਰਮ ਦਾ ਫਲ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਆਪ ਹੀ ਪਾਂਦਾ ਹੈ—ਹੇ ਖਗੇਸ਼ਵਰ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇਹੀ ਆਖਦਾ ਹਾਂ।
Verse 9
अपुत्रो ऽपि विशेषेण क्रियां चैवान्ध्वदौहिकीम् / प्रकुर्यान्मोक्षकामश्च निर्धनश्च विशेषतः
ਪੁੱਤਰ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਪਰਲੋਕ-ਮਾਰਗ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਪਿੰਡ-ਦਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਜੋ ਮੋਖ਼ਸ਼ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੋਵੇ—ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਜੋ ਗਰੀਬ ਹੋਵੇ—ਉਹ ਇਹ ਸਭ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਕਰੇ।
Verse 10
स्वल्पेनापि हि वित्तेन स्वयं हस्तेन यत्कृतम् / अक्षयं याति तत्सर्वं यथाज्यं च हुताशने
ਥੋੜ੍ਹੇ ਧਨ ਨਾਲ ਵੀ ਜੋ ਕੁਝ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰਾ ਪੁੰਨ ਅਖੰਡ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਹਵਨ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਅਰਪਿਤ ਘੀ ਕਦੇ ਨਿਸ਼ਫਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
Verse 11
एका चैकस्य दातव्या शय्या कन्या पयस्विनी / सा विक्रीता वा दहत्यासप्तमं कुलम्
ਇੱਕ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹੀ ਸ਼ੈਯਾ ਦਾਨ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਨਾਲ ਦੁੱਧ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਨੌਜਵਾਨ ਗਾਂ ਵੀ। ਜੇ ਉਹ ਗਾਂ ਵੇਚੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੱਤ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਤੱਕ ਕੁਲ ਨਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 12
तस्मात्सर्वं प्रकुर्वीत चञ्चले जीविते सति / गृहीतदानपाथेयः सुखं याति महाध्वनि
ਇਸ ਲਈ ਜੀਵਨ ਚੰਚਲ ਹੋਣ ਦੌਰਾਨ ਹੀ ਸਾਰੇ ਧਰਮਕਰਮ ਕਰ ਲੈਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਦਾਨ ਨੂੰ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਪਾਥੇਯ ਬਣਾ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਮਹਾਂ-ਮਾਰਗ ਤੇ ਸੁਖ ਨਾਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 13
अन्यथा क्लिश्यते जन्तुः पाथेयरहितः पथि / एवं ज्ञात्वा खगश्रेष्ठ वृषयज्ञं समाचरेत्
ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਜੀਵ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਪਾਥੇਯ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਯਾਤਰੀ ਵਾਂਗ ਦੁੱਖ ਸਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ, ਹੇ ਖਗ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਗਰੁੜ, ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਵ੍ਰਿਸ਼-ਯਜ੍ਞ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 14
अकृत्वा म्रियते यस्तु अपुत्रो नैव मुक्तिभाक् / अपुत्रो ऽपि हि यः कुर्यात्सुखं याति महापथे
ਜੋ ਲੋੜੀਂਦੇ ਕਰਤੱਬ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰਹੀਣ ਹੈ, ਉਹ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਭਾਗੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਪਰ ਜੋ ਪੁੱਤਰਹੀਣ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਉਹ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਹਾਂ-ਪਥ ਤੇ ਸੁਖ ਨਾਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 15
अग्निहोत्राधिभिर्यज्ञैर्दानैश्च विविधैरपि / न तां गतिमवाप्नोति वृषोत्सर्गेण या गतिः
ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰ ਆਦਿ ਯੱਗਾਂ ਅਤੇ ਅਨੇਕਾਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਦਾਨਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਉਹ ਪਰਮ ਗਤੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ, ਜੋ ਵ੍ਰਿਸ਼ੋਤਸਰਗ (ਧਰਮ-ਨੰਦੀ ਦਾ ਉਤਸਰਗ) ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 16
यज्ञानां चैव सर्वेषां वृषयज्ञस्तथोत्तमः / तस्मात्सर्वप्रयत्नेन वृषयज्ञं समाचरेत्
ਸਾਰੇ ਯੱਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵ੍ਰਿਸ਼-ਯੱਗ (ਧਰਮ-ਯੱਗ) ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਪੂਰੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਵ੍ਰਿਸ਼-ਯੱਗ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 17
गरुड उवाच / कथयस्व प्रसादेन क्षयाहं चौर्ध्वदैहिकम् / कस्मिन्काले तिथौ कस्यां विधिना केन तद्भवेत्
ਗਰੁੜ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਕ੍ਸ਼ਯਾਹ (ਵਾਰਸ਼ਿਕ ਸ਼ਰਾਧ) ਅਤੇ ਊਰਧ੍ਵਦੈਹਿਕ ਕਰਮਾਂ ਬਾਰੇ ਦੱਸੋ। ਕਿਹੜੇ ਸਮੇਂ, ਕਿਹੜੀ ਤਿਥੀ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਕਿਹੜੀ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਇਹ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ?
