Adhyaya 6

Verse 1

वर्षकृत्ययमलोकमार्गयातनादिनिरूपणं नाम पञ्चमो ऽध्यायः गरुड उवाच / अपि साधनयुक्तस्य तीर्थदानरतस्य च / अकृते तु वृषोत्सर्गे परलोकगतिर्न हि

ਗਰੁੜ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਸਾਧਨਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਅਤੇ ਤੀਰਥ-ਦਾਨ ਵਿੱਚ ਰਤ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਵੀ, ਜੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ੋਤਸਰਗ (ਬਲਦ ਨੂੰ ਉਤਸਰਗ ਕਰਨਾ) ਨਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਪਰਲੋਕ ਦੀ ਯੋਗ ਗਤੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।

Verse 2

तस्मात् कृष्ण वृषोत्सर्गः कर्तव्य इति मे श्रुतम् / किं फलं वृषयज्ञस्य पुरा केन कृतो हरे

ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ! ਮੈਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ ਕਿ ਵ੍ਰਿਸ਼ੋਤਸਰਗ ਜ਼ਰੂਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਹਰੀ! ਇਸ ਵ੍ਰਿਸ਼-ਯਜ੍ਞ ਦਾ ਫਲ ਕੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕਿਸ ਨੇ ਕੀਤਾ ਸੀ?

Verse 3

अनड्वान् कीदृशः प्रोक्तः कस्मिन् काले विशेषतः / को विधिस्तस्य निर्दिष्टः सर्वं मे कृपया वद

ਅਨਡਵਾਨ (ਬੈਲ) ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਕਿਹੜੇ ਸਮੇਂ? ਉਸ ਲਈ ਕਿਹੜੀ ਵਿਧੀ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੈ—ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸੋ।

Verse 4

श्रीकृष्ण उवाच / ब्रह्मपुत्रेण यत् प्रोक्तं राजानं वीरवाहनम्

ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਰਾਜਾ ਵੀਰਵਾਹਨ ਨੂੰ ਜੋ ਕਿਹਾ ਸੀ…

Verse 5

विराधनगरे राजा वीरवाहननामकः / धर्मात्मा सत्यसन्धश्च वदान्यो विप्रतुष्टिकृत्

ਵਿਰਾਧਨ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਵੀਰਵਾਹਨ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਰਾਜਾ ਸੀ—ਧਰਮਾਤਮਾ, ਸੱਚ-ਨਿਸ਼ਚੀ, ਦਾਨੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਤੇ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ।

Verse 6

स कदाचिद्वनं वीरो महात्माखेटकं गतः / किञ्चित् प्रष्टुमनास्तार्क्ष्य वसिष्ठस्याश्रमं ययौ

ਹੇ ਤਾਰਕ੍ਸ਼੍ਯ (ਗਰੁੜ)! ਇੱਕ ਵਾਰ ਉਹ ਵੀਰ ਮਹਾਤਮਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਲਈ ਜੰਗਲ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਕੁਝ ਪੁੱਛਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਵਸਿਸ਼ਠ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵੱਲ ਚਲ ਪਿਆ।

Verse 7

नमस्कृत्य मुनिं तत्र कृतासनपरिग्रहः / पश्रयावनतो राजा पप्रच्छ ऋषिसंसदि

ਉੱਥੇ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਆਸਨ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਕੇ, ਸ਼ਰਨਾਗਤ ਭਾਵ ਨਾਲ ਨਿਮਰ ਹੋਇਆ ਰਾਜਾ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗਾ।

Verse 8

राजोवाच / मुने मया कृतो धर्मो यथाशक्ति प्रयत्नतः / यमस्य शासनं श्रुत्वा बिभेमि नितरां हृदि

ਰਾਜਾ ਬੋਲਿਆ— ਹੇ ਮੁਨੀ! ਮੈਂ ਯਥਾਸਮਰਥ ਯਤਨ ਨਾਲ ਧਰਮ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕੀਤਾ ਹੈ; ਪਰ ਯਮ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ (ਦੰਡ-ਵਿਧਾਨ) ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਮੇਰੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਡਰ ਉੱਠਦਾ ਹੈ।

Verse 9

यमञ्च यमदूतांश्च निरयान् घोरदर्शनान् / न पश्यामि महाभाग तथा वद दयानिधे

ਮੈਂ ਨਾ ਯਮ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ, ਨਾ ਯਮਦੂਤਾਂ ਨੂੰ, ਨਾ ਹੀ ਡਰਾਉਣੇ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਨਰਕਾਂ ਨੂੰ। ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ! ਹੇ ਦਇਆ-ਨਿਧਿ! ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਹੈ, ਦੱਸੋ।

Verse 10

वसिष्ठ उवाच / धर्मा बहुविधा राजन् वर्ण्यन्ते शास्त्रकोविदैः / सूक्ष्मत्वान्न विजानन्ति कर्ममार्गविमोहिताः

ਵਸਿਸ਼ਠ ਬੋਲੇ— ਹੇ ਰਾਜਨ! ਸ਼ਾਸਤਰ-ਵਿਦਵਾਨ ਧਰਮ ਦੇ ਅਨੇਕ ਰੂਪ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਧਰਮ ਸੁਖਮ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਕਰਮ-ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਮੋਹਿਤ ਲੋਕ ਉਸ ਨੂੰ ਯਥਾਰਥ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦੇ।

Verse 11

दानं तीर्थं तपो यज्ञाः संन्यासः पैतृको महः / धर्मेषु गृह्यमाणेषु वृषोत्सर्गो विशेषितः

ਦਾਨ, ਤੀਰਥ, ਤਪ, ਯੱਗ, ਸੰਨਿਆਸ ਅਤੇ ਪਿਤ੍ਰ-ਕਰਮ— ਇਨ੍ਹਾਂ ਧਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵ੍ਰਿਸ਼ੋਤਸਰਗ (ਬੈਲ ਦਾ ਦਾਨ/ਮੁਕਤੀ) ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਉੱਤਮ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 12

एष्टव्या बहवः पुत्रा यद्येको ऽपि गयां व्रजेत् / यजेत वाश्वमेधेन नीलं वा वृषमुत्सृजेत्

ਬਹੁਤੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵੀ ਜੇ ਗਯਾ ਜਾ ਕੇ ਪਿਤ੍ਰ-ਕਰਮ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਮਾਨੋ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯੱਗ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਨੀਲੇ ਰੰਗ ਦੇ ਬੈਲ ਦਾ ਵ੍ਰਿਸ਼ੋਤਸਰਗ (ਦਾਨ ਰੂਪ ਮੁਕਤੀ) ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 13

ब्रह्महत्यादिपापानि ज्ञानाज्ञानकृतानि च / नीलोद्वाहेन शुध्येत्तु समुद्रप्लवनेन वा

ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਆਦਿ ਪਾਪ—ਜਾਣ ਕੇ ਜਾਂ ਅਣਜਾਣੇ ਕੀਤੇ ਹੋਏ—‘ਨੀਲੋਦ੍ਵਾਹ’ ਨਾਮਕ ਵਿਧੀ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰ ਕਰਨ (ਸਮੁੰਦਰ-ਪਲਵਨ) ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 14

एकादशाहे राजेन्द्र यस्य नोत्सूज्यते वृषः / प्रेतत्वं निश्चलं तस्य कृतैः श्राद्धैस्तु किं भवेत्

ਹੇ ਰਾਜੇਂਦ੍ਰ! ਜਿਸ ਲਈ ਇਕਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਵ੍ਰਿਸ਼ (ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਦਾ ਬੈਲ) ਨਹੀਂ ਛੱਡਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਉਸ ਦਾ ਪ੍ਰੇਤਤ੍ਵ ਅਡੋਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਕੀਤੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ?

Verse 15

यथाकथञ्चित् कर्तव्यस्तीर्थे वा पत्तने ऽथ वा / वृषयज्ञैः प्रमुच्यते नान्यथा साधनैः खग

ਹੇ ਖਗ (ਗਰੁੜ)! ਜਿਵੇਂ ਵੀ ਹੋ ਸਕੇ ਇਹ ਕਰਮ ਜ਼ਰੂਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ। ਵ੍ਰਿਸ਼-ਯਜ੍ਞਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਹੈ, ਹੋਰ ਸਾਧਨਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ।

Verse 16

वृषभं पञ्चकल्याणं युवानं कृष्णकंबलम् / गोयूथमध्ये नितरां विचरन्तं विधानतः

ਉਹ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇੱਕ ਜਵਾਨ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ—ਪੰਚ-ਕਲਿਆਣ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਕਾਲੇ ਕੰਬਲ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਗਾਂਵਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਵਿਚ ਖਾਸ ਤੌਰ ਤੇ ਘੁੰਮਦਾ।

Verse 17

चतसृभिर्वत्सकाभिर्द्वाभ्याञ्चैवैकया खग / विवाह्य मङ्गलद्रव्यैर्मन्त्रवत्तं समुत्सृजेत्

ਹੇ ਖਗ (ਗਰੁੜ)! ਚਾਰ, ਜਾਂ ਦੋ, ਜਾਂ ਇਕੋ ਵਤਸਿਕਾ (ਜਵਾਨ ਗਾਂ) ਨਾਲ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਦਾ ‘ਵਿਵਾਹ’ ਕਰਕੇ, ਮੰਗਲ ਸਮੱਗਰੀ ਨਾਲ ਮੰਤਰ ਪਾਠ ਕਰਦਿਆਂ, ਫਿਰ ਨਿਯਮ ਮੁਤਾਬਕ ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 18

इह रतीति षडृग्भिर्हेमं कुर्याद्विभावसोः / कार्तिक्यां माघवैशाख्यां संक्रमे पातपर्वसु

