Adhyaya 37
The Destiny of Those Who Die Through Fasting & the Procedure of Udakumbha-dāna
ਪ੍ਰੇਤਕਲਪ ਦੇ ਉੱਤਰਕਰਮ-ਧਰਮਵਿਧਾਨ ਵਿੱਚ ਗਰੁੜ ਜਨਾਰਦਨ (ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ/ਵਿਸ਼ਣੂ) ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਤ-ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਲਈ ਉਦਕੁੰਭ-ਦਾਨ ਦੇ ਲੱਛਣ, ਪੂਰਨਤਾ ਦੇ ਕਾਰਣ, ਪਾਤਰ ਅਤੇ ਸਮਾਂ ਬਾਰੇ ਸਪਸ਼ਟ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪ੍ਰੇਤ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਅੰਨ-ਪਾਨ ਸਮੇਤ ਕੀਤਾ ਜਲਕਲਸ਼ ਦਾਨ ਸੱਚਾ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀਦਾਇਕ ਸਹਾਰਾ ਹੈ, ਜੋ ਵਿਛੁੜੀ ਆਤਮਾ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਦਾਨ ਦਾ ਕਾਲਕ੍ਰਮ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਦੁਆਦਸ਼ ਦਿਨ, ਛੇ ਮਹੀਨੇ, ਤਿੰਨ ਪੱਖਾਂ ਦੇ ਅੰਤਰਾਲ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਸਾਲ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ; ਨਾਲ ਹੀ ਰੋਜ਼ ਤਿਲ-ਮਿਸ਼੍ਰਿਤ ਜਲ ਤਰਪਣ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਭੂਮੀ ਉੱਤੇ ਪੱਕੇ ਅੰਨ ਨਾਲ ਜਲਕੁੰਭ ਰੱਖਣ ਦੀ ਵਿਧੀ। ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਉਪਚਾਰ/ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦੇ ਢਾਂਚੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਾਲ ਤੱਕ ਹਰ ਰੋਜ਼ ‘ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਾਹ੍ਵਯ’ ਦਾਨ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਧਰਮ-ਮਾਪਦੰਡ ਕੜੇ ਕਰਕੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦਾਨ ਵੇਦ-ਅਨੁਕੂਲ, ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਸਦਾਚਾਰੀ ਪਾਤਰਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਹੋਵੇ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ-ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਪੁੰਨ-ਸੰਕ੍ਰਮਣ ਦੀ ਚਰਚਾ ਲਈ ਆਧਾਰ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
ऽनशनमृत गतिनिरूपणं नाम षट्त्रिंशो ऽध्यायः तार्क्ष्य उवाच / उदकुम्भप्रदानं मे कथयस्व यथातथम् / विधिना केन कर्तव्या कृतिरेषा जनार्दन
‘ਉਪਵਾਸ ਨਾਲ ਮਰਨ ਵਾਲੇ ਦੀ ਗਤੀ ਦਾ ਵਰਣਨ’ ਨਾਮਕ ਛੱਤੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ। ਤਾਰਕ੍ਸ਼੍ਯ (ਗਰੁੜ) ਬੋਲੇ—ਹੇ ਜਨਾਰਦਨ, ਮੈਨੂੰ ਉਦਕੁੰਭ-ਦਾਨ ਜਿਵੇਂ ਹੈ ਤਿਵੇਂ ਦੱਸੋ; ਇਹ ਕਰਮ ਕਿਹੜੀ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ?
Verse 2
किंलक्षणाः केन पूर्णाः कस्य देया जनार्दन / कस्मिन् काले प्रदातव्या प्रेततृप्तिप्रसाधकाः
ਹੇ ਜਨਾਰਦਨ, ਉਹਨਾਂ ਦਾਨਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਕੀ ਹਨ, ਕਿਹੜੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਨਾਲ ਉਹ ਪੂਰੇ ਕੀਤੇ ਜਾਣ? ਉਹ ਕਿਸ ਨੂੰ ਦੇਣੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕਿਹੜੇ ਸਮੇਂ ਅਰਪਣ ਕਰਨੇ ਹਨ—ਜੋ ਪ੍ਰੇਤ ਦੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ?