Verse 18
कृत्वा किं फलमाप्नोति एतन्मे वद साम्प्रतम् / त्वत्प्रसादेन गोविन्द मुक्ते भवति मानवः
ਇਹ ਕਰਨ ਨਾਲ ਕਿਹੜਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਹੁਣੇ ਦੱਸੋ। ਹੇ ਗੋਵਿੰਦ! ਤੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 19
श्रीकृष्ण उवाच / कार्तिकादिषु मासेषु याम्यायतगते रवौ / शुक्लपक्षे तथा पक्षिन्द्वादश्यादितिथौ शुभे
ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਕਾਰਤਿਕ ਆਦਿ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਦੱਖਿਣਾਯਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਵਿੱਚ—ਹੇ ਪੰਛੀ!—ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਆਦਿ ਸ਼ੁਭ ਤਿਥੀਆਂ ਨੂੰ।
Verse 20
शुभे लग्ने मुहूर्ते वा शुचौ देशे समाहितः / ब्राह्मणं तु समाहूय विधिज्ञं शुभलक्षणम्
ਸ਼ੁਭ ਲਗਨ ਜਾਂ ਯੋਗ ਮੁਹੂਰਤ ਵਿੱਚ, ਸ਼ੁੱਧ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਤੇ ਮਨ ਇਕਾਗਰ ਕਰਕੇ, ਵਿਧੀ-ਜਾਣੂ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣਾਂ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਸੱਦਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 21
जपहोमैस्तथा दानैः कुर्याद्दहेस्य शोधनम् / पुण्ये ऽभिजित्सुनक्षत्रे ग्रहान्देवान्समर्चयेत्
ਜਪ, ਹੋਮ ਅਤੇ ਦਾਨ ਨਾਲ ਦਾਹ-ਸੰਸਕਾਰ ਸੰਬੰਧੀ ਸ਼ੋਧਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਪੁੰਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ—ਅਭਿਜਿਤ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਨਕਸ਼ਤਰ ਦੇ ਸਮੇਂ—ਗ੍ਰਹਾਂ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਵਿਧੀਵਤ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 22
होमं कुर्याद्यथाशक्ति मन्त्रैश्च विविधैरपि / ग्रहाणां स्थापनं कुर्यात्पूर्वं चैव खगेश्वर
ਯਥਾ-ਸ਼ਕਤੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਹੋਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਹੇ ਖਗੇਸ਼ਵਰ (ਗਰੁੜ)! ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ (ਆਵਾਹਨ) ਵੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 23
मातॄणां पूजनं कार्यं वसोर्धारां च पातयेत् / वह्निं संस्थाप्य तत्रैव पूर्णं होमं तु कारयेत्
ਮਾਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵਸੋਰਧਾਰਾ (ਲਗਾਤਾਰ ਘੀ ਦੀ ਧਾਰ) ਵੀ ਪਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਓਥੇ ਹੀ ਅੱਗ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ ਪੂਰਨ ਹੋਮ ਕਰਵਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 24
शालग्रामं च संस्थाप्य वैष्णवं श्राद्धमाचरेत् / वृषं सम्पूज्य तत्रैव वस्त्रालङ्कारभूषणैः
ਸ਼ਾਲਗ੍ਰਾਮ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਕੇ ਵੈਸ਼ਣਵ ਸ਼ਰਾਧ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਓਥੇ ਹੀ ਵਸਤ੍ਰ, ਅਲੰਕਾਰ ਤੇ ਭੂਸ਼ਣਾਂ ਨਾਲ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ ਦੀ ਵੀ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 25
चतस्रो वत्सतर्यश्च पूर्वं समधिवासयेत् / प्रदक्षिणं ततः कुर्याद्धोमान्ते च विसर्जनम्
ਪਹਿਲਾਂ ਚਾਰਾਂ ‘ਵਤ੍ਸਤਰੀ’ ਅਰਪਣਾਂ ਦਾ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਅਧਿਵਾਸਨ (ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ) ਕਰੇ। ਫਿਰ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਹੋਮ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਨਿਯਤ ਵਿਸਰਜਨ ਵੀ ਕਰੇ।