ਇੱਥੇ ‘ਇਹ ਰਤੀ…’ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਛੇ ਋ਕਾਂ ਦੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਵਿਭਾਵਸੁ (ਅਗਨੀ) ਨੂੰ ਸੋਨੇ ਦਾ ਦਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਕਾਰਤਿਕ, ਮਾਘ ਅਤੇ ਵੈਸ਼ਾਖ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਪਰਬ-ਸੰਧੀਆਂ ਵਿੱਚ।

Verse 19

तीर्थे पित्र्येक्षयाहे च विशेषेण प्रशस्यते / लोहितो यस्तु वर्णेन मुखे पुच्छे च पाण्डुरः

ਤੀਰਥ ਤੇ ਅਤੇ ਪਿਤ੍ਰ-ਕਰਮ ਦੇ ਖ਼ਯਾਹ (ਸ਼ਰਾਧ-ਨਿਯਤ) ਦਿਨ ਇਹ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਨੀਯ ਹੈ—ਜੋ ਰੰਗ ਵਿੱਚ ਲਾਲੀ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਮੂੰਹ ਅਤੇ ਪੂੰਛ ‘ਤੇ ਫਿੱਕਾ (ਪਾਂਡੁਰ) ਹੋਵੇ।

Verse 20

पीतः खुरविषाणेषु स नीलो वृष उच्यते / श्वेतवर्णो भवेद्विप्रो लोहितः क्षत्त्र उच्यते

ਜਿਸ ਬਲਦ ਦੇ ਖੁਰਾਂ ਅਤੇ ਸਿੰਗਾਂ ‘ਤੇ ਪੀਲਾਪਣ ਹੋਵੇ, ਉਹ ‘ਨੀਲ’ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੁੱਧ ਚਿੱਟੇ ਰੰਗ ਵਾਲਾ ‘ਵਿਪ੍ਰ’ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲਾਲ ਰੰਗ ਵਾਲਾ ‘ਖੱਤਰ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 21

पीतवर्णो भवेद्वैश्यः शूद्रः कृष्णः स्मृतो बुधैः / यथावर्णं समुद्दिष्टो वर्णेषु ब्राह्मणादिषु

ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਵਾਲਾ ਵੈਸ਼੍ਯ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਨੂੰ ਬੁੱਧਿਮਾਨਾਂ ਨੇ ਕਾਲੇ ਰੰਗ ਵਾਲਾ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਆਦਿ ਵਰਣਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਣ ਅਨੁਸਾਰ ਲੱਛਣ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 22

पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः

ਪਿਤਾ, ਪਿਤਾਮਹ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਪਿਤਾਮਹ।

Verse 23

आशासते सुतं जातं वृषोत्सर्गं करिष्यति / धर्मस्त्वं वृषरूपेण जगदानन्ददायकः

ਪੁੱਤਰ ਜੰਮਣ ਤੇ ਲੋਕ ਆਸ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਵ੍ਰਿਸ਼ੋਤਸਰਗ ਕਰੇਗਾ। ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਵ੍ਰਿਸ਼-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਪ ਹੀ ਧਰਮ ਹੋ, ਜੋ ਜਗਤ ਨੂੰ ਆਨੰਦ ਦਿੰਦੇ ਹੋ।

Verse 24

अष्टमूर्तेरधिष्ठानमतः शान्तिं प्रयच्छ मे / गङ्गायमुनयोः पेयमन्तर्वेदि तृणं चर

ਹੇ ਅੱਠ-ਮੂਰਤੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਨ! ਇਸ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਬਖ਼ਸ਼ੋ। ਮੇਰਾ ਪੇਯ ਗੰਗਾ-ਯਮੁਨਾ ਦਾ ਜਲ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਮੇਰਾ ਚਰਣਾ ਅੰਤਰਵੇਦੀ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਤ੍ਰਿਣ ਹੋਵੇ।

Verse 25

धर्मराजस्य पुरतो वाच्यं मे सुकृतं वृष / दक्षिणांसे त्रिशूलाङ्कं वामोरौ चक्रचिह्नितम्

ਧਰਮਰਾਜ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਹੇ ਵ੍ਰਿਸ਼! ਮੇਰਾ ਸੁਕ੍ਰਿਤ ਉਚਾਰਿਆ ਜਾਵੇ—ਮੇਰੇ ਸੱਜੇ ਮੋਢੇ ਉੱਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹੈ ਅਤੇ ਖੱਬੀ ਰਾਨ ਉੱਤੇ ਚੱਕਰ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ।

Verse 26

वृषं तत्सतरीयुक्तं पूजयित्वा समुत्सृजेत्

ਉਸ (ਵਸਤ੍ਰ-ਆਵਰਨ) ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 27

तस्माद्राजन् विधानेन वृषोत्सर्गं समाचर / बहुसाधनयुक्तस्य नान्यथा सद्गतिस्तव

ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਰਾਜਨ! ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਵ੍ਰਿਸ਼ੋਤਸਰਗ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕਰੋ। ਬਹੁਤੇ ਸਾਧਨਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਸਦਗਤੀ ਦਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਰਾਹ ਨਹੀਂ।

Verse 28

आसीत्त्रेतायुगे पूर्वं विदेहनगरे नृप / ब्राह्मणो धर्मवत्सेति स्वकर्मनिरतः सुधीः

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਪੁਰਾਤਨ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਵਿਦੇਹ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਧਰਮਵਤ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੱਸਦਾ ਸੀ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਸ੍ਵਧਰਮ-ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਸੀ।

Verse 29

विष्णुभक्तो ऽतितेजस्वी यथालाभेन तुष्टिकृत् / पितृपर्वणि संप्राप्ते कुशार्यो काननं ययौ

ਕੁਸ਼ਾਰ੍ਯ ਅਤਿ ਤੇਜਸਵੀ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਭਗਤ ਸੀ ਅਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਮਿਲੇ ਉਸੀ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਪਤ ਰਹਿੰਦਾ। ਪਿਤ੍ਰ-ਪਰਵ ਆਉਣ ਤੇ ਉਹ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਗਿਆ।

Verse 30

अटन्नितस्ततस्तत्र चिन्वन् कुशपलाशकम् / सहसोपेत्य पुरुषाश्चात्वारश्चारुदर्शनाः

ਉਹ ਉੱਥੇ ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਭਟਕਦਾ ਕੁਸ਼ਾ ਘਾਹ ਅਤੇ ਪਲਾਸ਼ ਦੇ ਪੱਤੇ ਲੱਭ ਰਿਹਾ ਸੀ; ਤਦ ਅਚਾਨਕ ਚਾਰ ਸੁੰਦਰ-ਦਰਸ਼ਨ ਪੁਰਸ਼ ਉਸ ਕੋਲ ਆ ਪਹੁੰਚੇ।

Verse 31

विभ्रान्तमनसं गृह्य प्रत्यग्जग्मुर्विहायसा / बहुवृक्षसमाकीर्णं गिरिदुर्गभयानकम्

ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਭਟਕ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਉਹ ਆਕਾਸ਼-ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਮੁੜੇ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਦਰੱਖਤਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਭਿਆਨਕ ਗਿਰਿ-ਦੁਰਗ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ।

Verse 32

वनाद्वनान्तरं निन्युर्नदीनदसमाकुलम् / स तत्र नगरं राजन् ददर्श बहुविस्तरम्

ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਲੈ ਗਏ, ਜਿੱਥੇ ਦਰਿਆ ਅਤੇ ਨਾਲੇ ਭਰੇ ਹੋਏ ਸਨ; ਉੱਥੇ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉਸ ਨੇ ਬਹੁਤ ਵਿਸਤਾਰ ਵਾਲਾ ਨਗਰ ਵੇਖਿਆ।

Verse 33

गोपुरद्वाररचितं सौधप्रासादमण्डितम् / चत्वरापणपण्यादिनरनारीसमाकुलम्

ਉਹ ਨਗਰ ਉੱਚੇ ਗੋਪੁਰਾਂ ਅਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ, ਮਹਲਾਂ ਤੇ ਪ੍ਰਾਸਾਦਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ; ਚੌਕਾਂ, ਦੁਕਾਨਾਂ, ਬਾਜ਼ਾਰ ਦੇ ਸਮਾਨ ਆਦਿ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਅਤੇ ਨਰ-ਨਾਰੀ ਦੀ ਭੀੜ ਨਾਲ ਠਸਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।

Verse 34

तूर्यद्वन्द्वाभिनिर्घोषवीणापटहनादितम् / कांश्चित्क्षुधार्दितान्दीनान्मलिनान्विगतौजसः

ਉਹ ਖੇਤਰ ਤੂਰਿਆਂ ਦੇ ਜੋੜੇ ਦੀ ਘੋਸ਼, ਵੀਣਾ ਅਤੇ ਪਟਹ ਦੇ ਨਾਦ ਨਾਲ ਗੂੰਜ ਰਿਹਾ ਸੀ; ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਕੁਝ ਜੀਵ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਤੜਫ਼ਦੇ, ਦਿਨੇ, ਮੈਲੇ ਅਤੇ ਤੇਜਹੀਨ ਦਿੱਸਦੇ ਸਨ।

Verse 35

ततो ऽतितुष्टान्मलिनान्वस्त्रखण्डसमावृतान् / अग्रतो हृष्टपुष्टांश्च स्वर्णवस्त्रोपशोभितान्

ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਕੁਝ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਤ੍ਰਿਪਤ ਪਰ ਮੈਲੇ, ਫਟੇ ਕੱਪੜਿਆਂ ਦੇ ਟੁਕੜਿਆਂ ਨਾਲ ਹੀ ਢੱਕੇ ਹੋਏ ਵੇਖਿਆ; ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਹੱਸਦੇ-ਖੇਡਦੇ, ਹृष्ट-ਪੁਸ਼ਟ, ਸੋਨੇ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭਿਤ ਦਿੱਸੇ।

Verse 36

ततो ऽपि सुरसंकाशान्स दृष्ट्वा विस्मितो ऽभवत् / किं स्वप्न उत माया वै मदीयो मानसो भ्रमः

ਫਿਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਰਗੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸੋਚਿਆ—“ਕੀ ਇਹ ਸੁਪਨਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਮਾਇਆ? ਜਾਂ ਮੇਰੇ ਮਨ ਦਾ ਹੀ ਭਰਮ?”

