Adhyaya 41

Verse 1

ऽपमृत्यौ सुखदुः खलाभालाभनिरूपणं नाम चत्वारिंशत्तमो ऽध्यायः श्रीविष्णुरुवाच / वृषोत्सर्गं प्रकुर्वीत विधिपूर्वं खगेश्वर / कार्तिकादिषु मासेषु पौर्णमास्यां शुभे दिने

‘ਅਪਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁ, ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਲਾਭ-ਹਾਨੀ ਦਾ ਨਿਰੂਪਣ’ ਨਾਮਕ ਇਕਤਾਲੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ। ਸ਼੍ਰੀ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਖਗੇਸ਼ਵਰ ਗਰੁੜ! ਵਿਧੀ-ਪੂਰਵਕ ਵ੍ਰਿਸ਼ੋਤਸਰਗ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਕਾਰਤਿਕ ਆਦਿ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਭ ਦਿਨ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਪੂਰਨਿਮਾ ਨੂੰ।

Verse 2

विवाहोत्सर्जनं श्राद्धं नान्दीमुखमुपक्रमेत् / कुर्याद्भुवश्च संस्कारानग्निस्थापनमेव च

ਵਿਆਹ ਆਦਿ ਸ਼ੁਭ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੇ ਮੌਕੇ ਕੀਤੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਨਾਲ ਨਾਂਦੀਮੁਖ ਕਰਮ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਗ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਵੀ ਕਰੇ।

Verse 3

वाप्यां कूपे गवां गोष्ठे स्थाप्याग्निं विधिवत्ततः / विवाहविधिना सर्वं कुर्याद्ब्राह्मणवाचनम्

ਤਲਾਬ, ਕੂਏ ਜਾਂ ਗੋਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਗ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਵਿਆਹ-ਵਿਧੀ ਵਾਂਗ ਸਾਰੇ ਕਰਮ ਕਰਵਾ ਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਤੋਂ ਮੰਤ੍ਰ ਪਾਠ ਕਰਵਾਏ।

Verse 4

पात्रासादनं श्रपणमुपयमनकुशादिकम् / पुर्युक्षणान्ते होमं च कर्या द्वै ब्राह्मणेन तु

ਯਜ्ञ ਦੇ ਪਾਤਰ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ ਸਜਾਏ, ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹਵਿ ਪਕਾਏ, ਉਪਯਮਨ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ ਆਦਿ ਸਮੱਗਰੀ ਇਕੱਠੀ ਕਰੇ। ਅਤੇ ਪੁਰ੍ਯੁਕ੍ਸ਼ਣ (ਸ਼ੁੱਧੀ ਛਿੜਕਾਅ) ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਦੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੁਆਰਾ ਹੋਮ ਕਰਵਾਏ।

Verse 5

आघारावाज्यभागौ च चक्षुषी च प्रदा पयेत् / प्रथमे ऽहरिति मन्त्रेण होतव्याश्च षडाहुतीः (तयः)

ਪਹਿਲਾਂ ਆਘਾਰ ਅਤੇ ਆਜ੍ਯ-ਭਾਗ ਦੀਆਂ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦੇਵੇ, ਫਿਰ ਨੇਤਰ-ਕਲਿਆਣ ਲਈ ਦੋ ਆਹੁਤੀਆਂ ਅਰਪਿਤ ਕਰੇ। ਪਹਿਲੇ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ‘ਅਹਰਿ…’ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਮੰਤ੍ਰ ਦੁਆਰਾ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਛੇ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦੇਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 6

आघारावाज्यभागौ तु पायसेनाङ्गदेवताः / अग्नये रुद्राय शर्वाय पशुपतये उग्राय शिवाय / भवाय महादेवायेशानाय यमाय च

ਆਘਾਰ ਅਤੇ ਆਜ੍ਯ-ਭਾਗਾਂ ਦੀ ਆਹੁਤੀ ਪਾਇਸ ਸਮੇਤ ਅੰਗ-ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਦਿਓ—ਅਗਨੀ, ਰੁਦ੍ਰ, ਸ਼ਰਵ, ਪਸ਼ੁਪਤੀ, ਉਗ੍ਰ, ਸ਼ਿਵ, ਭਵ, ਮਹਾਦੇਵ, ਈਸ਼ਾਨ ਅਤੇ ਯਮ ਨੂੰ।