Verse 26
इमं मन्त्रं समुच्चार्य उत्तराभिमुखः स्थितः / धर्म त्वं वृषरूपेण ब्रह्मणा निर्मितः पुरा
ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਕੇ ਇਹ ਮੰਤ੍ਰ ਸਾਫ਼ ਉਚਾਰਨ ਕਰੇ— “ਹੇ ਧਰਮ! ਤੂੰ ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੱਲੋਂ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰਚਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।”
Verse 27
तवोत्सर्गप्रभावान्मामुद्धरस्वभवार्णावात् / अबिषिच्य शुभैर्मन्त्रैः पावनैर्विधिपूर्वकम्
ਤੇਰੇ ਉਤਸਰਗ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਭਵ-ਸਾਗਰ ਤੋਂ ਉੱਧਾਰ। ਸ਼ੁਭ ਤੇ ਪਾਵਨ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਮੇਰਾ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰ।
Verse 28
तनक्रीडन्तिमन्त्रेण वृषोत्सर्गं तु कारयेत् / अभिषिञ्चेत्ततो नीलं रुद्रकुम्भो दकेन तु
‘ਤਨਕ੍ਰੀਡੰਤੀ’ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਵ੍ਰਿਸ਼ੋਤਸਰਗ (ਬੈਲ-ਉਤਸਰਗ) ਦੀ ਵਿਧੀ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਰੁਦ੍ਰ-ਕੁੰਭ ਦੇ ਜਲ ਨਾਲ ਨੀਲ-ਵਰਨ (ਰੁਦ੍ਰ-ਚਿੰਨ੍ਹ) ਦਾ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰੇ।
Verse 29
नाभिमूले समास्थाय तदम्बु मूर्धनि न्यसेत् / अन्न (आत्म) श्राद्धं ततः कुर्याद्दद्याद्दानं द्विजोत्तमे
ਨਾਭੀ ਦੇ ਮੂਲ ਕੋਲ ਸਥਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਜਲ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਰੱਖੇ। ਫਿਰ ਅੰਨ-ਸ਼ਰਾਧ ਕਰੇ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਦਵਿਜ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦੇਵੇ।
Verse 30
उदकेचैव गन्तव्यं जलं तत्र प्रदापयेत् / यदिष्टं जीवतस्त्वासीत्तच्च दद्यात्स्वशक्तितः
ਪਾਣੀ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਉੱਥੇ ਜਲ ਅਰਪਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਜੋ ਚੀਜ਼ ਜੀਉਂਦੇ ਸਮੇਂ ਮ੍ਰਿਤਕ ਨੂੰ ਪਿਆਰੀ ਸੀ, ਉਹ ਵੀ ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਦਾਨ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 31
न्यूनं संपूर्णतां याति वृषोत्सर्गे कृते सति / सुतृप्तो दुस्तरे मार्गे मृतो याति न संशयः
ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਵ੍ਰਿਸ਼ੋਤਸਰਗ ਕਰਨ ਨਾਲ ਜੋ ਘਾਟ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਉਹ ਪੂਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋਇਆ ਮ੍ਰਿਤਕ ਦੁਸ਼ਤਰ ਰਾਹ ਤੇ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ।
Verse 32
यमलोकं न पश्यन्ति सदा दानरता नराः / यावन्न दीयते जन्तोः श्राद्धं चैकादशाहिकम्
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸਦਾ ਦਾਨ ਵਿੱਚ ਰਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਯਮਲੋਕ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ—ਜਦ ਤੱਕ ਪ੍ਰੇਤ ਦਾ ਇਕਾਦਸ਼ਾਹਿਕ ਸ਼ਰਾਧ ਅਰਪਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
Verse 33
स्वदत्तं परदत्तं वा नेहामुत्रोपतिष्ठति / त्रयोदशा तथा सप्त पञ्च त्रीणी क्रमेण तु