Verse 37

सन्दिहानं द्विजं निन्युः पुरुषा राजसन्निधिम् / सतद्ददर्श विप्रस्तु स्वर्णप्रासादमन्दिरे

ਸੰਦੇਹ ਵਿੱਚ ਪਏ ਉਸ ਦਵਿਜ ਨੂੰ ਲੋਕ ਰਾਜੇ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਲੈ ਗਏ; ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਪ੍ਰਾਸਾਦ-ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਵਿਪ੍ਰ ਨੇ ਉਹ ਰਾਜਸਭਾ ਵੇਖੀ।

Verse 38

सिंहासनंमहादिव्यं छत्रचामरवीजितम् / तत्रोप विष्टं राजानं किरीटकनकोज्ज्वलम्

ਅਤਿ ਦਿਵ੍ਯ ਸਿੰਘਾਸਨ ਉੱਤੇ ਛਤਰ ਅਤੇ ਚਾਮਰਾਂ ਨਾਲ ਹਵਾ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ; ਉੱਥੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਮੁਕੁਟ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਰਾਜਾ ਬੈਠਾ ਸੀ।

Verse 39

महत्या च श्रिया युक्तं स्तूयमानं सुवन्दिभिः / राजापि दृष्ट्वा तं विप्रं प्रत्युत्थाय कृताञ्जलिः

ਵੱਡੀ ਸ਼੍ਰੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਵੰਦੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸਤੁਤ ਰਾਜਾ, ਉਸ ਵਿਪ੍ਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਉੱਠਿਆ ਅਤੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ।

Verse 40

पूजयामास विधिवन्मधुपर्कास नादिभिः / सन्तुष्टमनसं देवमस्तौषीत्परया मुदा

ਉਸ ਨੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਮਧੁਪਰਕ ਆਦਿ ਉਪਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ; ਮਨ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਕੇ ਪਰਮ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇਵ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ।

Verse 41

अद्य मे सफलं जन्म पावितञ्च कुलं प्रभो / विष्णुभक्तस्य धर्मस्य यत्ते दृग्गोचरं गतः

ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਅੱਜ ਮੇਰਾ ਜਨਮ ਸਫਲ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਮੇਰਾ ਕੁਲ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਇਆ; ਕਿਉਂਕਿ ਵਿਸ਼ਨੁ-ਭਗਤ ਦਾ ਧਰਮ ਤੁਹਾਡੀ ਨਜ਼ਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ ਹੈ।

Verse 42

नत्वा स्तुत्वा बहुविधमुवाचानुवसन्नृपः / यतः समागतो देवः पुनस्तत्रैव नीयताम्

ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਨਮਸਕਾਰ ਤੇ ਸਤੁਤੀ ਕਰ ਕੇ, ਨੇੜੇ ਖੜ੍ਹੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਕਿਹਾ— ‘ਦੇਵ ਜਿੱਥੋਂ ਆਏ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਉਸੇ ਥਾਂ ਹੀ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਜਾਵੇ।’

Verse 43

ब्राह्मण उवाच / को ऽयं देश- कुतो लोका उत्तमा मध्यमाधमाः

ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਹ ਕਿਹੜਾ ਦੇਸ ਹੈ? ਇਹ ਲੋਕ ਕਿੱਥੋਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ—ਉੱਤਮ, ਮੱਧਮ ਅਤੇ ਅਧਮ?

Verse 44

केन पुण्येन तु भवान्पारमेष्ट्यविभूषितः / किमर्थमहमानीतः पुनस्तत्रैव नीयते

ਕਿਹੜੇ ਪੁੰਨ ਨਾਲ ਤੁਸੀਂ ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ-ਲੋਕ ਦੇ ਮਾਣ ਨਾਲ ਵਿਭੂਸ਼ਿਤ ਹੋ? ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਇੱਥੇ ਕਿਉਂ ਲਿਆਂਦਾ, ਫਿਰ ਓਥੇ ਹੀ ਕਿਉਂ ਲੈ ਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?

Verse 45

अपूर्वमिव पश्यामि सर्वं स्वप्नगतो यथा / राजोवाच / स्वधर्मनिरतो यस्तु हरिभक्तिरतः सदा

ਮੈਂ ਸਭ ਕੁਝ ਅਨੋਖਾ ਜਿਹਾ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ—ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਗਿਆ ਹੋਵਾਂ। ਰਾਜਾ ਬੋਲਿਆ—ਜੋ ਆਪਣੇ ਸਵਧਰਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹੇ ਅਤੇ ਸਦਾ ਹਰਿ-ਭਗਤੀ ਵਿੱਚ ਰਤ ਰਹੇ…

Verse 46

विरक्त इन्द्रियार्थेभ्यः स मे पूज्यो न संशयः / तीर्थयात्रापरो नित्यं वृषोत्सर्गविशेषवित्

ਜੋ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਵਿਰਕਤ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਮੇਰਾ ਪੂਜਣਯੋਗ ਹੈ। ਜੋ ਨਿੱਤ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਤਤਪਰ ਰਹੇ ਅਤੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ੋਤਸਰਗ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੇ ਭੇਦ ਜਾਣੇ।

Verse 47

सत्यदानपरो यस्तु स नमस्यो दिवौकसाम् / दर्शनार्थमिहानीतः पूजार्हश्च परन्तप

ਜੋ ਸੱਚ ਅਤੇ ਦਾਨ ਵਿੱਚ ਪਰਾਇਣ ਹੈ, ਉਹ ਸੁਰਗ-ਵਾਸੀਆਂ ਲਈ ਵੀ ਨਮਸਕਾਰਯੋਗ ਹੈ। ਹੇ ਪਰੰਤਪ, ਉਸ ਨੂੰ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਇੱਥੇ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਪੂਜਣਯੋਗ ਹੈ।

Verse 48

अनुगृहाण मां देव क्षमस्व मम साहसम् / इत्युक्त्वा दर्शयामास मन्त्रिणां संज्ञया भ्रुवः

“ਹੇ ਦੇਵ! ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰ, ਮੇਰੀ ਇਹ ਧਿੱਠਾਈ ਮਾਫ਼ ਕਰ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਭੌਂਹਾਂ ਦੇ ਇਸ਼ਾਰੇ ਨਾਲ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਕੇਤ ਕੀਤਾ।

Verse 49

वदिष्यति समग्रं ते स्वयं वक्तुं न साम्प्रतम् / सामन्तः सर्ववेदज्ञो ज्ञात्वा हार्दं नृपस्य च

ਉਹ ਤੈਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸੇਗਾ; ਇਸ ਵੇਲੇ ਮੇਰੇ ਲਈ ਆਪ ਕਹਿਣਾ ਢੁੱਕਵਾਂ ਨਹੀਂ। ਰਾਜੇ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਜਾਣ ਕੇ, ਸਰਬਵੇਦ-ਜਾਣੂ ਸਾਮੰਤ ਸੇਵਕ ਬੋਲੇਗਾ।

Verse 50

विपश्चिदुवाच / पूर्वजन्मनि वैश्यो ऽयं विश्वम्भर इति श्रुतः / विराधनगरे विप्र द्विजदेवविभूषिते

ਵਿਪਸ਼ਚਿਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਇਹ ‘ਵਿਸ਼ਵੰਭਰ’ ਨਾਮ ਦਾ ਵੈਸ਼੍ਯ ਸੀ। ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ! ਉਹ ਵਿਰਾਧਨ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਸੀ, ਜੋ ਦ੍ਵਿਜਦੇਵ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਸੀ।

Verse 51

वैश्यवृत्त्या सदा जीवन्कुटुम्बपरिपालकः / गवां शुश्रूषको नित्यं ब्राह्मणानाञ्च पूजकः

ਵੈਸ਼੍ਯ-ਉਚਿਤ ਜੀਵਿਕਾ ਨਾਲ ਸਦਾ ਜੀਊਂਦਾ ਹੋਇਆ ਉਹ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਕਰਦਾ; ਨਿੱਤ ਗਊਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ ਆਦਰ-ਪੂਜਨ ਕਰਦਾ ਸੀ।

Verse 52

पात्रदानपरो नित्यमातिथेयाग्निसेवकः / गार्हस्थ्यं विधिवच्चक्रे भार्यया सत्यमेधया

ਉਹ ਸਦਾ ਯੋਗ੍ਯ ਪਾਤਰ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਰਤ ਰਹਿੰਦਾ, ਅਤਿਥੀ-ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਗ੍ਰਿਹ ਅਗਨੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਸਤ੍ਯ-ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਗਾਰ੍ਹਸਥ ਧਰਮ ਨਿਭਾਇਆ।

Verse 53

स्मार्तेन लोकानजयच्छ्रौतेन त हविर्भुजः / कदाचिद्बन्धुभिः साकं कृत्वा तीर्थानि भूरिशः

ਸਮਾਰਤ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨ ਜਿੱਤੇ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੌਤ ਯੱਗਾਂ ਨਾਲ ਹਵਿ-ਭੁਜ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕੀਤਾ। ਕਦੇ ਕਦੇ ਉਹ ਬੰਧੂਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਅਨੇਕ ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਵੀ ਕਰਦਾ ਸੀ।

Verse 54

यावदायाति सदनं दृष्टवाल्लोंमशं पथि / दण्डवत्प्रणिपत्याशु कृताञ्जलिपुटं स्थितम्

ਆਪਣੇ ਘਰ ਵੱਲ ਜਾਂਦਿਆਂ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਲੋਮਸ਼ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਦੰਡਵਤ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰ ਪਿਆ ਅਤੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਖੜਾ ਰਹਿਆ।

Verse 55

पप्रच्छ विनयोपेतं करुणावारिवारिधिः / ऋषिरुवाच / कुत आगम्यते साधो ब्राह्मणैर्बन्धुभिर्युतः

ਕਰੁਣਾ ਦੇ ਸਾਗਰ ਨੇ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ। ਰਿਸ਼ੀ ਬੋਲੇ— “ਹੇ ਸਾਧੂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਅਤੇ ਬੰਧੂਆਂ ਸਮੇਤ ਤੂੰ ਕਿੱਥੋਂ ਆਇਆ ਹੈਂ?”