Verse 3
श्रीकृष्ण उवाच / सत्यं पुनः प्रवक्ष्यामि उदकुम्भप्रदानकम् / प्रेतोद्देशेन दातव्या अन्नपानीयसंयुताः / विशेषेण महापक्षिन् प्रेतमुक्तिप्रदायकाः
ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਬੋਲੇ—ਮੈਂ ਫਿਰ ਸੱਚਾਈ ਨਾਲ ਉਦਕੁੰਭ-ਦਾਨ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਪ੍ਰੇਤ ਨੂੰ ਉਦੇਸ਼ ਕਰਕੇ, ਅੰਨ ਅਤੇ ਪਾਨੀਯ ਸਮੇਤ ਇਹ ਦਾਨ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਮਹਾਪੱਖੀ, ਇਹ ਪ੍ਰੇਤ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।
Verse 4
द्वादशाहे च पण्मासे त्रैपक्षे वापि वत्सरे / उदकुम्भाः प्रदातव्या मार्गे तस्य सुखाय वै
ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਹ, ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਪੂਰੇ ਹੋਣ ਤੇ, ਤ੍ਰਿਪੱਖ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਸਾਲ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ—ਉਸ ਦੀ ਪਰਲੋਕ ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਸੁਖ ਲਈ ਜਲ-ਕਲਸ਼ਾਂ ਦਾ ਦਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 5
अहन्यहनि दातव्या उदकुम्भास्तिलैर्युताः / सुलिप्ते भूमिभागे तु पक्कान्नजलपूरिताः
ਹਰ ਦਿਨ ਤਿਲਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲੇ ਜਲ-ਕਲਸ਼ ਦਾਨ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਲੇਪ ਕੀਤੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪੱਕੇ ਅੰਨ ਸਮੇਤ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰੇ ਘੜੇ ਰੱਖਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
Verse 6
प्रेतस्य तत्र दातव्यं भाजनञ्च यदृच्छया / सुप्रीतस्तेन दत्तेन प्रेतो याम्यैः स गच्छति
ਉੱਥੇ ਪ੍ਰੇਤ ਲਈ ਯਥਾ-ਸ਼ਕਤੀ ਇੱਕ ਪਾਤਰ (ਭਿਖਿਆ-ਪਾਤਰ) ਦਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦਾਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰੇਤ ਯਮਦੂਤਾਂ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 7
द्वादशाहे विशेषेण उदकम्भान् प्रदापयेत् / विधिना तत्र सङ्कल्पय घटान् द्वादशसंख्यकान्
ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਹ ਦੇ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਜਲ-ਕਲਸ਼ਾਂ ਦਾ ਦਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸੰਕਲਪ ਕਰਕੇ ਬਾਰਾਂ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਘੜੇ ਅਰਪਣ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
Verse 8
एकाषि बर्धनी तत्र पक्वान्नफलपूरिता / विष्णुमुद्दिश्य दातव्या संकल्प्य ब्राह्मणे शुभे
ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਪੱਕੇ ਅੰਨ ਅਤੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਇੱਕ ਬਰਧਨੀ (ਪਾਤਰ/ਥਾਲ) ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ, ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ ਸੰਕਲਪ-ਸਹਿਤ ਕਿਸੇ ਸ਼ੁਭ ਯੋਗ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਦਾਨ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 9
एको वै धर्मराजाय तेन तुष्टेन मुक्तिभाक् / चित्रगुप्ताय चैकं तु गतस्तत्र सुखी भवेत्
ਧਰਮਰਾਜ ਯਮ ਨੂੰ ਜੇ ਇਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਅਰਪਣ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਜੀਵ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਭਾਗੀ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਚਿਤ੍ਰਗੁਪਤ ਨੂੰ ਇਕ ਅਰਪਣ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਉਸ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਜੀਵ ਸੁਖੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 10
षोडशाद्याः प्रदातव्या माषान्नजलपूरिताः
ਸ਼ੋਡਸ਼ (ਨਿਯਤ) ਅਰਪਣਾਂ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਕਰਕੇ, ਮਾਸ਼-ਅੰਨ ਅਤੇ ਜਲ ਨਾਲ ਭਰੇ ਦਾਨ ਦੇਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