ਆਪ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਤੋਂ ਦਿਵਾਇਆ ਹੋਵੇ, ਜੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ—ਤੇਰਾਂ, ਫਿਰ ਸੱਤ, ਫਿਰ ਪੰਜ, ਫਿਰ ਤਿੰਨ—ਨਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਕਰਮ ਇੱਥੇ ਜਾਂ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਫਲ ਨਹੀਂ ਪਾਂਦਾ।
Verse 34
पददानानि कुर्वीत श्रद्धाभक्तिसमन्वितः / तिलपात्राणि कुर्वीत सप्त पञ्च यथाक्रमम्
ਸ਼ਰਧਾ ਤੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਪਦਦਾਨ ਆਦਿ ਦਾਨ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਤਿਲ ਨਾਲ ਭਰੇ ਪਾਤਰ ਵੀ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ—ਸੱਤ ਅਤੇ ਪੰਜ—ਤਿਆਰ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
Verse 35
ब्राह्मणान् भोजयेत्पश्चादेकां गां च प्रदापयेत् / वृषं हि शन्नोदेवीति वेदोक्तविधिना ततः
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਵਾਏ ਅਤੇ ਇੱਕ ਗਾਂ ਦਾ ਦਾਨ ਦੇਵੇ। ਫਿਰ ‘ਸ਼ੰਨੋ ਦੇਵੀ…’ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਵੇਦਿਕ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਜਾਪ ਕਰਦਿਆਂ ਵੇਦੋਕਤ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ ਅਰਪਿਤ ਕਰੇ।
Verse 36
चतसृभिर्वत्सतरीभिः परिणयनमाचरेत् / वामे चक्रं प्रदातव्यं त्रिशूलं दक्षिणे तथा
ਚਾਰ ਵਤ੍ਸਤਰੀਆਂ (ਜਵਾਨ ਗਾਵਾਂ) ਨਾਲ ‘ਪਰਿਣਯਨ’ ਕਰਮ ਕਰੇ। ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਚਕ੍ਰ ਦਾ ਦਾਨ ਦੇਵੇ ਅਤੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਦਾ।
Verse 37
मूल्यं दद्याद् वृषस्यापि तं वृषं च विसर्जयेत् / एकोद्दिष्टविधानेन स्वाहाकारेण वुद्धिमान्
ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ ਦਾ ਵੀ ਯੋਗ ਮੁੱਲ ਦੇ ਕੇ ਫਿਰ ਉਸ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਵੇ। ਬੁੱਧਿਮਾਨ ‘ਏਕੋਦ੍ਦਿਸ਼ਟ’ ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਸ੍ਵਾਹਾ’ ਉਚਾਰਨ ਨਾਲ ਇਹ ਕਰਮ ਪੂਰਾ ਕਰੇ।
Verse 38
कुर्यादेकादशाहं च द्वादशाहं च यत्नतः / सपिण्डीकरणादर्वाक्कुर्याच्छ्राद्धानि षोडश
ਏਕਾਦਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਹ ਦੇ ਕਰਮ ਯਤਨ ਨਾਲ ਕਰੇ। ਅਤੇ ਸਪਿੰਡੀਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰੇ।
Verse 39
ब्राह्मणान् भोजयित्वा तु पददानानि दापयेत् / कापोसोपरि संस्थाप्य ताम्रपात्रे तथाच्युतम्
ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਵਾ ਕੇ ‘ਪਦਦਾਨ’ (ਪਾਦੁਕਾ/ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਦਾ ਦਾਨ) ਦਿਵਾਏ। ਉੱਪਰ ਕਪਾਹ ਰੱਖ ਕੇ, ਹੇ ਅਚ੍ਯੁਤ, ਤਾਂਬੇ ਦੇ ਪਾਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਰਪਣ ਵਸਤੂ ਟਿਕਾਏ।
Verse 40
वस्त्रेणाच्छाद्य तत्रस्थमर्घं दद्याच्छुभैः फलैः / नावमिक्षुमयीं कृत्वा पट्टसूत्रेण वेष्टयेत्
ਉੱਥੇ ਰੱਖੇ ਅਰਘ੍ਯ ਨੂੰ ਕਪੜੇ ਨਾਲ ਢੱਕ ਕੇ, ਸ਼ੁਭ ਫਲਾਂ ਸਮੇਤ ਅਰਘ (ਆਦਰ-ਜਲ) ਅਰਪਣ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਗੰਨੇ ਦੀ ਛੋਟੀ ਨੌਕਾ ਬਣਾ ਕੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਧਾਗੇ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਦੇਵੇ।
Verse 41
कांस्यपात्रे घृतं स्थाप्य वैतरण्या निमित्ततः / नावारोहणं कुर्यात्पूजयेद्गरुडध्वजम्
