Adhyaya 35
The Explanation of the Post-funeral Rites (Aurdhvadehika) and Related Matters
ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀਆਂ ਵਿਧੀਆਂ ਦੇ ਸਿਲਸਿਲੇ ਵਿੱਚ ਗਰੁੜ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ ਕਿ ‘ਪੰਚਕ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਮੌਤ’ ਦਾ ਕੀ ਅਰਥ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਪਿੰਡੀਕਰਨ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਔਰਧ੍ਵਦੇਹਿਕ ਕਰਮ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਪ੍ਰੇਤ ਨੂੰ ਪਿਤ੍ਰ-ਪਿੰਡ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਜੋੜਨਾ, ਪਿਤ੍ਰ ਅਤੇ ਮਾਤ੍ਰ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਗਿਣਤੀ, ਆਸਨ/ਕ੍ਰਮ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ, ਤਿਆਜਕ (ਬਾਹਰ ਰੱਖਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਅੰਤਿਮ ਵੱਡਾ) ਅਤੇ ਇਕੀ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ (ਕਰਤਾ ਸਮੇਤ, ਦਸ ਪਹਿਲਾਂ ਤੇ ਦਸ ਬਾਅਦ)। ਠੀਕ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਨਾਲ ਵੰਸ਼-ਪਰੰਪਰਾ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨਰਕਸਮਾਨ ਦੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਰਾਹਤ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਲੋੜ ਪਏ ਤਾਂ ਗੁਰੂ/ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ/ਸਗੇ ਵੱਲੋਂ ਨਾਰਾਇਣ-ਬਲੀ ਕਰਨ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਧਨਿਸ਼ਠਾ ਤੋਂ ਰੇਵਤੀ ਤੱਕ ਪੰਚਕ ਨਕਸ਼ਤਰ ਅਸ਼ੁਭ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਕਰਮ ਟਾਲਣ, ਪੰਚਕ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਿਕਲਪ ਕ੍ਰਮ, ਅਤੇ ਨਕਸ਼ਤਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਮੌਤ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਦਾਹ-ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਿਯਮ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਦਾਹ-ਸੰਸਕਾਰ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਯੋਗਿਕ ਰੀਤਾਂ (ਪੁੱਤਲਕ ਆਦਿ), ਮੰਤ੍ਰ-ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ, ਸੂਤਕ-ਅੰਤ ਸ਼ਾਂਤੀ, ਦਾਨ, ਪ੍ਰੇਤ-ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦੇ ਨਿਸ਼ੇਧ ਅਤੇ ਲਾਸ਼ ਰਹਿਣ ਤੱਕ ਪਿੰਡ/ਗ੍ਰਾਮ ਆਚਾਰ ਦੀਆਂ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਬਿਆਨ ਕਰਕੇ ਅੱਗੇ ਅਸ਼ੌਚ-ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ-ਚੱਕਰ ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ ਵੱਲ ਰਾਹ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
और्ध्वदेहिकादिनिरूपणं नाम चतुस्त्रिंशो ऽध्यायः तर्क्ष्य उवाच / अपरं मम सन्देहं कथयस्व जनार्दन / पुरुषस्य च कस्यापि मता पञ्चत्वमागता
‘ਔਰਧ੍ਵਦੇਹਿਕ ਆਦਿ ਦਾ ਨਿਰੂਪਣ’ ਨਾਮਕ ਚੌਂਤੀਸਵਾਂ ਅਧਿਆਇ। ਤਰਕਸ਼੍ਯ (ਗਰੁੜ) ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਜਨਾਰਦਨ, ਮੇਰਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸੰਦੇਹ ਦੱਸੋ: ਜਦ ਕਿਸੇ ਪੁਰਖ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਪੰਚਤ੍ਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ਕੀ ਹੈ?