Verse 56

दृष्ट्वा त्वां धर्मनिलयं प्रक्लिन्नं मानसं मम / विश्वम्भर उवाच / शीर्यमाणं शरीरं हि ज्ञात्वा मृत्युं पुरः स्थितम्

ਤੈਨੂੰ—ਧਰਮ ਦਾ ਆਸਰਾ—ਵੇਖ ਕੇ ਮੇਰਾ ਮਨ ਕਰੁਣਾ ਨਾਲ ਪਿਘਲ ਗਿਆ। ਵਿਸ਼ਵੰਭਰ (ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂ) ਬੋਲੇ— “ਜਾਣ ਕੇ ਕਿ ਸਰੀਰ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਨਾਸਵੰਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੌਤ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹਾ ਵੇਖ ਕੇ…”

Verse 57

भर्यया धर्मचारिण्या तीर्थयात्रां विनिर्गतः / कृत्वा तीर्थानि विधिवद्विश्राण्य विपुलं वसु

ਧਰਮਚਾਰਣੀ ਆਪਣੀ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਉਹ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਨਿਕਲਿਆ। ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਤੀਰਥ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੇ ਦਾਨ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਧਨ ਵੰਡਿਆ।

Verse 58

यावद्ब्रजाम्यहं वेश्म भवान् दृष्टिपथं गतः / लोमश उवाच / तीर्थानि सन्ति भूरीणि वर्षैऽस्मिन् भारते शुभे

ਜਦ ਤੱਕ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਨਿਵਾਸ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ, ਤਦ ਤੱਕ ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਨਜ਼ਰ ਦੀ ਹੱਦ ਤੋਂ ਪਰੇ ਅੱਗੇ ਵਧ। ਲੋਮਸ਼ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਸ ਸ਼ੁਭ ਭਾਰਤਵਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਤੀਰਥ ਹਨ।

Verse 59

यत्त्वया ह्युपचीर्णानि तानि सर्वाणि मे वद / वैश्य उवाच / गङ्गा च सूर्य तनया महापुण्या सरस्वती

ਤੂੰ ਜੋ ਜੋ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਕੀਤੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ। ਵੈਸ਼੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਗੰਗਾ, ਸੂਰਜ ਦੀ ਧੀ ਯਮੁਨਾ, ਅਤੇ ਮਹਾਪੁਣ੍ਯਾ ਸਰਸਵਤੀ।

Verse 60

दशाश्वमेधैरयजद्यत्र ब्रह्मा सुरेश्वरः / तीर्थराजस्ततः काशी महादेवो दयानिधिः

ਜਿੱਥੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਦਸ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯੱਗ ਕੀਤੇ; ਇਸ ਲਈ ਕਾਸ਼ੀ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਦਇਆ-ਨਿਧਿ ਮਹਾਦੇਵ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।

Verse 61

मृतानां यत्र जन्तूनां कर्णे जपति तारकम् / पुलहस्याश्रमं पुण्यं फल्गुतीर्थञ्च गण्डकी

ਜਿੱਥੇ ਮਰਨ ਵਾਲੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਕੰਨ ਵਿੱਚ ਮੁਕਤੀਦਾਇਕ ‘ਤਾਰਕ’ ਮੰਤ੍ਰ ਜਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਪੁਲਹ ਦਾ ਪੁਣ੍ਯ ਆਸ਼੍ਰਮ, ਫਲਗੂ ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਗੰਡਕੀ ਨਦੀ ਵੀ ਹਨ।

Verse 62

चक्रतीर्थं नैमिषञ्च शिवतीर्थमनन्तकम् / गोप्रतारकनागेशमयोध्याबिन्दुसंज्ञितम्

ਚਕ੍ਰਤੀਰਥ, ਨੈਮਿਸ਼, ਸ਼ਿਵਤੀਰਥ ਅਤੇ ਅਨੰਤਕ; ਨਾਲ ਹੀ ਗੋਪ੍ਰਤਾਰਕ, ਨਾਗੇਸ਼, ਅਯੋਧਿਆ ਅਤੇ ‘ਬਿੰਦੂ’ ਨਾਮਕ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ।

Verse 63

यत्रास्त मुक्तिदः साक्षाद्रामो राजीवलोचनः / आग्नेयं वायुकौबेरं कौमारं भूरुहां पुनः

ਜਿੱਥੇ ਕਮਲ-ਨੇਤਰ ਸ਼੍ਰੀਰਾਮ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਮੁਕਤੀਦਾਤਾ ਹੋ ਕੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਅਗਨੀ ਦਿਸ਼ਾ, ਵਾਯੂ ਦਿਸ਼ਾ, ਕੁਬੇਰ ਦਿਸ਼ਾ ਅਤੇ ਕੌਮਾਰ ਦਿਸ਼ਾ ਦੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਵੀ ਹਨ; ਅਤੇ ਫਿਰ ਵ੍ਰਿੱਖਾਂ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਵੀ ਉੱਥੇ ਹੀ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 64

सौकरं मथुरा यत्र नित्यं सन्निहतो हरिः / पुष्करं सत्यतीर्थञ्च ज्वालतीर्थं दिनेश्वरम्

ਸੌਕਰ, ਮਥੁਰਾ—ਜਿੱਥੇ ਹਰੀ ਨਿੱਤ ਸਨ੍ਹਿਹਿਤ ਹਨ—ਪੁਸ਼ਕਰ, ਸਤ੍ਯਤੀਰਥ ਅਤੇ ਜ੍ਵਾਲਤੀਰਥ, ਹੇ ਦਿਨੇਸ਼ਵਰ (ਸੂਰਜਦੇਵ)!

Verse 65

इन्द्रतीर्थं कुरुक्षेत्रं यत्र प्राची सरस्वती / तापी पयोष्णी निर्विन्ध्या मलयः कृष्णवेणिका

ਇੰਦ੍ਰਤੀਰਥ ਅਤੇ ਕੁਰੁਕਸ਼ੇਤਰ—ਜਿੱਥੇ ਸਰਸਵਤੀ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਵਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਤਾਪੀ, ਪਯੋਸ਼ਣੀ, ਨਿਰਵਿੰਧਿਆ ਨਦੀਆਂ, ਨਾਲ ਹੀ ਮਲਯ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਵੇਣਿਕਾ—ਇਹ ਸਭ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤੀਰਥ ਹਨ।

Verse 66

गोदावरी दण्डकञ्च ताम्रचूडं सदोदकम् / द्यावाभूमीश्वरं दृष्ट्वा श्रीशैलः पर्वतेश्वरः

ਉਹ ਗੋਦਾਵਰੀ, ਦੰਡਕ ਵਨ ਅਤੇ ਸਦਾ ਜਲ-ਭਰਿਆ ਤਾਮ੍ਰਚੂਡ ਵੇਖਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼-ਧਰਤੀ ਦੇ ਈਸ਼ਵਰ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੈਲ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 67

असंख्यलिङ्गतीर्थानि यत्र सन्ति सदा मुने / वेङ्कटाद्रौ महातेजाः श्रीरङ्गाख्यः स्वयं हरिः

ਹੇ ਮੁਨੀ, ਜਿੱਥੇ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਅਣਗਿਣਤ ਤੀਰਥ ਸਦਾ ਮੌਜੂਦ ਹਨ; ਉਸ ਵੇਂਕਟਾਦ੍ਰੀ ਉੱਤੇ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਸਵੈੰ ਹਰੀ ‘ਸ਼੍ਰੀਰੰਗ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।

Verse 68

वेङ्कटी नाम तत्रैव देवी महिषमर्दिनी / चन्द्रतीर्थं भद्रवटः कावेरीकुटिलाचलौ

ਉੱਥੇ ਹੀ ਮਹਿਸ਼ਮਰਦਿਨੀ ‘ਵੇਂਕਟੀ’ ਨਾਮ ਦੀ ਦੇਵੀ ਵਿਹਾਜਦੀ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਚੰਦਰਤੀਰਥ, ਭਦ੍ਰਵਟ, ਅਤੇ ਕਾਵੇਰੀ ਤੇ ਕੁਟਿਲਾਚਲ ਵੀ ਹਨ।

Verse 69

अवटोदा ताम्रपर्णो त्रिकृटः कोल्लको गिरिः / वासिष्ठं ब्रह्मतीर्थञ्च ज्ञानतीर्थं महोदधिः

ਅਵਟੋਦਾ, ਤਾਮ੍ਰਪਰਨ, ਤ੍ਰਿਕ੍ਰੁਟ ਅਤੇ ਕੋੱਲਕ ਪਹਾੜ; ਨਾਲ ਹੀ ਵਾਸਿਸ਼ਠ, ਬ੍ਰਹਮਤੀਰਥ, ਗਿਆਨਤੀਰਥ ਅਤੇ ਮਹੋਦਧੀ—ਇਹ ਸਭ ਮਾਰਗ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਥਾਨ ਹਨ।

Verse 70

हृषीकेशं विराजञ्च विशालं नीलपर्वतः / भीमकूटः श्वेतगिरी रुद्रतीर्थमुमावनम्

ਉੱਥੇ ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼, ਵਿਰਾਜ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਤੇ ਨੀਲ ਪਰਬਤ ਹਨ; ਨਾਲ ਹੀ ਭੀਮਕੂਟ, ਸ਼ਵੇਤਗਿਰੀ, ਰੁਦ੍ਰਤੀਰਥ ਅਤੇ ਉਮਾ ਦਾ ਵਨ ਵੀ ਹੈ।

