Adhyaya 31

Verse 1

नानादाननिरूपणं नाम त्रिंसो ऽध्यायः श्रीविष्णुरुवाच / ये नराः पापसंयुक्तास्ते गच्छन्ति यमालयम् / नृणां मत्साक्षिकं दत्तमनन्तफलदं भवेत्

ਨਾਨਾ ਦਾਨਾਂ ਦੇ ਨਿਰੂਪਣ ਨਾਮਕ ਤੀਹਵਾਂ ਅਧਿਆਇ। ਸ਼੍ਰੀ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਪਾਪ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹਨ ਉਹ ਯਮਾਲੇ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਮੇਰੀ ਸਾਕਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਦਾਨ ਅਨੰਤ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 2

यावद्रजः प्रमाणाब्दंस्वर्गे तिष्ठति भूमिदः / अश्वारूढाश्च ते यान्ति ददते ये ह्युपानहौ

ਭੂਮੀ ਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਧਰਤੀ ਦੀ ਧੂੜ ਦੇ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਜਿੰਨੇ ਸਾਲ ਗਿਣੇ ਜਾਣ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਜੋ ਪਾਦੁਕਾ/ਜੁੱਤੀ ਦਾ ਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਘੋੜੇ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 3

आतपे श्रमयोगेन न दह्यन्ते च कुत्रचित् / छत्त्रदानेन वै प्रेता विचरन्ति सुखं पथि

ਧੁੱਪ ਅਤੇ ਥਕਾਵਟ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ ਵੀ ਉਹ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ ਸੜਦੇ; ਛਤਰ ਦਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਤ ਜਨ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਸੁਖ ਨਾਲ ਵਿਚਰਦੇ ਹਨ।

Verse 4

यमुद्दिश्य ददात्यन्नं तेन चाप्यायितो भवेत्

ਯਮ ਨੂੰ ਉਦੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਜੋ ਅੰਨ ਦਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨਾਲ ਯਮ ਵੀ ਤ੍ਰਿਪਤ ਅਤੇ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 5

अन्धकारे महाघोरे अमूर्ते लक्ष्यवर्जिते / उद्द्योतेनैव ते यान्ति दीपदानेन मानवाः

ਭਿਆਨਕ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ—ਜਿੱਥੇ ਨਾ ਕੋਈ ਰੂਪ ਹੈ, ਨਾ ਕੋਈ ਨਿਸ਼ਾਨ—ਮਨੁੱਖ ਕੇਵਲ ਰੌਸ਼ਨੀ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਹੀ ਚਲਦੇ ਹਨ; ਦੀਪ ਦਾਨ ਦੇ ਫਲ ਨਾਲ ਉਹ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਹਨ।

Verse 6

आश्विने कर्तिके वापि माघे मृततिथावपि / चतुर्दश्याञ्च दीयेत दीपदानं सुखाय वै

ਆਸ਼ਵਿਨ, ਕਾਰਤਿਕ ਜਾਂ ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਤ-ਤਿਥੀ ਨੂੰ ਵੀ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਚੌਦਸ ਨੂੰ—ਦੀਪਦਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਦੀਵੇ ਦਾ ਦਾਨ ਕਲਿਆਣ ਤੇ ਸੁਖ ਦੇਂਦਾ ਹੈ।

Verse 7

प्रत्यहञ्च प्रदातव्यं मार्गे सुविषमे नरैः / यावत् संवत्सरं वापि प्रेतस्य सुखलिप्सया

ਬਹੁਤ ਹੀ ਕਠਿਨ ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ (ਪ੍ਰੇਤ ਲਈ) ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਅਰਪਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਪੂਰੇ ਇੱਕ ਸਾਲ ਤੱਕ ਵੀ—ਪ੍ਰੇਤ ਦੇ ਸੁਖ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ।

Verse 8

कुले द्योतति शुद्धात्मा प्रकाशत्वं स गच्छति / ज्योतिर्मयो ऽसौ पूज्यो ऽसौ दीपदानप्रदो नरः

ਸ਼ੁੱਧ ਆਤਮਾ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼-ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਦੀਪਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜੋਤਿ-ਮਯ ਹੋ ਕੇ ਪੂਜਣਯੋਗ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 9