Verse 2
पितामही जीवति च तथा च प्रपितामही / वृद्धप्रपितामही तद्वन्मातृसक्तः पिता तथा
ਜੇ ਪਿਤਾਮਹੀ ਜੀਵਿਤ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਪਿਤਾਮਹੀ ਵੀ, ਤੇ ਵੱਡੀ ਪ੍ਰਪਿਤਾਮਹੀ ਵੀ ਜੀਵਿਤ ਹੋਵੇ—ਤਾਂ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਾਂ ਨਾਲ ਆਸਕਤ/ਮਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੀਵਿਤ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਾਧ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਵੇ।
Verse 3
प्रमातामहश्च तथा वृद्धप्रमातामहस्तथा / केन सा मेल्यते माता एतत् कथय मे प्रभो
ਤੁਸੀਂ ਮਾਤਾਮਹ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਮਾਤਾਮਹ ਦਾ ਵੀ ਉਲੇਖ ਕੀਤਾ। ਮਾਂ ਦੀ ਵੰਸ਼-ਰੇਖਾ ਕਿਹਦੇ ਦੁਆਰਾ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋੜੀ ਅਤੇ ਗਿਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ? ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਦੱਸੋ।
Verse 4
श्रीकृष्ण उवाच / पुनरुक्तं प्रवक्ष्यामि सपिण्डीकरणं खग / उमा लक्ष्मीश्च सावित्रीत्यताभिर्मेलयेद्ध्रुवम्
ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਖਗ (ਗਰੁੜ), ਮੈਂ ਸਪਿੰਡੀਕਰਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਫਿਰ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਉਮਾ, ਲਕਸ਼ਮੀ ਅਤੇ ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਦੇ ਨਾਮੋਚਾਰ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਮੇਲਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 5
त्रयः पिण्डभुजो ज्ञेयास्त्यजाकाश्च त्रयः स्मृताः / त्रयः पिण्डानुलेपाश्च दशमः पङ्क्तिसंन्निधः
ਤਿੰਨ ਜਣੇ ਪਿੰਡ-ਭੋਜੀ ਜਾਣੇ ਜਾਣ; ਤਿੰਨ ਅਯੋਗ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਤਿਆਜ੍ਯ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ; ਤਿੰਨ ਪਿੰਡ ਦਾ ਲੇਪ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਦਸਵਾਂ ਪੰਗਤ ਵਿੱਚ ਨੇੜੇ ਬੈਠਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।
Verse 6
इत्येते पुरुषाः ख्याताः पितृमातृकुलेषु च / तारयेद्यजमानस्तु दश पूर्वान् दशावरान्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਪੁਰਖ ਪਿਤ੍ਰ-ਕੁਲ ਅਤੇ ਮਾਤ੍ਰ-ਕੁਲ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਯਜਮਾਨ ਦਸ ਪੂਰਵਜਾਂ ਅਤੇ ਦਸ ਉਤਰਜਾਂ ਦਾ ਉੱਧਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 7
सपिण्डः स भवेदादौ सपिण्डीकरणे कृते / अन्त्यस्तु त्याजको ज्ञेयो यो वृद्धप्रपितामहः
ਸਪਿੰਡੀਕਰਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਹੋ ਜਾਣ ਤੇ ਮ੍ਰਿਤਕ ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਤੋਂ ਸਪਿੰਡ (ਪਿੰਡ-ਭਾਗ ਦਾ ਹੱਕਦਾਰ) ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਜੋ ਤਿਆਜਯ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪ੍ਰਪਿਤਾਮਹ ਹੈ।
Verse 8
अन्तिमस्त्याजको ज्ञेयो लेपकः प्रथमो भवेत् / लेपकस्त्वन्तिमो यस्तु स भवेत् पङ्क्तिसन्निधः
ਤਿਆਜਯ (ਤਿਆਜਕ) ਨੂੰ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲੇਪਕ (ਗ੍ਰਹਣਯੋਗ) ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ। ਜੇ ਲੇਪਕ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਪੰਕਤੀ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਯੋਗ ਕਤਾਰ ਦੇ ਕੋਲ ਬਿਠਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 9
यजमानो भवेदेको दश पृर्त्वे दशावरे / इत्येते पितरो ज्ञेया एकविंशति संख्यकाः
ਯਜਮਾਨ ਇੱਕ ਹੈ; ਦਸ ਧਰਤੀ-ਪੱਖ ਤੇ ਅਤੇ ਦਸ ਉੱਚੇ ਪੱਖ ਤੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਿਤਰ ਕੁੱਲ ਇਕੀ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਾਲੇ ਜਾਣੇ ਜਾਣ।
Verse 10
विधिना कुरुते यस्तु संसारे श्राद्धमुत्तमम् / जायते ऽत्र न सन्देहः शृणु तस्यापि यत् फलम्
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉੱਤਮ ਸ਼ਰਾਧ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਹੁਣ ਉਸ ਦਾ ਫਲ ਵੀ ਸੁਣੋ।
Verse 11
पिता ददाति पुत्त्रान् वै विच्छिन्नसन्ततिः खग / होमदाता भवेत्सोपि यस्तस्य प्रपितामहः
ਹੇ ਖਗ (ਗਰੁੜ), ਜਦੋਂ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਲੜੀ ਟੁੱਟ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਪਿਤਾ ਹੀ ਪੁੱਤਰ ਬਖ਼ਸ਼ ਕੇ ਸੰਤਾਨ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋ ਹੋਮ-ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਾਨੋ ਉਸ ਦਾ ਪ੍ਰਪਿਤਾਮਹ ਬਣ ਕੇ ਪਿਤ੍ਰ-ਸੰਬੰਧ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 12
कृते श्राद्धे गुणा ह्येते पितॄणां तपेणे स्मृताः / दद्याद्विपुलमन्नाद्यं वृद्धस्तु प्रपितामहः
ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਤਪ ਦੇ ਸਮਾਨ ਪੁੰਨ-ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਸਿਮ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਬਹੁਤ ਅੰਨ ਅਤੇ ਸਮੱਗਰੀ ਅਰਪਣ ਕਰੋ; ਪਿਤਰ-ਗਣ ਵਿੱਚ ਜੇਠਾ ਗ੍ਰਾਹਕ ਪ੍ਰਪਿਤਾਮਹ ਹੈ।
Verse 13
यस्य पुंसश्च मर्त्ये वै विच्छिन्ना सन्ततिः खग / स वसेन्नरके घोरे पङ्के मग्नः करी यथा
ਹੇ ਖਗ (ਗਰੁੜ)! ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਮਰਤ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸੰਤਾਨ-ਪਰੰਪਰਾ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ; ਚਿਕੜ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ ਡੁੱਬਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 14
योन्यन्तरेषु जायते यत्र वृक्षसरीसृपाः / न सन्ततिं विना सो ऽत्र मुच्यते नरकाद्ध्रुवम्
ਉਹ ਹੋਰ ਯੋਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਜਿੱਥੇ ਰੁੱਖ ਅਤੇ ਰੇਂਗਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਸੰਤਾਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ (ਕਿਰਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ) ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਨਰਕ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਨਹੀਂ ਪਾਂਦਾ।
Verse 15
आचार्यस्तस्य शिष्यो वा यो दूरे ऽपि हि गात्रेजः / नारायणबलिं कुर्यात् तस्याद्देशेन भक्तितः
ਉਸ ਮ੍ਰਿਤਕ ਦਾ ਆਚਾਰਯ, ਜਾਂ ਉਸ ਦਾ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ, ਜਾਂ ਦੂਰ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਕੋਈ ਨੇੜਲਾ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ—ਉਸ ਦੀ ਆਗਿਆ/ਅਨੁਮਤੀ ਨਾਲ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਨਾਰਾਇਣ-ਬਲੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।
Verse 16
विशुद्धः सर्वपापेभ्यो मुक्तः स नरकाद्ध्रुवम् / निवसेन्नाकलोके च नात्र कार्या विचारणा
ਉਹ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਨਰਕ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਸਵਰਗ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਜਾਂ ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ।
Verse 17
आदौ कृत्वा धनिष्ठाञ्च एतन्नक्षत्रपञ्चकम् / रेवत्यन्तं सदा दूष्यमशुभं सर्वदा भवेत्
ਧਨਿਸ਼ਠਾ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਰੇਵਤੀ ਤੱਕ ਦਾ ਇਹ ਨਕਸ਼ਤਰ-ਪੰਚਕ ਸਦਾ ਦੋਸ਼ਯੁਕਤ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਕਰਮਾਰੰਭ ਲਈ ਹਰ ਵੇਲੇ ਅਸ਼ੁਭ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 18
दाह (बलि) स्तत्र न कर्तव्यो विप्रदिसर्वजातिषु / दीयते न जलं तत्र अशुभं जायते ध्रुवम् / लोकयात्रा न कर्तव्या दुः खार्तः स्वजनो यदि
ਐਸੇ ਵੇਲੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਆਦਿ ਸਭ ਜਾਤੀਆਂ ਲਈ ਦਾਹ-ਕਰਮ ਅਤੇ ਬਲੀ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਉੱਥੇ ਜਲਦਾਨ ਵੀ ਨਾ ਦਿਓ, ਕਿਉਂਕਿ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਅਸ਼ੁਭਤਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਜੇ ਆਪਣਾ ਸਜਣ ਦੁੱਖ-ਆਰਤ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਲੋਕ-ਯਾਤਰਾ/ਸਮਾਜਿਕ ਨਿਕਾਸ ਵੀ ਨਾ ਕਰੋ।
Verse 19
पञ्चकानन्तरं तस्य कर्तव्यं सर्वमन्यथा / पुत्राणां गोत्रिणां तस्य सन्तापो ऽप्युपजायते
ਪੰਚਕ ਲੰਘ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਕਰਮ ਨਿਯਤ ਵਿਕਲਪਿਕ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਗੋਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸੰਤਾਪ/ਕਲੇਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 20
गृहे हानिर्भवेत्तस्य ऋक्षेष्वेषु मृतश्च यः / अथवा ऋक्षमध्ये ऽपि दाहस्तस्य विधीयते
ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਮਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਹਾਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਜਾਂ ਜੇ ਨਕਸ਼ਤਰ-ਕਾਲ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਮੌਤ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਸੇ ਨਕਸ਼ਤਰ-ਕਾਲ ਅੰਦਰ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਦਾਹ-ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਹੈ।
Verse 21
क्रियते मानुषाणान्तु सद्य आहुतिकारणात् / सद्याहुतिकरं पुण्यं तीर्थे तद्दाह उत्तमः
ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਤੁਰੰਤ ਆਹੁਤੀ ਦੇਣ ਦੀ ਲੋੜ ਕਰਕੇ ਕ੍ਰਿਆ ਤੁਰੰਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਤੁਰੰਤ ਆਹੁਤੀ ਕਰਨ ਨਾਲ ਜੋ ਪੁੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ; ਅਤੇ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਦਾਹ-ਸੰਸਕਾਰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 22
विप्रैर्नियमतः कार्यः समन्त्रो विधिपूर्वकः / शवस्य च समीपे तु क्षिप्यन्ते पुत्तलास्ततः
ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯਮ-ਸੰਯਮ ਨਾਲ, ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਸਮੇਤ ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਲਾਸ਼ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪੁੱਤਲਾਂ ਰੱਖੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 23
दर्भमयाश्च चत्वारो विप्रा मन्त्राभिमन्त्रिताः / ततो दाहः प्रकर्तव्यः तैश्च पुत्तलकैः सह
ਦਰਭ ਘਾਹ ਨਾਲ ਬਣੀਆਂ ਚਾਰ ਵਿਪ੍ਰ-ਪ੍ਰਤਿਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਅਭਿਮੰਤ੍ਰਿਤ ਕਰਕੇ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ; ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਪੁੱਤਲਾਂ ਸਮੇਤ ਦਾਹ-ਸੰਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।
Verse 24
सूतकान्ते ततः पुत्रः कुर्याच्छान्तिकमुत्तमम्