Verse 71

अवाप गिरिजा देवी तपसा यत्र शङ्करम् / वारुणं सूर्यतीर्थञ्च हंसतीर्थं महोदयम्

ਜਿੱਥੇ ਗਿਰਿਜਾ ਦੇਵੀ ਨੇ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਸ਼ੰਕਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ; ਉੱਥੇ ਵਾਰੁਣਤੀਰਥ, ਸੂਰਜਤੀਰਥ ਅਤੇ ਮਹਾ-ਮੰਗਲ ਹੰਸਤੀਰਥ ਵੀ ਹਨ।

Verse 72

निमज्ज्य यत्र काकोला राजहंसत्वमाययुः / असुरो यत्र देवत्वमवाप स्नानमात्रतः

ਉੱਥੇ ਡੁੱਬ ਕੇ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਕਾਂ ਵੀ ਰਾਜਹੰਸਤਾ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਗਏ; ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਕੇਵਲ ਸਨਾਨ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਇੱਕ ਅਸੁਰ ਨੇ ਵੀ ਦੇਵਤਾ-ਪਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।

Verse 73

विश्वरूपं वन्दितीर्थं रत्नेशः कुहकाचलः / नरनारायणं दृष्ट्वा मुच्यते पापकोटिभिः

ਵਿਸ਼ਵਰੂਪ ਨਾਮਕ ਵੰਦਿਤ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ, ਰਤਨੇਸ਼ ਅਤੇ ਕੁਹਕਾਚਲ ਉੱਤੇ ਨਰ-ਨਾਰਾਇਣ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਕਰੋੜਾਂ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 74

सरस्वतीदृषद्वत्यौ नर्मदा शर्मदा नृणाम् / नीलकण्ठं महाकालं पुण्यं चामरकण्टकम्

ਸਰਸਵਤੀ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਦਵਤੀ, ਅਤੇ ਨਰਮਦਾ ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਕਲਿਆਣ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਨੀਲਕੰਠ, ਮਹਾਕਾਲ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਅਮਰਕੰਟਕ—ਇਹ ਸਭ ਪਰਮ ਪੁੰਨਦਾਇਕ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 75

चन्द्रभागा वेत्रवती वीरभद्रं गणेश्वरम् / गोकर्णं बिल्वतीर्थञ्च कर्मकुण्डं सतारकम्

ਚੰਦਰਭਾਗਾ ਅਤੇ ਵੇਤ੍ਰਵਤੀ (ਨਦੀਆਂ), ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਅਤੇ ਗਣੇਸ਼ਵਰ (ਧਾਮ), ਗੋਕਰਣ, ਬਿਲਵ ਤੀਰਥ, ਕਰਮਕੁੰਡ ਅਤੇ ਸਤਾਰਕ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਸਿਮਰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 76

स्नानमात्रेण यत्राशु मुच्यते कर्मबन्धनात् / अन्यान्यपि च तीर्थानि कृतानि कृपया तव

ਜਿਸ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਇਸ਼ਨਾਨ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਹੀ ਤੁਰੰਤ ਕਰਮ-ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਨੇਕ ਤੀਰਥ ਵੀ ਤੁਹਾਡੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਏ ਹਨ।

Verse 77

उत्पद्यते शुभा बुद्धिः साधूनां यदनुग्रहः / एकतः सर्वतीर्थानि करुणाः साधवो ऽन्यतः

ਸਾਧੂਆਂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਸ਼ੁਭ ਬੁੱਧੀ ਉਪਜਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਸਾਰੇ ਤੀਰਥ ਹਨ, ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਕਰੁਣਾਮਈ ਸਾਧੂ—(ਸਾਧੂ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਆਸਰਾ ਹਨ)।

Verse 78

अनुग्रहाय भूतानां चरन्ति चरितव्रताः / त्वं गुरुः सर्वर्णानां विद्यया वयसाधिकः

ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਲਈ ਵ੍ਰਤ-ਸਿੱਧ ਮਹਾਤਮਾ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਦੇ ਹਨ। ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਵਰਣਾਂ ਦੇ ਗੁਰੂ ਹੋ; ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਪਕਵਤਾ ਵਿੱਚ ਉੱਚੇ ਹੋ।

Verse 79

अतः पृच्छाम्यहं किञ्चिदाधिभूतं चिरन्तनम् / किं कुर्यां कं नु पृच्छे ऽहं मनो मे ऽतिचलं मुने

ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਮੁਨੀ, ਮੈਂ ਦੇਹਧਾਰੀ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਇੱਕ ਚਿਰੰਤਨ ਵਿਸ਼ਾ ਪੁੱਛਦਾ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ, ਅਤੇ ਕਿਸ ਨੂੰ ਪੁੱਛਾਂ? ਮੇਰਾ ਮਨ ਬਹੁਤ ਚੰਚਲ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 80

निः स्पृहं ब्रह्मविषये विषयेष्वतिलालसम् / मनागपि न सहते विरहं तिमिरं ब्रुवत्

ਬ੍ਰਹਮ-ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਸਪ੍ਰਿਹ ਹੈ, ਪਰ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਲਾਲਚੀ; ਪਲ ਭਰ ਵੀ ਵਿਛੋੜਾ ਨਹੀਂ ਸਹਿੰਦਾ ਅਤੇ ਮੋਹ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਭਰੇ ਬਚਨ ਬੋਲਦਾ ਹੈ।

Verse 81

मोहितं विविधैर्भावैः कर्मणां क्षेत्रमुत्तमम् / शान्तिं यथा समायाति सम्पन्नमिव भूसुर

ਹੇ ਭੂਸੁਰ (ਬ੍ਰਾਹਮਣ), ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਇਹ ਉੱਤਮ ਖੇਤਰ ਜਦੋਂ ਅਨੇਕ ਭਾਵਾਂ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦੋਂ ਢੰਗ ਨਾਲ ਹੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨੂੰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਪੂਰਨ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇ।

Verse 82

विवेकप्रवणं शुद्धं यथा स्यात्कृपया वद / ऋषिरुवाच / मनस्तु प्रबलं नित्यं सविकारं स्वभावतः

ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਦੱਸੋ—ਮਨ ਕਿਵੇਂ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ ਵਿਵੇਕ ਵੱਲ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਹੋਵੇ? ਰਿਸ਼ੀ ਬੋਲੇ—ਮਨ ਸਦਾ ਪ੍ਰਬਲ ਹੈ ਅਤੇ ਸੁਭਾਵ ਤੋਂ ਹੀ ਵਿਕਾਰਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ।

Verse 83

वशं नयन्ति करिणं प्रमत्तमपि हस्तिपाः / तथापि साधुसङ्गत्या साधनैरप्यतन्द्रितः

ਹਾਥੀ-ਪਾਲ ਉਨਮੱਤ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਵੀ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਧੂ-ਸੰਗਤ ਅਤੇ ਨਿਯਮਤ ਸਾਧਨਾਂ ਨਾਲ, ਜੋ ਥੱਕਦਾ ਨਹੀਂ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਥਿਰਤਾ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 84

तीव्रेण भक्तियोगेन विचारेण वशं नयेत् / इतिहासं प्रवक्ष्यामि तव प्रत्ययकारकम्

ਤੀਬਰ ਭਕਤੀ-ਯੋਗ ਅਤੇ ਸਪਸ਼ਟ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਮਨ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇੱਕ ਉਪਦੇਸ਼ਕ ਕਥਾ ਸੁਣਾਵਾਂਗਾ, ਜੋ ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ਪੱਕਾ ਯਕੀਨ ਪੈਦਾ ਕਰੇਗੀ।

Verse 85

नारदो ऽकथयन्मह्यं स्ववृत्तगतजन्मनः / नारद उवाच / कस्यचिद्द्विजमुख्यस्य दासीपुत्त्रः पुरा मुने

ਨਾਰਦ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਆਚਰਨ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਇੱਕ ਜਨਮ ਦਾ ਵਰਤਾਂਤ ਸੁਣਾਇਆ। ਨਾਰਦ ਬੋਲੇ—ਹੇ ਮੁਨੀ, ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਕਿਸੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਇੱਕ ਦਾਸੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ।

Verse 86

शिक्षितो बालभावे ऽपि पाठितो नितरामहम् / तत्रापि सङ्गतिर्जाता महतां पुण्यकर्मणाम्

ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਤਾਲੀਮ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਜਤਨ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹਾਇਆ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਓਥੇ ਹੀ ਪੁੰਨ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਰਤ ਮਹਾਤਮਿਆਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਮੈਨੂੰ ਮਿਲੀ।

Verse 87

प्रावृट्काले मम गृहे स्थितानां भाग्ययोगतः / शुश्रूषणानुवृत्त्या च प्रश्रयेण दमेन च

ਬਰਸਾਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਭਾਗਾਂ ਨਾਲ ਜੋ ਮੇਰੇ ਘਰ ਟਿਕਦੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੇਵਾ, ਅਨੁਸਰਨ, ਨਿਮਰਤਾ ਅਤੇ ਦਮ (ਇੰਦ੍ਰੀ-ਨਿਗ੍ਰਹ) ਨਾਲ (ਮੈਨੂੰ) ਪੁੰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਸੀ।

Verse 88

सन्तोषं परमं प्राप्य कृपया त्विदमब्रुवन् / मनीषा निर्मला येन जाता मम शुभार्थिनी

ਪਰਮ ਸੰਤੋਖ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੇ ਦਇਆ ਨਾਲ ਇਹ ਬਚਨ ਆਖੇ—“ਜਿਸ ਦੇ ਕਾਰਨ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਭਲਾਈ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲੀ ਨਿਰਮਲ ਬੁੱਧੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਹੈ।”

Verse 89

यया विष्णुमयं सर्वम्त्मन्येव ददृशिवान् / मुनय ऊचुः / शृणु वत्स प्रवक्ष्या मो हिताय तव बालक