Verse 7

पिष्टकेन सकृद्धोमं पूषागा इति मन्त्रतः / उभयोः स्विष्टिकूद्धोमश्चरुणा पायसेन च

ਪਿਸ਼ਟਕ (ਆਟੇ ਦੀ ਆਹੁਤੀ) ਨਾਲ ‘ਪੂਸ਼ਾਗਾ’ ਮੰਤ੍ਰ ਅਨੁਸਾਰ ਇਕ ਵਾਰ ਹੋਮ ਕਰੋ। ਫਿਰ ਦੋਹਾਂ ਲਈ ਸ੍ਵਿਸ਼ਟਿਕ੍ਰਿਤ ਹੋਮ ਚਰੂ ਅਤੇ ਪਾਇਸ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਕਰੋ।

Verse 8

प्रथमं व्याहृतिहोमः प्रायश्चित्तं प्रजापतिः / संस्त्रवप्राशनं कुर्यात्प्रणीतापरिमोक्षणम्

ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵ੍ਯਾਹ੍ਰਿਤੀ-ਹੋਮ ਕਰੋ; ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਾਜਾਪਤ੍ਯ ਕਰਮ ਵੀ ਕਰੋ। ਫਿਰ ਸੰਸ੍ਤ੍ਰਵ ਦਾ ਪ੍ਰਾਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਣੀਤ ਜਲ ਦਾ ਪਰਿਮੋਖਸ਼ਣ ਕਰੋ।

Verse 9

पवित्रप्रतिपत्तिश्च ब्राह्मणे दक्षैणा ततः / षडङ्गरुद्रजाप्येन प्रोतो मोक्षमवाप्नुयात्

ਪਵਿੱਤਰ-ਪ੍ਰਤਿਪੱਤੀ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਯਥੋਚਿਤ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਦੇ ਕੇ, ਜੋ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰੋਕਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਛਡੰਗ ਰੁਦ੍ਰ-ਜਪ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੋਖਸ਼ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 10

एकवर्णं वृषञ्चैव सकृद्वत्सतरीं खग / स्नापयित्वा ततः कुर्यात्सर्वालङ्कारभूषितम्

ਹੇ ਖਗ (ਗਰੁੜ)! ਇਕ ਰੰਗ ਦੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ ਨੂੰ ਅਤੇ ਵੈਤਰਨੀ ਪਾਰ ਕਰਾਉਣ ਵਾਲੀ ਗਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਵਾਰ ਸਨਾਨ ਕਰਾ ਕੇ, ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਭ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾਓ।

Verse 11

प्रतिष्ठाप्य च तद्युग्मं प्रेतो मोक्षमवाप्नुयात् / पुच्छेच तर्पणं कार्यमुच्छ्रिते मन्त्रपूर्वकम् / ब्राह्मणान् भोजयेत्पश्चाद्दक्षिणाभिश्च तोषयेत्

ਉਸ ਜੋੜੇ ਦੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰੇਤ ਮੋਖਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉੱਚੇ ਕੀਤੇ ਪੁੱਛ-ਅੰਤ ਤੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਸਮੇਤ ਤਰਪਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਵਾ ਕੇ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਦੇ ਕੇ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰੇ।

Verse 12

ततः श्राद्धं समुद्दिष्टमेकोद्दिष्टं यथाविधि / जलमन्नं तथा देयं प्रेतोद्धरणहेतवे

ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਰਾਧ ਕਰੇ—ਪਹਿਲਾਂ ਸਮੁੱਦਿਸ਼ਟ, ਫਿਰ ਏਕੋੱਦਿਸ਼ਟ। ਪ੍ਰੇਤ ਦੇ ਉੱਧਾਰ ਲਈ ਜਲ ਅਤੇ ਅੰਨ ਵੀ ਅਰਪਣ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।

Verse 13

द्वादशाहे ततः कुर्यान्मासेमासे पृथक्पथक् / एवं विधिः समायुक्तः प्रेतमोक्षे करोति हि

ਫਿਰ ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਹੀਨੇ ਮਹੀਨੇ ਵੱਖ ਵੱਖ (ਕਰਮ) ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਵਿਧੀ ਜੇ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਭਾਈ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਪ੍ਰੇਤ-ਮੋਖਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ।