Adhyaya 33
Yama-mārga (Adhvan) and the Courts of Yama: Vaivasvatī and Chitragupta
ਪਿਛਲੀ ਚਰਚਾ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਂਦਿਆਂ ਗਰੁੜ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਯਮਲੋਕ ਦਾ ਪਰਿਮਾਣ ਅਤੇ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਯਾਤਰਾ‑ਮਾਰਗ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਣੂ ‘ਅਧਵਨ’ ਨੂੰ 86,000 ਯੋਜਨ ਦੱਸ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਤਪਤ, ਕੰਡਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਛਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਅੰਨ‑ਜਲ ਤੋਂ ਵਿਹੂਣਾ ਰਸਤਾ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਭੁੱਖ‑ਤ੍ਰਿਹ, ਗਰਮੀ‑ਠੰਢ ਆਦਿ ਕਲੇਸ਼ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਪਾਪ‑ਭਾਰ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸਤਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਲੋਕ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਤੌਰ ਤੇ ਸੁਖ ਨਾਲ ਲੰਘ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਧਿਆਇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਆਚਰਨ ਨਾਲ ਪਰਲੋਕੀ ਸਹਾਇਤਾ ਜੋੜਦਾ ਹੈ: ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਦਾਨ ਯਾਤਰੀ ਦੇ ਅੱਗੇ ਖੜ੍ਹ ਕੇ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਛੋਟੇ ਦੁਸ਼ਕਰਮੀਆਂ ਤੱਕ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦਾ ਜਲ ਵੀ ਕਈ ਵਾਰ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦਾ। ਫਿਰ ਕਥਾ ਯਮ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ‑ਕੇਂਦਰ ਵੱਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਰਤਨਾਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਵੈਵਸਵਤੀ ਨਗਰੀ, ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਾਕਾਰ‑ਦੁਆਰ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਭਾ, ਜਿੱਥੇ ਧਰਮਰਾਜ ਧਰਮੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਨਾਮ ਦਿੰਦਾ ਤੇ ਪਾਪੀਆਂ ਨੂੰ ਡਰਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਨਗਰ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਚਿਤ੍ਰਗੁਪਤ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਰਗਾ ਘਰ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਨਿਰਪੱਖ ਲੇਖਾ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਲੇ‑ਦੁਆਲੇ ਕਲੇਸ਼‑ਰੂਪ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਯਮਦੂਤਾਂ ਦੀਆਂ ਭਿਆਨਕ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਕੇ ਦਾਨ‑ਸੇਵਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆਕਾਰੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ੀਲਤਾ ਨੂੰ ਅਗਲੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
जन्तूत्पत्तितद्गधात्वादिविभागभुवनादिविभागवर्णनं नाम द्वात्रिंशो ऽध्यायः गरुड उवाच / उत्पत्तिलक्षणं जन्तोः कथितं मयि पुत्त्रके / यमलोकः कियन्मात्रस्त्रैलोक्ये सचराचरे / विस्तरं तस्य मे ब्रूहि अध्वा चैव कियान् स्मृतः
ਗਰੁੜ ਬੋਲੇ—ਹੇ ਪੁੱਤਰ! ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਦੇ ਲੱਛਣ ਦੱਸੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਦੱਸ—ਚਰਾਚਰ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਵਿੱਚ ਯਮਲੋਕ ਕਿੰਨਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ? ਉਸ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ, ਅਤੇ ‘ਅਧਵਾ’ ਮਾਰਗ ਕਿੰਨਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ?