प्राङ्मुखोदङ्मुखं दीपं देवागारे द्विजातये / कुर्याद्याम्यमुखं पित्रे अद्भिः सङ्कल्प्य सुस्थिरम्

ਦੇਵ-ਗ੍ਰਿਹ ਵਿੱਚ ਦਵਿਜ ਨੂੰ ਦੀਵਾ ਪੂਰਬ-ਮੁਖ ਜਾਂ ਉੱਤਰ-ਮੁਖ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਜਲ ਨਾਲ ਸੰਕਲਪ ਕਰਕੇ, ਦੀਵੇ ਨੂੰ ਅਡੋਲ ਰੱਖਦਿਆਂ ਦੱਖਣ-ਮੁਖ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ।

Verse 10

सर्वोपहारयुक्तानि पदान्यत्र त्रयोदश / यो ददाति मृतस्येह जीवन्नप्यात्महेतवे / स गच्छति महामार्गे महाकष्टविवर्जितः

ਇੱਥੇ ਤੇਰਾਂ ਪਦ ਹਨ, ਹਰ ਇੱਕ ਉਪਹਾਰਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਜੀਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਮ੍ਰਿਤਕ ਲਈ, ਆਤਮਾ ਦੇ ਹਿਤ ਵਾਸਤੇ, ਇਹ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਮਹਾਮਾਰਗ ਤੇ ਚਲ ਕੇ ਵੱਡੇ ਦੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 11

आसनं भाजनं भोज्यं दीयते यद्द्विजायते / सुखे न भुञ्जमानस्तु देन गच्छत्यलं पथि

ਦ੍ਵਿਜ (ਬ੍ਰਾਹਮਣ) ਨੂੰ ਜੋ ਆਸਨ, ਭਾਂਡਾ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪ੍ਰੇਤ ਦੇ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਪੁੰਨ ਦਾ ਸਾਮਾਨ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਸੁਖ ਨਾ ਭੋਗਣ ਵਾਲਾ ਵੀ ਉਸ ਦਾਨ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਪਰਲੋਕ ਦੇ ਪਥ ਤੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 12

कमण्डलुप्रदानेन तृषितः पिबते जलम्

ਕਮੰਡਲੂ (ਜਲ-ਪਾਤਰ) ਦੇ ਦਾਨ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਸ਼ਿਤ ਪ੍ਰੇਤ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਪੀਣ ਦਾ ਸਾਧਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਦਾਨ-ਬਲ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਮਿਟਦੀ ਹੈ।

Verse 13

भाजनं वस्त्रदानञ्च कुसुमञ्चाङ्गुलीयकम् / एकादशा हे दातव्यं प्रेतोद्धरणहेतवे

ਭਾਂਡਾ, ਵਸਤ੍ਰ-ਦਾਨ, ਫੁੱਲ ਅਤੇ ਅੰਗੂਠੀ—ਇਹ ਗਿਆਰਾਂ ਦਾਨ ਪ੍ਰੇਤ-ਉੱਧਾਰ ਲਈ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਦੇਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।

Verse 14

त्रयोदश पदानीत्थं प्रेतस्य शुभमिच्छता / दातव्यानि यथाशक्त्या प्रेतो ऽसौ प्रीणितो भवेत्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰੇਤ ਦੀ ਭਲਾਈ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਤੇਰਾਂ ਦਾਨ-ਪਦਾਰਥ ਦੇਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਪ੍ਰੇਤ ਤ੍ਰਿਪਤ ਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 15

भोजना नि तिलांश्चैव उदकुम्भांस्त्रयोदश / मुद्रिकां वस्त्रयुग्मञ्च तया याति परां गतिम्

ਭੋਜਨ-ਦਾਨ, ਤਿਲ, ਤੇਰਾਂ ਜਲ-ਕੁੰਭ, ਮੁਦਰਾ (ਦਕਸ਼ਿਣਾ) ਅਤੇ ਵਸਤ੍ਰ-ਯੁਗਮ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਧੀ-ਦਾਨਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਤ ਪਰਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 16

यो ऽश्वं नावं गजं वापि ब्राह्मणे प्रतिपादयेत् / स महिम्नो ऽनुसारेण तत्तत्सुखमुपाश्नुते

ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਘੋੜਾ, ਨੌਕਾ ਜਾਂ ਹਾਥੀ ਵੀ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਦਾਨ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੁਖ-ਫਲ ਭੋਗਦਾ ਹੈ।