ਵੈਤਰਨੀ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਨ ਦੇ ਨਿਮਿੱਤ ਕਾਂਸੀ ਦੇ ਪਾਤਰ ਵਿੱਚ ਘੀ ਰੱਖ ਕੇ ਨੌਕਾ-ਆਰੋਹਣ ਦੀ ਵਿਧੀ ਕਰੇ ਅਤੇ ਗਰੁੜਧ੍ਵਜ ਭਗਵਾਨ (ਵਿਸ਼ਨੂ) ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।
Verse 42
आत्मवित्तानुसारेण तच्च दानमनन्तकम् / भवसागरमग्नानां शोकतापार्तिदुः खिनाम्
ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਜੋ ਦਾਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਦਾਨ ਅਨੰਤ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸੰਸਾਰ-ਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ, ਸ਼ੋਕ-ਤਾਪ, ਆਰਤੀ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਲੋਕਾਂ ਲਈ।
Verse 43
धर्मप्लवविहीनानां तारको हि जनार्दनः / तिला लोहं हिरण्यं च कार्पासं लवणं तथा
ਧਰਮ-ਰੂਪੀ ਬੇੜੀ ਤੋਂ ਵਾਂਝਿਆਂ ਲਈ ਜਨਾਰਦਨ (ਵਿਸ਼ਨੂ) ਹੀ ਤਾਰਨਹਾਰ ਹੈ। (ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਆਦਿ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ) ਤਿਲ, ਲੋਹਾ, ਸੋਨਾ, ਕਪਾਹ ਅਤੇ ਲੂਣ ਆਦਿ ਦਾਨ ਵੀ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹਨ।
Verse 44
सप्तधान्यं क्षितिर्गावो ह्येकैकं पावनं स्मृतम् / तिलपात्राणि कुर्वीत शय्यादानं च दापयेत्
ਸੱਤ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਅਨਾਜ, ਧਰਤੀ (ਭੂਮੀ) ਅਤੇ ਗਾਂ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਰ ਇੱਕ ਦਾ ਦਾਨ ਇਕੱਲਾ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਤਿਲ ਨਾਲ ਭਰੇ ਪਾਤਰ ਤਿਆਰ ਕਰੇ ਅਤੇ ਸ਼ੈਯ੍ਯਾ-ਦਾਨ ਵੀ ਕਰਵਾਏ।
Verse 45
दीनानाथविशिष्टेभ्यो दद्याच्छक्त्या च दक्षिणाम् / एवं यः कुरुते तार्क्ष्य पुत्रवानप्यपुत्रवान्
ਜੋ ਦਿਨਾਂ-ਦੁਖੀਆਂ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਤਾਰਕਸ਼੍ਯ (ਗਰੁੜ), ਉਹ ਪੁੱਤਰਵਾਨ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਅਪੁੱਤਰ ਵਾਂਗ ਫਲਹੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 46
स सिद्धिं समवाप्नोति यथा ते ब्रह्मचारिणः / नित्यं नैमित्तिकं कुर्याद्यावज्जीवति मानवः
ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਨਿਯਮਵਾਨ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀਆਂ ਵਰਗੀ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਜਿੰਦਗੀ ਭਰ ਨਿੱਤ ਅਤੇ ਨੈਮਿੱਤਿਕ ਵਿਧਿਕਰਮ ਲਗਾਤਾਰ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
Verse 47
यः कश्चित्क्रियते धर्मस्तत्फलं चाक्षयं भवेत् / तीर्थयात्राव्रतादीनां श्राद्धं संवत्सरस्य हि
ਜੋ ਕੋਈ ਵੀ ਧਰਮਕਰਮ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਫਲ ਅਖੰਡ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਸੰਵਤਸਰ-ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ, ਵਰਤ ਆਦਿ ਦੇ ਫਲ ਦੇ ਸਮਾਨ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 48
देवतानां गुरूणां च मातापित्रोस्तथैव च / पुण्यं देयं प्रयत्नेन प्रत्यहं वर्धते खग
ਦੇਵਤਿਆਂ, ਗੁਰੂਆਂ ਅਤੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਯਤਨ ਨਾਲ ਪੁੰਨ ਅਰਪਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਹੇ ਖਗ (ਗਰੁੜ), ਉਹ ਪੁੰਨ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਵਧਦਾ ਹੈ।
Verse 49
अस्मिन्यज्ञेः हियः कश्चिद्भूरिदानं प्रयच्छति / तत्तस्य चाक्षयं सर्वं वेदिकायां यथा किल