Verse 2
कैश्च पापैः कृतैर्देव केन वा शुभकर्मणा / गच्छन्ति मानवास्तत्र कथयस्व विशेषतः
ਹੇ ਦੇਵ! ਕਿਹੜੇ ਕਿਹੜੇ ਪਾਪ ਕਰਨ ਨਾਲ ਅਤੇ ਕਿਹੜੇ ਸ਼ੁਭ ਕਰਮ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਉੱਥੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ? ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਦੱਸੋ।
Verse 3
श्रीभगवानुवाच / षटशीतिसहस्राणि योजनानां प्रमाणतः / यमलोकस्य चाध्वानमन्तरा मानुषस्य च
ਸ਼੍ਰੀਭਗਵਾਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮਨੁੱਖ ਲੋਕ ਅਤੇ ਯਮ ਲੋਕ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦਾ ਰਾਹ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਛਿਆਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਹੈ।
Verse 4
ध्मातताम्रमिवातप्तो ज्वलद्दुर्गो महापथः / तत्र गच्छन्ति पापिष्ठा मानवा मूढचेतसः
ਉਹ ਮਹਾਂ ਰਾਹ ਪਿਘਲੇ ਤਾਂਬੇ ਵਾਂਗ ਤਪਤ, ਜਲਦਾ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਸ਼ਕਰ ਹੈ; ਉਸੇ ਰਾਹ ਤੇ ਮੋਹ-ਗ੍ਰਸਤ ਚਿੱਤ ਵਾਲੇ ਮਹਾਂ ਪਾਪੀ ਮਨੁੱਖ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 5
कण्टकाश्च सुतीक्ष्णा वै विविधा घोरदर्शनाः / तैस्तुवालुक्षितिर्व्याप्ता हुताशश्च तथोल्बणः
ਉੱਥੇ ਬਹੁਤ ਤਿੱਖੇ, ਅਨੇਕਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਅਤੇ ਡਰਾਉਣੇ ਦਿਸਣ ਵਾਲੇ ਕੰਡੇ ਹਨ; ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਰੇਤਲੀ ਧਰਤੀ ਹਰ ਥਾਂ ਫੈਲੀ ਹੈ ਅਤੇ ਭਿਆਨਕ ਅੱਗ ਵੀ ਭੜਕਦੀ ਹੈ।
Verse 6
वृक्षच्छाया न तत्रास्ति यत्र विश्रमते नरः / गृहीतः कालपाशैश्च कृतैः कर्मभिरुल्बणैः
ਉੱਥੇ ਜਿੱਥੇ ਮਨੁੱਖ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੇ, ਰੁੱਖ ਦੀ ਛਾਂ ਨਹੀਂ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਕਾਲ ਦੇ ਪਾਸਿਆਂ ਨਾਲ ਫੜਿਆ ਹੋਇਆ, ਆਪਣੇ ਕੀਤੇ ਭਿਆਨਕ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਬੱਝਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 7
तस्मिन् मार्गे न चान्नाद्यं येन प्राणान् प्रपोषयेत् / न जलं दृश्यते तत्र तृषा येन विलीयते
ਉਸ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਨੂੰ ਪਾਲਣ ਲਈ ਅੰਨ ਆਦਿ ਨਹੀਂ; ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਪਿਆਸ ਮਿਟਾਉਣ ਲਈ ਪਾਣੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ।
Verse 8
क्षुधया पीडितो याति तृष्णया च महापथे / शीतेन कम्पते क्वापि यममार्गे ऽतिदुर्गमे
ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਉਹ ਮਹਾਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਤੁਰਦਾ ਹੈ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨਾਲ ਵੀ ਵਿਆਕੁਲ; ਅਤੇ ਕਿਤੇ ਅਤਿ ਦੁৰ্গਮ ਯਮ-ਮਾਰਗ ਤੇ ਠੰਢ ਨਾਲ ਕੰਬਦਾ ਹੈ।
Verse 9
यद्यस्य यादृशं पापं स पन्थास्तस्य तादृशः / सुदीनाः कृपणा मूढा दुः खैर्व्याप्तास्तरन्ति तम्
ਜਿਸ ਨੇ ਜਿਹੋ ਜਿਹਾ ਪਾਪ ਕੀਤਾ, ਉਸ ਲਈ ਓਹੋ ਜਿਹਾ ਹੀ ਰਾਹ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ, ਬਹੁਤ ਦਿਨ, ਅਸਹਾਇ ਤੇ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਉਸ (ਭਿਆਨਕ) ਰਾਹ ਨੂੰ ਲੰਘਦੇ ਹਨ।
Verse 10
रुदन्ति दारुणं केचित् केचिद्द्रोहं वदन्ति च / आत्मकर्मकृतैर्देषैः पच्यमाना मुहुर्मुहुः