Verse 17

नानालोकान् विचरति महिषीञ्च ददाति यः / यमपुत्त्रस्य या माता महिषी सुगतिप्रदा

ਜੋ (ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ) ਅਨੇਕ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦਾ ਹੈ—ਜੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਮਹਿਸ਼ੀ (ਭੈਂਸ-ਗਾਂ) ਦਾ ਦਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਮਹਿਸ਼ੀ ਯਮਪੁੱਤਰ ਦੀ ਮਾਤਾ ਮੰਨੀ ਜਾ ਕੇ ਸੁਗਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਗਮਨ ਬਖ਼ਸ਼ਦੀ ਹੈ।

Verse 18

ताम्बूलं कुसुमं देयं याम्यानां हर्षवर्धनम् / तेन सम्प्रीणिताः सर्वे तस्मिन् क्लेशं न कुर्वते

ਤਾਂਬੂਲ ਅਤੇ ਫੁੱਲ ਅਰਪਣ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਯਮ ਦੇ ਅਨੁਚਰਾਂ ਦਾ ਹರ್ಷ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸਭ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਕਲੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ।

Verse 19

गो-भू-तिल-हिरण्यानि दानान्याहुः स्वशक्तितः

ਉਹ ਆਖਦੇ ਹਨ—ਗਾਂ, ਭੂਮੀ, ਤਿਲ ਅਤੇ ਸੋਨਾ—ਇਹ ਦਾਨ ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਦੇਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।

Verse 20

मृतोद्देशेन यो यद्याज्जलपात्रञ्च मृन्मयम् / उदपात्रसहस्रस्य फलमाप्नोति मानवः

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਮ੍ਰਿਤਕ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਜਲ-ਪਾਤਰ ਵੀ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਜ਼ਾਰ ਜਲ-ਪਾਤਰਾਂ ਦੇ ਦਾਨ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 21

यमदूता महारौद्राः करालाः कृष्णपिङ्गलाः / न भीषयन्ति तं याम्या वस्त्रदाने कृते सति

ਯਮ ਦੇ ਦੂਤ—ਅਤਿ ਭਿਆਨਕ, ਵਿਕਰਾਲ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਪਿੰਗਲ ਨੇਤਰਾਂ ਵਾਲੇ—ਜਿਸ ਨੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਵਸਤ੍ਰ-ਦਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਯਮ-ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਡਰਾਉਂਦੇ।

Verse 22

मार्गे हि गच्छमानस्तु तृष्णार्तः श्रमपीडितः / घटान्नदानयोगेन सुखी भवति निश्चितम्

ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਚੱਲਦਿਆਂ ਜੋ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਅਤੇ ਥਕਾਵਟ ਨਾਲ ਦੁਖੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਘੜੇ ਵਿੱਚ ਅੰਨ-ਜਲ ਦੇ ਦਾਨ ਦੇ ਪੁੰਨ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸੁਖੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 23

शय्या दक्षिणया युक्ता आयुधाम्बरसंयुता / हैमश्रीपतिना युक्ता देया विप्राय शर्मणे / तथा प्रेतत्वमुक्तो ऽसौ मोदते सह दैवतैः

ਦਕਸ਼ਿਣਾ-ਰੂਪ ਸ਼ਯਿਆ, ਹਥਿਆਰਾਂ ਅਤੇ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਸਮੇਤ, ਅਤੇ ਸੁਵਰਨ ਸ਼੍ਰੀਪਤੀ (ਵਿਸ਼ਣੂ) ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਮਾ ਨਾਲ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ ਦਾਨ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਉਹ ਮ੍ਰਿਤਕ ਪ੍ਰੇਤ-ਭਾਵ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ ਆਨੰਦ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 24

एतत् ते कथितं तार्क्ष्य दानमन्त्येष्टिकर्मजम् / अधुना कथयिष्ये ऽहमन्यदेहप्रवेशनम्

ਹੇ ਤਾਰਕਸ਼੍ਯ (ਗਰੁੜ), ਅੰਤ੍ਯੇਸ਼ਟੀ ਕਰਮ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਦਾਨ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸਿਆ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਆਤਮਾ ਦੇ ਹੋਰ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ।

Verse 25

जातस्य मृत्युलोके वै प्राणिनो मरणं ध्रुवम् / मृतिः कुर्यात् स्वधर्मेण यास्यतश्च परन्तप

ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁ-ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਮੌਤ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਪਰੰਤਪ, ਅੱਗੇ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰਦਿਆਂ ਆਪਣੇ ਸ੍ਵਧਰਮ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਕੇ ਮੌਤ ਨੂੰ ਵਰਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 26

पूर्वकाले मृतानाञ्च प्राणिनाञ्च खगेश्वर / सूक्ष्मोभूत्वा त्वसौ वायुर्निर्गच्छत्यास्यमण्डलात्

ਹੇ ਖਗੇਸ਼ਵਰ ਗਰੁੜ! ਪੂਰਵ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਮਰੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਜੀਵਤ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਲਈ ਉਹੀ ਪ੍ਰਾਣ-ਵਾਯੂ ਸੁੱਖਮ ਹੋ ਕੇ ਮੂੰਹ ਦੇ ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 27

नवद्वारै रोमभिश्च जनानां तालुरन्ध्रके / पापिष्ठानामपानेन जीवो निष्क्रामति ध्रुवम्

ਸਧਾਰਣ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਜੀਵ ਨੌਂ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਰਾਹੀਂ, ਰੋਮ-ਰੰਧਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵੀ, ਅਤੇ ਤਾਲੂ ਦੇ ਛੇਦ ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਨਿਕਲ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਅਤਿ ਪਾਪੀਆਂ ਦਾ ਜੀਵ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਅਪਾਨ—ਅਧੋ ਮਾਰਗ—ਰਾਹੀਂ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ।

Verse 28

शरीरञ्च पतेत् पश्चान्निर्गते मरुतीश्वरे / वाताहतः पतत्येव निराधारो यथा द्रुमः

ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਾਣ-ਵਾਯੂਆਂ ਦਾ ਸਵਾਮੀ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦੋਂ ਸਰੀਰ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ; ਹਵਾ ਦੇ ਝੋਕੇ ਨਾਲ ਬਿਨਾ ਆਸਰੇ ਦੇ ਦਰੱਖ਼ਤ ਵਾਂਗ ਉਹ ਢਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 29

पृथिव्यां लीयते पृथ्वी आपश्चैव तथाप्सु च / तेजस्तेजसि लीयते समीरणः समीरणे / आकाशे च तथा काशः सर्वव्यापी च शङ्करे

ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਲ ਜਲ ਵਿੱਚ; ਤੇਜ ਤੇਜ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਾਯੂ ਵਾਯੂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੰਤਰ-ਜ੍ਯੋਤੀ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਰਬ-ਵਿਆਪੀ ਤੱਤ ਸ਼ੰਕਰ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 30

तत्र कामस्तथा क्रोधः काये पञ्चेन्द्रियाणि च / एते तार्क्ष्य समाख्याता देहे तिष्ठन्ति तस्कराः

ਉੱਥੇ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ ਅਤੇ ਪੰਜੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਵੱਸਦੀਆਂ ਹਨ; ਹੇ ਤਾਰਕ੍ਸ਼੍ਯ! ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ‘ਚੋਰ’ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 31

कामः क्रोधो ह्यहङ्कारो मनस्तत्रैव नायकः / संहारकश्च कालो ऽयं पुण्यपापसमन्वितः

ਉੱਥੇ ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਵੱਸਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਇਕ ਕੇਵਲ ਮਨ ਹੀ ਹੈ। ਪੁੰਨ-ਪਾਪ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਇਹ ਕਾਲ ਹੀ ਸੰਹਾਰਕ ਹੈ।

Verse 32

जगतश्च स्वरूपन्तु निर्मितं स्वेन कर्मणा / पुनर्देहान्तरं याति सुकृतैर्दुष्कृतैर्नरः

ਜਿਸ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜੀਵ ਜਗਤ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸਦੇ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਪੁੰਨ ਤੇ ਪਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਫਿਰ ਹੋਰ ਦੇਹ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 33

पञ्चेन्द्रियसमायुक्तं सकलैर्विष्यैः सह / प्रविशेत् स नवं देहं गृहे दग्धे यथा गृही

ਪੰਜ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਸਮੇਤ ਜੀਵ ਨਵੇਂ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਘਰ ਸੜ ਜਾਣ ਤੇ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਹੋਰ ਘਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 34

शरीरे ये समासीना सम्भवेत् सर्वधातवः / षाट्कौशिको ह्ययं कायो माता पित्रोश्च धातवः

ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਸਾਰੇ ਧਾਤੂ ਉੱਥੇ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ ਦੇਹ ਦੇ ਤੱਤ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਕਾਇਆ ਛੇ ਕੋਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਧਾਤੂ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੇ ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਤੋਂ ਉਪਜਦੇ ਹਨ।

Verse 35

सम्भवेयुस्तथा तार्क्ष्य सर्वे वाताश्च देहिनाम् / मूत्रं पुरीषं तद्योगा ये चान्ये व्याधयस्तथा

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਤਾਰਕਸ਼੍ਯ (ਗਰੁੜ), ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਵਾਯੂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਮੂਤਰ, ਪੁਰਿਸ਼, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਯੋਗ-ਪਰਸਪਰ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰੋਗ ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 36

अस्थि शुक्रं तथा स्नायुः देहेन सह दह्यते / एष ते कथितस्तार्क्ष्य विनाशः सर्वदेहिनाम्

ਹੱਡੀਆਂ, ਸ਼ੁਕਰ ਅਤੇ ਸਨਾਯੂ ਵੀ ਦੇਹ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਤਾਰਕਸ਼੍ਯ (ਗਰੁੜ), ਸਭ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਦਾ ਇਹ ਵਿਨਾਸ਼ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਹੈ।

Verse 37

कथयामि पुनस्तेषां शरीरञ्च यथा भवेत् / एकस्तम्भं स्नायुबद्धं स्थूणाद्वयसमुद्धृतम्

ਮੈਂ ਫਿਰ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸਰੀਰ ਕਿਵੇਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਇੱਕ ਹੀ ਸਤੰਭ ਵਾਂਗ, ਸਨਾਯੂਆਂ ਨਾਲ ਬੱਝਿਆ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਦੋ ਥੰਮ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਉੱਠਾਇਆ ਹੋਇਆ।

Verse 38

इन्द्रियैश्च समायुक्तं नवद्वारं शरीरकम् / विषयैश्च समाक्रान्तं काम-क्रोधसमाकुलम्

ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਇਹ ਸਰੀਰ ‘ਨੌਂ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ’ ਵਾਲਾ ਘਰ ਹੈ; ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰ ਕੇ ਇਹ ਕਾਮ ਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਵਿਹਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 39

राग-द्वेषसमाकीर्णं तृष्णादुर्गसुदुस्तरम् / लोभजालसमायुक्तं पुरं पुरुषसंज्ञितम्

ਰਾਗ-ਦ੍ਵੈਸ਼ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ—ਬਹੁਤ ਹੀ ਅਤਿਕਠਿਨ; ਲੋਭ ਦੇ ਜਾਲ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਇਹ ‘ਪੁਰ’ ਹੀ ‘ਪੁਰਸ਼’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 40

एतद्गुणसमायुक्तं शरीरं सर्वदेहिनाम् / तिष्ठन्ति देवताः सर्वा भुवनानि चतुर्दश

ਇਹ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸਰੀਰ ਸਭ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਾ ਅਤੇ ਚੌਦਾਂ ਭੁਵਨ ਵੀ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।

Verse 41

आत्मानं ये न जानन्ति ते नराः पशवः स्मृताः / एवमेतन्मयाख्यातं शरीरं ते चतुर्विधम्

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ, ਉਹ ਪਸ਼ੂ ਸਮਾਨ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਿਆ—ਸ਼ਰੀਰ ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਹੈ।

Verse 42

चतुरशीतिलक्षाणि निर्मिता योनयः पुरा / उद्भिज्जाः स्वेदजाश्चैव अण्डजाश्च जरायुजाः

ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਚੌਰਾਸੀ ਲੱਖ ਯੋਨੀਆਂ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ—ਉਦਭਿਜ, ਸਵੇਦਜ, ਅੰਡਜ ਅਤੇ ਜਰਾਯੁਜ।

Verse 43

एतत्ते सर्वमाख्यातं यत्पृष्टोहं त्वयानघ

ਹੇ ਨਿਸ਼ਪਾਪ! ਤੂੰ ਜੋ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਸਭ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।