ਇਸ ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਉਸ ਲਈ ਅਖੰਡ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਵੇਦਿਕਾ ਉੱਤੇ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 50
यथा पूज्यतमा लोके यतयो ब्रह्मचारिणः / तथैव प्रतिपूज्यन्ते लोके सर्वे च नित्यशः
ਜਿਵੇਂ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਯਤੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੂਜਣਯੋਗ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਸਦਗੁਣੀ ਜਨ ਸਦਾ ਯਥੋਚਿਤ ਆਦਰ ਅਤੇ ਪੂਜਾ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ।
Verse 51
वरदो ऽहं सदा तस्य चतुर्वक्त्रस्तथा हरः / ते यान्ति परमांल्लोकानिति सत्यं वचो मम
ਮੈਂ ਅਜਿਹੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਦਾ ਵਰ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹਾਂ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਤੁਰਮੁਖ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਹਰ (ਸ਼ਿਵ) ਵੀ। ਉਹ ਪਰਮ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਮੇਰਾ ਸੱਚਾ ਬਚਨ ਹੈ।
Verse 52
उत्सृष्टो वृषभो यत्र पिबत्यपो जलाशये / शृङ्गेणालिखते वापि भूमिं नित्यं प्रहर्षितः
ਜਿੱਥੇ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਛੱਡਿਆ ਹੋਇਆ ਬਲਦ ਸਰੋਵਰ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਪੀਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਦਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਸਿੰਗ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਵੀ ਖੁਰਚਦਾ ਹੈ—ਅਜਿਹਾ ਸਥਾਨ ਇੱਥੇ ਵਰਣਿਤ ਹੈ।
Verse 53
पितॄणामन्नपानं च प्रभूतमुपतिष्ठति / पौर्णमास्याममायां वा तिलपात्राणि दापयेत्
ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਅੰਨ ਤੇ ਪਾਣੀ ਪ੍ਰਚੁਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਪਲਬਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਪੂਰਨਿਮਾ ਜਾਂ ਅਮਾਵਸਿਆ ਦੇ ਦਿਨ ਤਿਲ ਦੇ ਪਾਤਰ ਦਾਨ ਕਰਵਾਉਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
Verse 54
संक्रान्तीनां सहस्राणि सूर्यपर्वशतानि च / दत्त्वा यत्फलमाप्नोति तद्वै नीलविसर्जने
ਹਜ਼ਾਰ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀਆਂ ਅਤੇ ਸੈਂਕੜੇ ਸੂਰਜ-ਪਰਬਾਂ ਦੇ ਦਿਨ ਦਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਜੋ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਪੁੰਨ ਨੀਲ-ਵਿਸਰਜਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 55
वत्सतर्यः प्रदातव्या ब्राह्मणेभ्यः पदानि च / तिलपात्राणि देयानि शिवभक्तद्विजेषु च
ਇੱਕ ਸਾਲ ਦੇ ਵੱਛੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦੇਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ, ਨਾਲ ਪਾਦੁਕਾ ਵੀ। ਤਿਲ ਨਾਲ ਭਰੇ ਪਾਤਰ ਵੀ ਦਾਨ ਕਰੋ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸ਼ਿਵ-ਭਕਤ ਦਵਿਜ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ।
Verse 56
उमामहेश्वरं चैकं परिधाप्य प्रिदापयेत् / अतसीपुष्पसङ्काशं पीतवाससमच्युतम्
ਉਮਾ-ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਉਸ ਇਕ ਦੇਵ ਨੂੰ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨਾ ਕੇ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰੋ। ਫਿਰ ਅਤਸੀ ਫੁੱਲ ਵਰਗੇ ਤੇਜ ਵਾਲੇ, ਪੀਤ ਵਸਤ੍ਰਧਾਰੀ ਅਚ੍ਯੁਤ (ਵਿਸ਼ਨੂ) ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰੋ।