ਸੂਤਕ ਦੀ ਮਿਆਦ ਮੁੱਕਣ ਉਪਰੰਤ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਤਦੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਸ਼ਾਂਤੀ-ਕਰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 25
पञ्चकेषु मृतो यो ऽसौ न गतिं लभते नरः / तिलान् गाश्च सुवर्णं च तमुद्दिश्य घृतं ददेत्
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ‘ਪੰਚਕ’ ਵਿੱਚ ਮਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਯੋਗ ਗਤੀ ਨਹੀਂ ਪਾਂਦਾ; ਉਸ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਤਿਲ, ਗਾਂਵਾਂ, ਸੋਨਾ ਅਤੇ ਘਿਉ ਦਾ ਦਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 26
विप्राणां दीयते दानं सर्वोपद्रवनाशनम् / सूतकान्ते च सत्पुत्रैः स प्रेतो लभते गतिम्
ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਦਾਨ ਸਭ ਉਪਦ੍ਰਵਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਸੂਤਕ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਸਤਪੁੱਤਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਕਰਮ ਹੋਣ ਨਾਲ ਉਹ ਪ੍ਰੇਤ ਸ਼ੁਭ ਗਤੀ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 27
भाजनोपानहौ च्छत्रं हेममुद्राच वाससी / दक्षिणा दीयते विप्र सर्वपातकमोचनी
ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ! ਜਦੋਂ ਪਾਤ੍ਰ, ਪਾਦੁਕਾ, ਛਤਰ, ਸੁਵਰਨ ਮੁਦਰਾ ਅਤੇ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਸਮੇਤ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਸਾਧਨ ਬਣਦੀ ਹੈ।
Verse 28
बालवृद्धातुराणाञ्च मृतानां पञ्चकेषु हि / विधानं यो न कुर्वीत विघ्नस्तस्य प्रजायते
ਬਾਲਕ, ਬੁੱਢੇ ਜਾਂ ਰੋਗੀ ਦੀ ਮੌਤ ਵੇਲੇ ਜੋ ਪੰਚਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਨਿਯਮ ਜੋ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਸ ਲਈ ਵਿਘਨ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 29
अष्टादशैव वस्तूनि प्रेतश्राद्धे विवर्जयेत् / आशिषो द्विगुणान् दर्भान् प्रणवान् नैकपिण्डताम्
ਪ੍ਰੇਤ-ਸ਼ਰਾਧ ਵਿੱਚ ਅਠਾਰਾਂ ਚੀਜ਼ਾਂ/ਰੀਤਾਂ ਤੋਂ ਪਰਹੇਜ਼ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਨਾ ਦੇਵੇ, ਦਰਭਾ ਦੂਣੀ ਨਾ ਵਰਤੇ, ਪ੍ਰਣਵ ‘ਓਂ’ ਨਾ ਉਚਾਰੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਰਮਾਂ ਵਾਂਗ ਕਈ ਪਿੰਡ ਨਾ ਬਣਾਏ।
Verse 30
अग्नौकरणमुच्छिष्टं श्राद्धं वै वैश्वदैविकम् / विकिरं च स्वधाकारं पितृशब्दं न चोच्चरेत्
ਅੱਗ-ਕਰਮ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵੈਸ਼ਵਦੇਵ ਅਰਪਣ ਸ਼ਰਾਧ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ‘ਉੱਛਿਸ਼ਟ’ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਵਿਕਿਰ ਕਰਦਿਆਂ ਅਤੇ ‘ਸ੍ਵਧਾ’ ਉਚਾਰਨ ਵੇਲੇ ‘ਪਿਤ੍ਰ’ ਸ਼ਬਦ ਨਾ ਬੋਲੇ।
Verse 31
अनुशब्दं न कुर्वीत नावाहनमथोल्मुकम् / आसीमान्तं न कुर्वीत प्रदक्षिणविसर्जनम्
ਅਨੁਸ਼ਬਦ (ਵਾਰ ਵਾਰ ਉਚਾਰ) ਨਾ ਕਰੇ, ਨਾ ਆਵਾਹਨ ਕਰੇ, ਨਾ ਉਲਮੁਕ (ਅੰਗਾਰ) ਵਾਲੀ ਰੀਤ ਕਰੇ। ਸੀਮਾਂਤ ਵੀ ਨਾ ਕਰੇ; ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕਰਕੇ ਵਿਸਰਜਨ ਕਰੇ।
Verse 32
न कुर्यात् तिलहोमञ्च द्विजः पूर्णाहुतिं तथा / न कुर्याद्वैश्वदेवं चेत्कर्ता गच्छत्यधोगतिम्
ਜੇ ਦਵਿਜ ਤਿਲ-ਹੋਮ ਅਤੇ ਪੂਰਨਾਹੁਤੀ ਨਾ ਕਰੇ ਅਤੇ ਵੈਸ਼ਵਦੇਵ ਯੱਗ ਦੀ ਉਪੇਖਾ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਐਸਾ ਕਰਤਾ ਅਧੋਗਤੀ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 33
मलिनश्राद्धसंज्ञानं पूर्वषोडशकं तथा / स्थाने द्वारे चार्धमार्गे चितायां शवहस्तके
‘ਮਲਿਨ ਸ਼ਰਾਧ’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਪੂਰਵ-ਸ਼ੋੜਸ਼ਕ ਕਰਮ ਠੀਕ ਥਾਂ ਤੇ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ—ਦੁਆਰ ਤੇ, ਰਾਹ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਚਿਤਾ ਉੱਤੇ ਅਤੇ ਸ਼ਵ ਨੂੰ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ ਵੀ।