ਜਿਸ ਗਿਆਨ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਸ਼ਨੁਮਯ ਵੇਖਿਆ। ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਵਤਸ, ਸੁਣ; ਹੇ ਬਾਲਕ, ਤੇਰੇ ਹਿਤ ਲਈ ਅਸੀਂ ਦੱਸਾਂਗੇ।”

Verse 90

येन वै ध्रियमाणेन इहामुत्र सुखं भवेत् / देवतिर्यङ्मनुष्याश्च संसारे विविधा जनाः

ਜਿਸ ਧਰਮ-ਤੱਤ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਸੇ ਤੱਤ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਦੇਵ, ਤਿਰਯਕ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਆਦਿ ਵਿਭਿੰਨ ਜੀਵ ਆਪਣੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 91

निबद्धाः कर्मपशैस्ते भुञ्जन् भोगान् पृथग्विधान् / देवत्वं याति सत्त्वेन रजसा च मनुष्यताम्

ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਪਾਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਬੱਝੇ ਹੋਏ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭੋਗ—ਸੁਖ ਦੁੱਖ—ਭੋਗਦੇ ਹਨ। ਸੱਤਵ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਨਾਲ ਦੇਵਤਵ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਰਜਸ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖਤਾ।

Verse 92

तिर्यक्त्वं तमसा जन्तुर्वासनानुगतो ऽबुधः / मातुर्लब्ध्वा पुनर्जन्म म्रियते च पुनः पुनः

ਤਮਸ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਅਗਿਆਨੀ ਜੀਵ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੱਗ ਕੇ ਤਿਰਯਕ ਯੋਨੀ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਮਾਂ ਤੋਂ ਮੁੜ ਮੁੜ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ ਉਹ ਵਾਰ ਵਾਰ ਮਰਦਾ ਹੈ।

Verse 93

एवं गत्वा ह्यसंख्याता योनीस्ताः कर्मभूरपि / मानुष्यं दुर्लभं लब्ध्वा कदाचिद्दैवयोगतः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਮ-ਫਲ ਦੀ ਭੂਮੀ ਵਰਗੀਆਂ ਅਣਗਿਣਤ ਯੋਨੀਆਂ ਤੋਂ ਲੰਘ ਕੇ, ਦੁਰਲਭ ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਦੈਵ-ਯੋਗ ਨਾਲ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

Verse 94

अनुग्रहेण महतां हरिं ज्ञात्वा विमुच्यते / रोगग्राहं मोहजालमपारं भवसागरम्

ਮਹਾਤਮਿਆਂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਹਰਿ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ—ਰੋਗ-ਰੂਪੀ ਗ੍ਰਾਹ ਤੋਂ, ਮੋਹ-ਜਾਲ ਤੋਂ ਅਤੇ ਅਪਾਰ ਭਵ-ਸਾਗਰ ਤੋਂ।

Verse 95

न पश्यामि तितीर्षोरन्यद् रामस्मरणं विना / नवनीयं यथा दध्नो ज्योतिः काष्ठादपि क्वचित्

ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘਣ ਦੇ ਇੱਛੁਕ ਲਈ ਰਾਮ-ਸਿਮਰਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਮੈਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਉਪਾਅ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ; ਜਿਵੇਂ ਦਹੀਂ ਤੋਂ ਮੱਖਣ ਤੇ ਲੱਕੜ ਤੋਂ ਅੱਗ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ।

Verse 96

मन्थनैः साधनैरेवं परं ज्ञात्वा सुखी भवेत् / आत्मा नित्यो ऽव्ययः सत्यः सर्वगः सर्वभृन्महान्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੰਥਨ-ਸਮਾਨ ਸਾਧਨਾਂ ਨਾਲ ਪਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਸੁਖੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਆਤਮਾ ਨਿੱਤ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ, ਸੱਚ, ਸਰਬ-ਵਿਆਪੀ, ਸਭ ਦਾ ਆਧਾਰ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਹੈ।

Verse 97

अप्रमेयः स्वयञ्ज्योतिरग्राह्यो मनसापि यः / सच्चिदानन्दरूपो ऽसौ सर्वप्राणिहृदि स्थितः

ਉਹ ਅਪ੍ਰਮੇਯ, ਸਵੈ-ਜ੍ਯੋਤੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਨ ਨਾਲ ਵੀ ਗ੍ਰਹਿਣ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ; ਉਹ ਸੱਚਿਦਾਨੰਦ-ਸਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਸਭ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।

Verse 98

विनश्यत्स्वपि भावेषु न विनश्यति कर्हिचित् / आकाशः सर्वभूतेषु स्थितस्तेजोजले तथा

ਜਦੋਂ ਬਣੇ ਹੋਏ ਪਦਾਰਥ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਵੀ ਉਹ ਸੁਖਮ ਤੱਤ ਕਦੇ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਜਲ ਵਿੱਚ ਵੀ ਤੇਜ ਤੱਤ ਅੰਦਰੋਂ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 99

आत्मा सर्वत्र निर्लेपः पार्थिवेषु यथानिलः / भक्तानुकम्पी भगवान् साधूनां रक्षणाय च

ਆਤਮਾ ਹਰ ਥਾਂ ਨਿਰਲੇਪ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਧਰਤੀ ਦੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਵਿਚ ਹਵਾ। ਭਕਤਾਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆਲੂ ਭਗਵਾਨ ਸਾਧੂਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਵੀ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 100

आविर्भवति लोकेषुगुणीवाज्ञैः प्रतीयते / एवंविवेकत्वया यो बुद्ध्या संशीलयेद्धृदि

ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਣ-ਸੰਪਦਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਗਿਆਨੀ ਉਸੇ ਨੂੰ ਸੱਚਾ ਸਦਗੁਣ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਵਿਵੇਕ-ਯੁਕਤ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਨਿੱਤ ਇਸ ਵਿਵੇਕ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸੁਧਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

Verse 101

भक्तियोगेन सन्तुष्ट आत्मानं दर्शयेदजः / ततः कृतार्थो भवति सदा सर्वत्र निः स्पृहः

ਭਕਤੀ-ਯੋਗ ਨਾਲ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋਣ ਤੇ ਅਜ ਭਗਵਾਨ ਆਪਣਾ ਸਵਰੂਪ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਤਦ ਸਾਧਕ ਕ੍ਰਿਤਾਰਥ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਦਾ ਹਰ ਥਾਂ ਨਿਸ਼ਸਪ੍ਰਿਹ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 102

अतो ऽहङ्कारमुत्सृज्य सानुबन्धे कलेवरे / चरेदसंगो लोकेषु स्वप्नप्रायेषु निर्ममः

ਇਸ ਲਈ ਆਸਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚੋਂ ਅਹੰਕਾਰ ਛੱਡ ਕੇ, ਸੁਪਨੇ ਵਰਗੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਰਮਮ ਹੋ ਕੇ, ਅਸੰਗ ਭਾਵ ਨਾਲ ਵਿਚਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 103

क्व स्वप्ने नियतं धैर्यमिन्द्रजाले क्व सत्यता / क्व नित्यता शरन्मेघे क्व वा सत्यं कलेवरे

ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਥਿਰ ਧੀਰਜ ਕਿੱਥੇ? ਇੰਦਰਜਾਲੀ ਮਾਇਆ ਵਿੱਚ ਸੱਚ ਕਿੱਥੇ? ਸ਼ਰਦ ਦੇ ਬੱਦਲ ਵਿੱਚ ਨਿਤਤਾ ਕਿੱਥੇ? ਅਤੇ ਇਸ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਅਸਲ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਸੱਚ ਕਿੱਥੇ?

Verse 104

अविद्याकर्मजनितं दृश्यमानं चरा चरम् / ज्ञात्वाचारवशी योगी ततः सिद्धिमवाप्स्यसि

ਦਿੱਖਦਾ ਸੰਸਾਰ—ਚਰ ਤੇ ਅਚਰ—ਅਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਕਰਮ ਤੋਂ ਉਪਜਿਆ ਹੈ, ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਜੋ ਯੋਗੀ ਸਦਾਚਾਰ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਤਦੋਂ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 105

इत्युक्त्वा ते गताः सर्वे साधवो दीनवत्सलाः / सो ऽहं तदुक्तमार्गेण तथैवाचरमन्वहम्

ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਦीनਾਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆਲੂ ਉਹ ਸਾਰੇ ਸਾਧੂ ਚਲੇ ਗਏ। ਅਤੇ ਮੈਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੱਸੇ ਮਾਰਗ ਅਨੁਸਾਰ, ਹਰ ਰੋਜ਼ ਓਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਚਰਨ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ।

Verse 106

ततो ऽचिरेणात्मनीदं दृष्टवानहमद्भुतम् / ज्योतिर्मयं सदानन्दं शरच्छीतांशुनिर्मलम्

ਫਿਰ ਥੋੜ੍ਹੇ ਹੀ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਇਕ ਅਦਭੁਤ ਤੱਤ ਵੇਖਿਆ—ਜੋਤਿਰਮਯ, ਸਦਾ-ਆਨੰਦਮਯ, ਅਤੇ ਸ਼ਰਦ ਦੀ ਚੰਦਨੀ ਵਾਂਗ ਨਿਰਮਲ।

Verse 107

निषिच्य सुखसन्दोहैर्मां कृत्वाधिकसस्पृहम् / अन्तर्हितं महतेजो यथा सौदामिनी दिवि

ਸੁਖਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਭਿਗੋ ਕੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਧੀਕ ਲਾਲਸਾ ਜਗਾ ਕੇ, ਉਹ ਮਹਾਤੇਜ ਅੰਤਧਾਨ ਹੋ ਗਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਬਿਜਲੀ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 108

भक्त्या तदेव मनसि भावयन्नहमद्भुतम् / काले कलेवरं त्यक्त्वा गतवान् हरिमव्ययम्

ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਮੈਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਉਸ ਅਦਭੁਤ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਸਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਸਮਾਂ ਆਉਣ ਤੇ ਦੇਹ ਤਿਆਗ ਕੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਹਰਿ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ।