Verse 11
उक्त्रान्तिश्राद्धमारभ्य श्राद्धषोडषोडशकस्य तु / षोडशब्राह्मणानान्तु एकैकं विनिवदयेत्
ਅੰਤ੍ਯੇਸ਼ਟੀ-ਸ਼ਰਾਧ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਕਰਕੇ, ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਸ਼ਰਾਧਾਂ ਦੇ ਇਸ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ, ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਇਕ-ਇਕ ਕਰਕੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਨਿਵੇਦਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 12
एकादशाहात्प्रभृति देयो नित्यं दृढाह्वयः / पक्वान्नजलपूर्णो हि यावत् संवत्सरं दिनम्
ਗਿਆਰ੍ਹਵੇਂ ਦਿਨ ਤੋਂ ਅੱਗੇ, ‘ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਾਹ੍ਵਯ’ ਨਾਮ ਦਾ ਅਰਪਣ ਨਿੱਤ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਪੱਕੇ ਅੰਨ ਅਤੇ ਜਲ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ—ਅਤੇ ਇਹ ਹਰ ਦਿਨ ਪੂਰੇ ਇਕ ਸਾਲ ਤੱਕ ਜਾਰੀ ਰਹੇ।
Verse 13
जलपात्राणि वृद्धानि दत्तानिघटकानि च / एका वै वर्धनी तत्र तस्यां पात्रन्तु वंशजम्
ਪੁਰਾਣੇ ਜਲ-ਪਾਤਰ ਅਤੇ ਦਾਨ ਕੀਤੇ ਘੜੇ ਵੀ ਅਰਪਣ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਵਰਧਨੀ’ ਨਾਮ ਦਾ ਇਕ ਪਾਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਪਾਤਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਵੰਸ਼ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਯੋਗ ਪਾਤਰ (ਲਾਭਪਾਤਰ) ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਅਰਪਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 14
वस्त्रेणाच्छादयेत् तान्तु पूजयित्वा सुगन्धिभिः / ब्राह्मणेभ्यो विशेषेण जलपूर्णानि दापयेत्
ਉਸ ਨੂੰ ਕਪੜੇ ਨਾਲ ਢੱਕ ਕੇ, ਸੁਗੰਧਿਤ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰੇ ਬਰਤਨ ਦਾਨ ਦੇਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
Verse 15
अहन्यहनि सङ्कल्प्य विधिपूर्वं खगेश्वर / ब्राह्मणाय कुलीनाय वेदवृत्तयुताय च
ਹੇ ਖਗੇਸ਼ਵਰ! ਹਰ ਰੋਜ਼ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸੰਕਲਪ ਕਰਕੇ, ਵੇਦ-ਵ੍ਰਿੱਤੀ ਅਤੇ ਵੈਦਿਕ ਆਚਰਨ ਵਾਲੇ ਕੁਲੀਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 16
विद्यावृत्तवते देयं मूर्खे तन्न कदाचन / समर्थो वेदवृत्ताढ्यस्तारणे तरणे ऽपि च
ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਸਦਾਚਾਰ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਮੂਰਖ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਸਮਰੱਥ ਅਤੇ ਵੇਦ-ਗਿਆਨ ਤੇ ਆਚਰਨ ਨਾਲ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਹੈ, ਉਹ ਪਾਰ ਲੰਘਾਉਣ ਵਿੱਚ ਵੀ ਤੇ ਪਾਰ ਲੰਘਣ ਵਿੱਚ ਵੀ ਆਸਰਾ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
It is performed with explicit preta-intent (preta-uddeśa) and saṅkalpa, offering water pots—often mixed with sesame—placed on a purified ground along with cooked food; the gifts are then given as charity to qualified Brāhmaṇas, especially emphasized on the twelfth day and other calendrical milestones.
The chapter presents Yama (Dharmarāja) and Chitragupta as karmic-juridical authorities: even a single properly made offering that pleases Yama is said to support liberation, while an offering to Chitragupta is described as producing well-being/happiness upon reaching their domain—signaling reconciliation within the moral accounting of the afterlife.
Because the rite’s completion (saṃpatti) is tied to dharma: a Veda-living, good-conduct recipient is treated as a ‘true support’ for crossing (tāraṇa) and the act of crossing itself, whereas giving to the unqualified is explicitly discouraged as ritually and ethically unsound.