Verse 34
श्मशानवासिभूतेभ्यः पञ्चमं प्रतिवेश्यकम् / षष्ठं सञ्चयने प्रोक्तं दश पिण्डा दशाहिकाः / श्राद्धषोडषकञ्चैतत् प्रथमं परिकीर्तितम्
ਪੰਜਵਾਂ ਅਰਪਣ (ਪ੍ਰਤਿਵੇਸ਼੍ਯਕ) ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ-ਵਾਸੀ ਭੂਤਾਂ ਲਈ ਵਿਧਾਨ ਹੈ; ਛੇਵਾਂ ਅਸਥੀ-ਸੰਚਯਨ ਵੇਲੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਦਸਾਹਿਕ ਵਿੱਚ ਦਸ ਪਿੰਡ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸ਼ਰਾਧ-ਸ਼ੋੜਸ਼ਕ ਪਹਿਲਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 35
अन्यच्च षोडशं मध्ये द्वितीयं तार्क्ष्य मे शृणु / कर्तव्यानीह विधिना श्राद्धान्येकादशैव तु
ਹੋਰ ਵੀ, ਹੇ ਤਾਰਕ੍ਸ਼੍ਯ (ਗਰੁੜ), ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਜੋ ਦੂਜਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ ਉਹ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਸੁਣ; ਇੱਥੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਗਿਆਰਾਂ ਸ਼ਰਾਧ ਜ਼ਰੂਰ ਕਰਨੇ ਹਨ।
Verse 36
ब्रह्मविष्णुशिवाद्यञ्च तथान्यच्छ्राद्धपञ्चकम् / एवं षोडशकं प्राहुरेतत् तत्त्वविदो जनाः
ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੂ, ਸ਼ਿਵ ਆਦਿ ਲਈ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪੰਜ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਸ਼ਰਾਧ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਸ਼ੋੜਸ਼ਕ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਗੱਲ ਤੱਤਵ-ਵਿਦ ਲੋਕ ਆਖਦੇ ਹਨ।
Verse 37
द्वादश प्रतिमास्यानि श्राद्धमेकादशे तथा / त्रिपक्षसम्भवञ्चैव द्वे रिक्ते खग षोडश
ਬਾਰਾਂ ਮਹੀਨਾਵਾਰ ਸ਼ਰਾਧ ਹਨ; ਅਤੇ ਇਕਾਦਸ਼ਾਹ (ਗਿਆਰ੍ਹਵੇਂ ਦਿਨ) ਦਾ ਸ਼ਰਾਧ ਵੀ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਪੱਖਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਰਮ ਵੀ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਖਗ (ਗਰੁੜ)! ਕੁੱਲ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਵਿਧੀਆਂ ਹਨ; ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦੋ ‘ਰਿਕਤ’ (ਅਰਪਣ-ਰਹਿਤ) ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 38
आद्यं शवविशुद्ध्यर्थं कृत्वान्यच्च त्रिषोडशम् / पितृपाङ्क्तिविशुद्ध्यर्थं शताद्धैंन तु योजयेत्
ਪਹਿਲਾ ਕਰਮ ਸ਼ਵ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਹੋਰ ਤ੍ਰਿਸ਼ੋਡਸ਼ (ਸੋਲ੍ਹਾਂ-ਵਿਧ) ਵੀ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਕੇਵਲ ਪਿਤ੍ਰ-ਪੰਕਤੀ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ‘ਸ਼ਤਾਦ੍ਹ’ (ਸ਼ਤ-ਸ਼ਰਾਧ) ਨੂੰ ਜੋੜਨਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ।
Verse 39
शतार्धेन विहीनो यो मिलितः पङ्क्तिभाङ्न हि / चत्वारिंशत् तथैवाष्टश्राद्धं प्रेतत्वनाशनम्
ਜੋ ਸ਼ਤਾਰਧ (ਪੰਜਾਹ) ਵੀ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਪੰਕਤੀ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਕੇ ਬੈਠੇ ਤਾਂ ਵੀ ਪੰਕਤੀ-ਭਾਗੀ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਠਤਾਲੀਸਵਾਂ ਸ਼ਰਾਧ ਪ੍ਰੇਤਤ੍ਵ (ਪ੍ਰੇਤ-ਭਾਵ) ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 40
सकृदूनशतार्धेन सम्भवेत् पङ्क्तिसन्निधः / मेलनीयः शतार्धेन सन्धिः श्राद्धेन तत्त्वतः