Verse 57
ये नमस्यन्ति गोविन्दं न तेषां विद्यते भयम् / प्रेतत्वान्मोक्षमिच्छन्तो ये करिष्यन्ति सत्क्रियाम्
ਜੋ ਗੋਵਿੰਦ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਡਰ ਨਹੀਂ। ਅਤੇ ਜੋ ਪ੍ਰੇਤ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮੋਖ਼ਸ਼ ਚਾਹ ਕੇ ਸਤਕ੍ਰਿਆ (ਸ਼ਰਾਧ ਆਦਿ) ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੁਕਤੀ ਪਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 58
यास्यन्ति ते परांल्लोकानिति सत्यं वचो मम / एतत्ते सर्वमाख्यातं मया चैवोर्ध्वदैहिकम्
ਉਹ ਉੱਚੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣਗੇ—ਇਹ ਮੇਰਾ ਸੱਚਾ ਬਚਨ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ, ਅਤੇ ਮਰਨੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਕਰਤਵ੍ਯ (ਊਰਧ੍ਵਦੈਹਿਕ) ਵੀ ਦੱਸ ਦਿੱਤੇ ਹਨ।
Verse 59
यच्छ्रुत्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यते नात्र संशयः / श्रुत्वा महात्म्यमतुलं गरुडो हर्षमागतः / मानुषाणां हितार्थाय पुनः प्रपच्छकेशवम्
ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਅਤੁੱਲ ਮਹਾਤਮ੍ਯ ਸੁਣ ਕੇ ਗਰੁੜ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਫਿਰ ਕੇਸ਼ਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ।
Frequently Asked Questions
Because the text treats dāna as a dharma-act whose efficacy depends on pātratā: when offered to a qualified recipient, merit increases “day by day” and remains blameless for both giver and receiver; when given to the unworthy—especially cows—merit is said to invert into bondage and suffering, implicating the donor due to one’s own deliberate action.
The chapter explicitly ranks vṛṣotsarga/vṛṣa-yajña as the highest among sacrifices, stating that even agnihotra and varied charities do not yield the same post-mortem attainment; the bull embodies Dharma, and its ritual release—performed with mantra, homa completion, and proper śrāddha context—is presented as a concentrated, dharma-saturating act that completes deficiencies in the departed’s passage.
Key elements include choosing auspicious months/tithis (from Kārtika; bright fortnight; Dvādaśī onward), selecting a clean sacred place and proper muhurta, inviting a rite-knowing brāhmaṇa, conducting mantra-japa and homa, establishing grahas, worshiping Mātṛs and offering vasordhārā, installing Śālagrāma for Vaiṣṇava śrāddha, honoring and releasing the bull with prescribed mantras, and completing gifts such as sesame vessels, cow/bed donations, and Vaitaraṇī-related offerings.
The text analogizes the after-death route to a hard journey: without dharma-provisions (śrāddha and dāna), the embodied being suffers like a traveler without supplies; acts done ‘with one’s own hand’ are said to be imperishable and reliably fructify, functioning as karmic supports that accompany the jīva beyond death.