ਕੁਝ ਬਹੁਤ ਦਰਦਨਾਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੋਂਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਦ੍ਰੋਹ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸਘਾਤ ਦੀ ਪੁਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਆਪਣੇ ਹੀ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਬਣੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਮੁੜ ਮੁੜ ਸੜ ਕੇ ਤੜਫਦੇ ਹਨ।
Verse 11
ईदृग्विधः स वै पन्था विज्ञेयो दारुणः खग / वितृष्णा ये नरा लोके सुखं तस्मिन् व्रजन्ति ते
ਹੇ ਖਗ (ਗਰੁੜ)! ਐਸਾ ਹੀ ਉਹ ਰਾਹ ਹੈ—ਇਸ ਨੂੰ ਕਠੋਰ ਜਾਣ; ਪਰ ਜੋ ਲੋਕ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਨ, ਉਹ ਉਸੇ ਰਾਹ ਤੇ ਸੁਖ ਨਾਲ ਤੁਰਦੇ ਹਨ।
Verse 12
यानियानि च दानानि दत्तानि भुवि मानवैः / तानितान्युपतिष्ठन्ति यमलोके पुरः पथि
ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੇ ਜੋ ਜੋ ਦਾਨ ਦਿੱਤੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਉਹੀ ਯਮਲੋਕ ਵੱਲ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੱਗੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 13
पापिनो नोपतिष्ठन्ति दाहश्राद्धजलाञ्जलि / भ्रमन्ति वायुभूतास्ते ये क्षुद्राः पापकर्मिणः
ਪਾਪੀਆਂ ਤੱਕ ਦਾਹ‑ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਜਲਾਂਜਲੀ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦੀ। ਜੋ ਨੀਚ ਪਾਪਕਰਮੀ ਹਨ, ਉਹ ਵਾਯੂ‑ਭੂਤ ਹੋ ਕੇ ਬੇਚੈਨ ਤੇ ਆਸਰਾ‑ਹੀਣ ਭਟਕਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 14
ईदृशं वर्त्म तद्रौद्रं कथितं तव सुव्रत / पुनश्च कथयिष्यामि यममार्गस्य या स्थितिः
ਹੇ ਸੁਵ੍ਰਤ! ਐਸਾ ਉਹ ਰੌਦ੍ਰ ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਰਾਹ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਿਆ। ਹੁਣ ਫਿਰ ਮੈਂ ਯਮ‑ਮਾਰਗ ਦੀ ਹਾਲਤ ਅਤੇ ਚਾਲ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ।
Verse 15
याम्यनैरृतयोर्मध्ये पुरं वैवस्वतस्य तु / सर्वं वज्रमयं दिव्यमभेद्यं तत् सुरासुरैः
ਯਾਮ੍ਯ ਅਤੇ ਨੈਤ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵੈਵਸ੍ਵਤ (ਯਮ) ਦਾ ਨਗਰ ਹੈ। ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਜ੍ਰਮਯ, ਦਿਵ੍ਯ ਹੈ; ਦੇਵ ਤੇ ਅਸੁਰ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਭੇਦ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ।
Verse 16
चतुरश्रं चतुर्द्वारं सप्तप्राकारतोरणम् / स्वयं तिष्ठति वै यस्यां यमो दूतैः समन्वितः
ਉਹ ਚਤੁਰਸ੍ਰ ਹੈ, ਚਾਰ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਵਾਲੀ, ਸੱਤ ਪ੍ਰਾਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਤੋਰਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਯਮ ਆਪਣੇ ਦੂਤਾਂ ਸਮੇਤ ਆਪ ਖੜਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 17
योजनानां सहस्रं वै प्रमाणेन तदुच्यते / सर्वरत्नमयं दिव्यं विद्युज्ज्वालार्कतैजसम्
ਉਸ ਦਾ ਮਾਪ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਦਿਵ੍ਯ, ਸਭ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ ਅਤੇ ਬਿਜਲੀ, ਜਵਾਲਾ ਤੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਚਮਕਦੀ ਹੈ।
Verse 18
तद्गुहं धर्मराजस्य विस्तीर्णं काञ्चनप्रभम् / योजनानां पञ्चशतप्रमाणेन समुच्छ्रितम्
ਧਰਮਰਾਜ (ਯਮ) ਦੀ ਉਹ ਗੁਫਾ-ਸਭਾ ਬਹੁਤ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਵਰਗੀ ਪ੍ਰਭਾ ਨਾਲ ਦਮਕਦੀ ਸੀ; ਉਸ ਦੀ ਉਚਾਈ ਪੰਜ ਸੌ ਯੋਜਨ ਮਾਪ ਦੀ ਸੀ।