ਇੱਕ ਵਾਰ ਦੇ ਕਰਮ ਨਾਲ, ਸ਼ਤਾਰਧ (ਪੰਜਾਹ) ਤੋਂ ਘੱਟ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਪੰਕਤੀ-ਸੰਨਿਧੀ ਦਾ ਫਲ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਤੱਤਵਤಃ ਸੱਚਾ ‘ਮੇਲ’ (ਸੰਧਿ) ਤਾਂ ਸ਼ਤਾਰਧ-ਪ੍ਰਮਾਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਰਾਧ ਨਾਲ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 41
(अथ शवाविधिः) / शवस्य शिबिकायां करचरणबन्धनं तत्र कर्तव्यम् / एवं चेन्न विधानं विधीयते तत्पिशाचपरिभवनम्
ਹੁਣ ਸ਼ਵ-ਵਿਧੀ: ਸ਼ਵ ਨੂੰ ਸ਼ਿਬਿਕਾ (ਅਰਥੀ) ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਕੇ ਓਥੇ ਹੀ ਹੱਥ ਤੇ ਪੈਰ ਬੰਨ੍ਹਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਇਹ ਵਿਧਾਨ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਪਿਸਾਚਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪਰਿਭਵ (ਤੰਗ-ਪਰੇਸ਼ਾਨੀ/ਅਪਮਾਨ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 42
ताम्बूलं दन्तकाष्ठञ्च भोजनं ऋतुसेवनम् / ग्राममध्ये स्थिते प्रेते वर्जयेत् पिण्डपातनम्
ਜਦੋਂ ਪਿੰਡ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪ੍ਰੇਤ (ਮ੍ਰਿਤਕ) ਹੋਵੇ, ਤੰਬੂਲ ਚਬਾਉਣਾ, ਦਾਤਣ, ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਰਿਤੂ-ਭੋਗ ਤਿਆਗੋ; ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਪਿੰਡ-ਦਾਨ ਵੀ ਨਾ ਕਰੋ।
Verse 43
(३५।४४) स्नानं दानं जपो होमस्तर्पणं सुरपूजनम् / ग्राममध्ये स्थिते प्रेते शुद्ध्यर्थं ज्ञातिधर्मतः
ਜਦੋਂ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੇਤ (ਮ੍ਰਿਤਕ) ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦੇ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ਼ਨਾਨ, ਦਾਨ, ਜਪ, ਹੋਮ, ਤਰਪਣ ਅਤੇ ਦੇਵ-ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 44
(३५।४५) ज्ञातिसम्बन्धिनामेवं व्यवहारः खगेश्वर / विलुप्य ज्ञातिधर्मञ्च प्रेतपापेन लिप्यते
ਹੇ ਖਗੇਸ਼ਵਰ ਗਰੁੜ! ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਐਸਾ ਹੀ ਵਰਤਾਵ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਜ਼ਨਾਤੀ-ਧਰਮ ਨੂੰ ਮਿਟਾ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪ੍ਰੇਤ-ਸੰਬੰਧੀ ਪਾਪ ਨਾਲ ਲਿਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
The chapter treats both paternal and maternal lineages as ritually countable for piṇḍa participation and avoidance rules, and it frames the performer as benefiting a defined span—ten ancestors before and ten descendants after—within the śrāddha/sapiṇḍīkaraṇa logic.
It states that cremation and offerings should not be performed during pañcaka, and rites should be completed afterward in an alternative prescribed sequence; however, if death occurs mid-asterism, cremation may be prescribed within that same asterism-period, reflecting urgency for fire-offerings.
The text restricts several elements (counted among eighteen avoidances), including āśiṣ (blessings), praṇava (Oṁ), doubled darbha, multiple piṇḍas as in other śrāddhas, certain invocations/repetitions, and boundary-marking—presenting preta-śrāddha as a distinct, restrained protocol suited to impurity/transition.
It directs that near the corpse, puttalakas are placed and four brāhmaṇas fashioned from darbha and empowered by mantras are appointed, after which cremation proceeds together with those effigies—indicating a formalized ritual substitution/representation within the cremation procedure.