Verse 109

तस्येच्छया पुनर्ब्रह्मन् ब्रह्मणो मे ऽभवज्जनिः / अनुग्रहाद्भगवतस्त्रिषु लोकेषु निः स्पृहः

ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਉਸ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਮੁੜ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮੈਂ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਸਪ੍ਰਿਹ ਰਹਿੰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 110

आपीडयन् मुहुर्वोणां गायमानश्चराम्यहम् / इत्युक्त्वा मे स्वानुभवं ययौ यादृच्छिको मुनिः

“ਵਾਰ ਵਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਦਬਾਉਂਦਾ, ਮੈਂ ਗਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਫਿਰਦਾ ਹਾਂ”—ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਆਪਣਾ ਅਨੁਭਵ ਦੱਸ ਕੇ ਉਹ ਅਚਾਨਕ ਮਿਲਿਆ ਮੁਨੀ ਚਲਾ ਗਿਆ।

Verse 111

ममापि परमाश्चर्यं सन्तोषश्च महानभूत् / अतस्ते साधुसङ्गत्या भक्त्या च परमात्मनः

ਮੇਰੇ ਲਈ ਵੀ ਪਰਮ ਅਚੰਭਾ ਅਤੇ ਵੱਡਾ ਸੰਤੋਖ ਉਪਜਿਆ। ਇਸ ਲਈ ਤੇਰੇ ਲਈ ਇਹ ਸਾਧੂ-ਸੰਗਤ ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਹੀ ਹੋਇਆ ਹੈ।

Verse 112

विशुद्धं निर्मलं शान्तं मनो निर्वृतिमेष्यति / अनेकजन्मजनितं पातकं साधुसंगमे

ਸਾਧੂ-ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਮਨ ਪਵਿੱਤਰ, ਨਿਰਮਲ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਕੇ ਅੰਦਰਲੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 113

क्षिप्रं नश्यति धर्मज्ञ जलानां शरदो यथा / वैश्य उवाच / पीत्वा ते वाक्यपीयूषं स्वान्तं मे शान्तिमागमत्

ਹੇ ਧਰਮਜ੍ਞ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਰਦ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਛੇਤੀ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਧਰਮ ਵੀ ਜਲਦੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵੈਸ਼੍ਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਤੁਹਾਡੇ ਬਚਨਾਂ ਦਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪੀ ਕੇ ਮੇਰਾ ਅੰਤਰ ਮਨ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 114

सर्वतीर्थफलं मे ऽध्य सञ्जातं तव दर्शनात् / इति श्रुत्वा वचस्तस्य प्रोवाच ऋपिसत्तमः

ਅੱਜ ਤੁਹਾਡੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਫਲ ਮਿਲ ਗਿਆ। ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਰਿਸ਼ੀਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨੇ ਕਿਹਾ।

Verse 115

लोमश उवाच / हिताय तव राजेन्द्र त्रिवर्गफलमिच्छतः / यत्त्वया सुकृतं भूरिवृषोत्सर्गं विना कृतम्

ਲੋਮਸ਼ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜੇਂਦ੍ਰ, ਤੇਰੇ ਹਿਤ ਲਈ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ; ਤੂੰ ਤ੍ਰਿਵਰਗ ਦੇ ਫਲ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈਂ। ਤੂੰ ਬਹੁਤ ਪੁੰਨ ਕਰਮ ਕੀਤੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਵ੍ਰਿਸ਼ੋਤਸਰਗ (ਬੈਲ ਦਾਨ-ਮੁਕਤੀ) ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 116

मन्ये ऽकिञ्चत्करं सर्वं नीहारसलिलं यथा / वृषोत्सर्गसमं किञ्चित् साधनं न महीतले

ਮੈਂ ਹੋਰ ਸਭ ਸਾਧਨਾਂ ਨੂੰ ਨਗਣ ਫਲ ਵਾਲਾ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ—ਜਿਵੇਂ ਧੁੰਦ ਦਾ ਪਾਣੀ; ਇਸ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ੋਤਸਰਗ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਕੋਈ ਸਾਧਨ ਨਹੀਂ।

Verse 117

अनायासेन गच्छन्ति गतिं ते पुण्यकर्मणाम् / वृषोत्सर्गः कृतो येन अश्वमेधस्य याजकः

ਪੁੰਨ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਬਿਨਾ ਜਤਨ ਆਪਣੀ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਨੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ੋਤਸਰਗ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉਹ ਫਲ ਵਿੱਚ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯੱਗ ਦਾ ਯਾਜਕ ਸਮਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 118

उभौ समौ मया दृष्टौ दिव्यौ तौ शक्रसन्निधौ / अतस्त्वं पुष्करं गत्वा वृषोत्सर्गं विधाय च

ਮੈਂ ਇੰਦਰ ਦੇ ਸਾਨਿਧ੍ਯ ਵਿੱਚ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਸਮਾਨ—ਦਿਵ੍ਯ ਅਤੇ ਤੇਜਸਵੀ—ਵੇਖੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਪੁਸ਼ਕਰ ਜਾ ਕੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਵ੍ਰਿਸ਼ੋਤਸਰਗ ਦਾ ਕਰਮ ਵੀ ਕਰ।

Verse 119

ततो याहि गृहं साधो येन सर्वं कृतं भवेत् / विपश्चिदुवाच / ततः स पुनरागत्य कार्तिक्यां पुष्करे वरे

“ਫਿਰ, ਹੇ ਸਾਧੂ ਪੁਰਖ, ਘਰ ਜਾ, ਤਾਂ ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਵੇ।” ਇਹ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਨੇ ਆਖਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਮੁੜ ਆਇਆ ਅਤੇ ਕਾਰਤਿਕ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮ ਪੁਸ਼ਕਰ ਤੀਰਥ ਪਹੁੰਚਿਆ।

Verse 120

वराहरूपी भगवान् यत्रास्ते यज्ञपूरकः / चकार विधिवत् सर्वं युद्कमृषिसत्तमैः

ਉੱਥੇ ਵਰਾਹ-ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਭਗਵਾਨ—ਯੱਗ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ—ਵਿਰਾਜਮਾਨ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਭ ਕੁਝ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਨਿਯਮ ਮੁਤਾਬਕ ਯੁੱਧ ਵੀ ਕੀਤਾ।

Verse 121

गतानि बहुतीर्थानि ततो लोमशसंगतिः / ततो ऽधिकतरं जातं पुण्यं नीलविवाहजम्

ਬਹੁਤੇ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਹੋਈ; ਫਿਰ ਲੋਮਸ਼ ਮੁਨੀ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਸੰਗ ਮਿਲਿਆ। ਉਸ ਤੋਂ ਨੀਲ ਦੇ ਵਿਆਹ-ਵਿਧੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਪੁੰਨ ਹੋਰ ਵੀ ਵਧ ਗਿਆ।

Verse 122

सभुक्त्वा विषयान् दिव्यान् विमानवरमाश्रितः / तेन राजकुले जन्म वीरसेनस्य धर्मतः

ਦਿਵ੍ਯ ਭੋਗ ਭੋਗ ਕੇ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਵਿਮਾਨ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ, ਉਸੇ ਪੁੰਨ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਉਹ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਵੀਰਸੇਨ ਦੇ ਰਾਜਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ।

Verse 123

वीरपञ्चाननाख्यातञ्चतुर्वर्गैकसाधकम् / प्रकुर्वतो वृषोत्सर्गं तत्र ये परिचारकाः

ਜੋ ‘ਵੀਰ-ਪੰਚਾਨਨ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਤੇ ਚਤੁਰਵਰਗ-ਸਾਧਨ ਦਾ ਇਕੋ ਉਪਾਯ ਮੰਨੀ ਗਈ ਵ੍ਰਿਸ਼ੋਤਸਰਗ ਰੀਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਜੋ ਪਰਿਚਾਰਕ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਉਸੇ ਪੁੰਨ ਦੇ ਭਾਗੀ ਬਣਦੇ ਹਨ।

Verse 124

दिव्यरूपाभवन् स्पृष्टा गोपुच्छोदकशीकरैः / सुरूपाः पुष्टवपुषः पश्यन्तो दूरसंस्थिताः

ਗਾਂ ਦੀ ਪੁੱਛ ਤੋਂ ਛਿੜਕੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਕਣ ਛੁਹੇ ਤਾਂ ਉਹ ਦਿਵ੍ਯ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਹੋ ਗਏ—ਸੁੰਦਰ, ਸੁਗਠਿਤ ਤੇ ਪੁਸ਼ਟ ਦੇਹ ਵਾਲੇ—ਅਤੇ ਦੂਰ ਵੱਸਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵੀ ਵੇਖਣ ਜੋਗੇ ਹੋ ਗਏ।

Verse 125

ततो दूरतरा ये च दृश्यन्ते मलिना जनाः / दुर्भगा मलिना रूक्षाः कृशा विगतवाससः

ਫਿਰ ਹੋਰ ਵੀ ਦੂਰ ਮੈਲੇ ਲੋਕ ਦਿੱਸਦੇ ਹਨ—ਦੁਰਭਾਗੇ, ਗੰਦੇ, ਰੁੱਖੇ ਤੇ ਬੇਤਰਤੀਬ, ਕਮਜ਼ੋਰ ਅਤੇ ਕੱਪੜਿਆਂ ਤੋਂ ਵੰਝੇ।

Verse 126

वृषयज्ञमपश्यन्तो ये चासूयां प्रकुर्वते / सर्वं निवेदितं राज्ञश्चरितं पूर्वजन्मनः

ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਵ੍ਰਿਸ਼-ਯਜ੍ਞ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ (ਜਾਂ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ) ਅਤੇ ਜੋ ਈਰਖਾ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪੂਰਵ ਜਨਮਾਂ ਦਾ ਸਾਰਾ ਚਰਿਤ੍ਰ ਰਾਜਾ ਯਮ ਨੂੰ ਨਿਵੇਦਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 127

धर्म्यं विचित्रमाख्यानं श्रुतं मे यत् पराशरात् / अतस्त्वं स्वगृहं गच्छ कृपां कृत्वा ममोपरि

ਪਰਾਸ਼ਰ ਤੋਂ ਮੈਂ ਇਹ ਧਰਮ-ਅਨੁਕੂਲ ਅਤੇ ਅਦਭੁਤ ਆਖਿਆਨ ਸੁਣਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਹੁਣ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਨਿਵਾਸ ਨੂੰ ਚਲਾ ਜਾ।

Verse 128

श्रुत्वा विपश्चिद्वाक्यं स विस्मयं परमं गतः / गृहं जगाम विप्रो ऽसौ प्रापितो राजसेवकैः

ਵਿਪਸ਼ਚਿਤ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਪਰਮ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਰਾਜੇ ਦੇ ਸੇਵਕਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਆਪਣੇ ਘਰ ਚਲਾ ਗਿਆ।

Verse 129

वसिष्ठ उवाच / तस्माद्राजन् वृषोत्सर्गं वरिष्ठं सर्वकर्मणाम् / समाचर विधानेन यदि भीतो यमादपि

ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇਸ ਲਈ ਸਭ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਵ੍ਰਿਸ਼ੋਤਸਰਗ ਨੂੰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰ, ਜੇ ਤੂੰ ਯਮ ਤੋਂ ਵੀ ਡਰਦਾ ਹੈਂ।

Verse 130

वृषोत्सर्गसमं किञ्चित् साधनं नदिवः परम् / मया धर्मरहस्यं ते कथितं राजसत्तम

ਹੇ ਰਾਜਸੱਤਮ, ਵ੍ਰਿਸ਼ੋਤਸਰਗ ਦੇ ਸਮਾਨ ਕੋਈ ਉੱਚਾ ਸਾਧਨ ਨਹੀਂ; ਉਸ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਧਰਮ ਦਾ ਗੁਪਤ ਰਹੱਸ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।

Verse 131

पतिपुत्रवती नारी भर्तुरग्रे मृता यदि / वृषोत्सर्गं न कुर्वीत गां दद्याच्च पयस्विः नीम्

ਜੇ ਪਤੀ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਾਲੀ ਇਸਤਰੀ ਪਤੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਰ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਲਈ ਵ੍ਰਿਸ਼ੋਤਸਰਗ ਨਾ ਕਰੇ; ਇਸ ਦੀ ਥਾਂ ਦੁੱਧ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਗਾਂ ਦਾ ਦਾਨ ਕਰੇ।

Verse 132

श्रीकृष्ण उवाच / श्रुत्वा वाक्यं वसिष्ठस्य राजा मधुपुरीं गतः / चकार विधिवत् सर्वं वृषोत्सर्गमहं खग

ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਵਸਿਸ਼ਠ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਜਾ ਮਧੁਪੁਰੀ ਗਿਆ। ਹੇ ਖਗ (ਗਰੁੜ), ਉਸ ਨੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਭ ਕੁਝ ਕੀਤਾ, ਮਹਾਨ ਵ੍ਰਿਸ਼ੋਤਸਰਗ ਵੀ।

Verse 133

गृहं गत्वा स आत्मानं कृतकृत्यममन्यत / कालेन निधनं प्राप्तो नीतो वैवस्वतानुगैः

ਘਰ ਮੁੜ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਤਕ੍ਰਿਤ੍ਯ ਸਮਝਿਆ। ਸਮਾਂ ਆਉਣ ਤੇ ਮੌਤ ਹੋਈ ਅਤੇ ਵੈਵਸਵਤ ਯਮ ਦੇ ਦੂਤ ਉਸ ਨੂੰ ਲੈ ਗਏ।

Verse 134

स कालनगरं हित्वा गतो दूरतरं पथि / श्राद्धदेवपुरं कुत्रेत्येवं दूतानपृच्छत

ਕਾਲਨਗਰ ਛੱਡ ਕੇ ਉਹ ਰਾਹ ਉੱਤੇ ਹੋਰ ਦੂਰ ਤੁਰ ਪਿਆ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਦੂਤਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ—“ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਦੇਵਾਂ ਦਾ ਨਗਰ ਕਿੱਥੇ ਹੈ?”

Verse 135

पापिनो यत्र पात्यन्ते याम्यै पापविशुद्धये / यत्र देवः स धर्माधर्मविचेतनः

ਜਿੱਥੇ ਪਾਪੀਆਂ ਨੂੰ ਪਾਪ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਯਮਲੋਕ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਓਥੇ ਹੀ ਉਹ ਦੇਵ ਵਿਰਾਜਦਾ ਹੈ ਜੋ ਧਰਮ ਤੇ ਅਧਰਮ ਦਾ ਭੇਦ ਜਾਣਦਾ ਹੈ।

Verse 136

गतं पापपुरं तत्तु न द्रष्टव्यं भवादृशैः / अग्रे दृष्ट्वा धर्मराजमूचुस्ते परमादरात्

“ਉਹ ਪਾਪੀਆਂ ਦਾ ਨਗਰ ਲੰਘ ਗਿਆ; ਤੇਰੇ ਵਰਗੇ ਲਈ ਉਹ ਵੇਖਣ ਜੋਗ ਨਹੀਂ।” ਅੱਗੇ ਧਰਮਰਾਜ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਪਰਮ ਆਦਰ ਨਾਲ ਬੋਲੇ।

Verse 137

दिव्यरूपस्तदा देवो देवगन्धर्वसंयुतः / आत्मानं दर्शया मास तस्य राज्ञो महात्मनः

ਤਦ ਦੇਵ ਨੇ ਦਿਵ੍ਯ ਤੇਜਸਵੀ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਦੇਵਾਂ ਅਤੇ ਗੰਧਰਵਾਂ ਸਮੇਤ, ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਾਇਆ।

Verse 138

प्रणम्य दण्डवद्राजा कृताञ्जलिः पुरः स्थितः / तुष्टाव बहुधा देवं हर्षपुरितमानसः

ਰਾਜਾ ਦੰਡਵਤ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰ ਕੇ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜਾ ਹੋਇਆ। ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਹर्ष ਭਰ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਅਨੇਕ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਸਿਫ਼ਤ ਕੀਤੀ।

Verse 139

धर्मराजो ऽपि राजानं प्रशस्येदमुवाच ह / नीयतां देवलोकाय यत्र भोगाः सुपुष्कलाः

ਧਰਮਰਾਜ ਯਮ ਨੇ ਵੀ ਰਾਜੇ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰ ਕੇ ਕਿਹਾ— “ਇਸ ਨੂੰ ਦੇਵਲੋਕ ਲੈ ਜਾਓ, ਜਿੱਥੇ ਭੋਗ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪ੍ਰਚੁਰ ਹਨ।”

Verse 140

तद्वीरवाहनः श्रुत्वा पप्रच्छसमवर्तिनम् / न जाने केन पुण्येन स्वर्गं नयसि मां विभो

ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਵੀਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਾਹਿਆ ਗਿਆ ਉਹ ਪੁੰਨਿਆਤਮਾ ਸਮਵਰਤਿਨ (ਯਮ) ਦੇ ਸੇਵਕ ਨੂੰ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗਾ— “ਹੇ ਵਿਭੋ! ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਕਿ ਕਿਹੜੇ ਪੁੰਨ ਨਾਲ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਸਵਰਗ ਲੈ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈਂ।”

Verse 141

धर्मराज उवाच / त्वया कृतानि पुण्यानि दानं यज्ञाः सविस्तराः / मथुरायां वृषोत्सर्गो वसिष्ठवचनात् किल

ਧਰਮਰਾਜ ਨੇ ਕਿਹਾ— “ਤੂੰ ਪੁੰਨ ਕਰਮ ਕੀਤੇ ਹਨ— ਦਾਨ ਅਤੇ ਵਿਸਤਾਰ ਵਾਲੇ ਯੱਗ; ਅਤੇ ਮਥੁਰਾ ਵਿੱਚ ਵਸਿਸ਼ਠ ਦੇ ਬਚਨ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਵ੍ਰਿਸ਼ੋਤਸਰਗ (ਬੈਲ ਛੱਡਣ ਦੀ ਵਿਧੀ) ਵੀ ਕੀਤੀ।”

Verse 142

धर्मः स्वल्पो ऽपि नृपते यदि सम्यगुपासितः / द्विजदेवप्रसादेन स याति बहुविस्तरम्

ਹੇ ਨ੍ਰਿਪਤੇ! ਧਰਮ ਥੋੜ੍ਹਾ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਜੇ ਉਹ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਆਚਰਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਦਵਿਜਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਉਹ ਬਹੁਤ ਵਿਸਤਾਰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 143

इत्युक्त्वा यमुनाभ्राता क्षणादन्तर्धिमाययौ / वीरबाहुर्दिवं गत्वा देवैः सह मुमोद ह

ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਯਮੁਨਾ ਦਾ ਭਰਾ ਯਮ ਆਪਣੇ ਦਿਵ੍ਯ ਮਾਇਆ-ਬਲ ਨਾਲ ਛਿਨ ਵਿੱਚ ਅੰਤਧਾਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਅਤੇ ਵੀਰਬਾਹੁ ਸੁਰਗ ਨੂੰ ਜਾ ਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ।

Verse 144

श्रीकृष्ण उवाच / मया ते कथितं पक्षिन् वृषयज्ञः सुविस्तरः / प्राणिनां कर्मनिर्हारं श्रुत्वा पापैः प्रमुच्यते

ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਪੰਛੀ ਗਰੁੜ! ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਵ੍ਰਿਸ਼-ਯਜ੍ਞ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੇ ਕਰਮ-ਨਿਰ੍ਹਾਰ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।