Verse 19
वृतं स्तम्भसहस्रैस्तु वैदूर्यमणिमण्डितम् / मुक्ताजालगवाक्षं च पताकाशतभूषितम्
ਉਹ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਤੰਭਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਵੈਦੂਰਯ ਮਣੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ; ਮੋਤੀਆਂ ਦੇ ਜਾਲ ਵਰਗੀਆਂ ਗਵਾਖ਼-ਖਿੜਕੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਸੈਂਕੜੇ ਪਤਾਕਿਆਂ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭਿਤ ਸੀ।
Verse 20
घण्टाशतनिनादाढ्यं तोरणानां शतैर्वृतम् / एवमादिभिरन्यैश्च भूषणैर्भूषितं सदा
ਸੈਂਕੜੇ ਘੰਟੀਆਂ ਦੇ ਨਾਦ ਨਾਲ ਉਹ ਗੂੰਜਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਸੈਂਕੜੇ ਤੋਰਣਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਨੇਕ ਸ਼ਿੰਗਾਰਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਸਦਾ ਸਜਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ।
Verse 21
तत्रस्थो भगवान् धर्म आसने तु समे शुभे / दशयो जनविस्तीर्णे नीलजीमूतसन्निभे
ਉੱਥੇ ਭਗਵਾਨ ਧਰਮ ਸਮ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਸਨ; ਉਹ ਆਸਨ ਦਸ ਯੋਜਨ ਚੌੜਾ ਅਤੇ ਨੀਲੇ ਵਰਖਾ-ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਵਰਗਾ ਸ਼ਿਆਮ ਸੀ।
Verse 22
धर्मज्ञो धर्मशीलश्च धर्मयुक्तो हितो यमः / भयदः पापयुक्तानां धार्मिकाणां सुखप्रदः
ਯਮ ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ, ਧਰਮਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਧਰਮ ਨਾਲ ਯੁਕਤ—ਹਿਤਕਾਰੀ ਹੈ; ਪਾਪ ਨਾਲ ਬੱਝਿਆਂ ਨੂੰ ਡਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕਾਂ ਨੂੰ ਸੁਖ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ।
Verse 23
मन्दमारु तसंयोगैरुत्सवैर्विविधैस्तथा / व्याख्यानैर्विविधैर्युक्तः शङ्खवादित्रनिः स्वनैः
ਉੱਥੇ ਮੰਦ, ਠੰਢੀਆਂ ਹਵਾਵਾਂ ਦਾ ਸੰਗ ਹੈ, ਨਾਨਾ ਉਤਸਵ ਅਤੇ ਵਿਭਿੰਨ ਧਰਮ-ਵਿਆਖਿਆਨ ਹਨ; ਸ਼ੰਖ ਅਤੇ ਵਾਜਿਆਂ ਦੇ ਨਾਦ ਨਾਲ ਉਹ ਸਥਾਨ ਗੂੰਜਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 24
पुरमध्यप्रवेशे तु चित्रगुप्तस्य वै गृहम् / पञ्चविंशतिसंख्यानां योजनानां सुविस्तरम्
ਉਸ ਨਗਰ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਿਆਂ ਹੀ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਚਿਤ੍ਰਗੁਪਤ ਦਾ ਘਰ ਹੈ; ਜੋ ਪੱਚੀ ਯੋਜਨ ਤੱਕ ਬਹੁਤ ਵਿਸਤਾਰ ਵਾਲਾ ਹੈ।
Verse 25
दशोच्छ्रितं महादिव्यं लोहप्राकारवोष्टितम् / प्रतोलीशतसंचारं पतताकाशतशोभितम्
ਉਹ ਦਸ (ਯੋਜਨ) ਉੱਚਾ, ਮਹਾ-ਦਿਵ੍ਯ ਅਤੇ ਅਦਭੁਤ ਹੈ; ਲੋਹੇ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਚੀਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ; ਸੈਂਕੜੇ ਦਰਵਾਜ਼ਾ-ਮਾਰਗਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਅਤੇ ਸੈਂਕੜੇ ਲਹਿਰਾਉਂਦੀਆਂ ਪਤਾਕਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ।
Verse 26
दीपिकाशतसङ्कीर्णं गीतध्वनिसमाकुलम् / विचित्रचित्रकुशलैश्चित्रगुप्तस्य वै गृहम्
ਚਿਤ੍ਰਗੁਪਤ ਦਾ ਘਰ ਸੈਂਕੜੇ ਦੀਵਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਗੀਤਾਂ ਦੀ ਧੁਨ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦਾ, ਅਤੇ ਨਿਪੁਣ ਚਿਤ੍ਰਕਾਰਾਂ ਦੇ ਬਣਾਏ ਅਦਭੁਤ ਚਿੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
Verse 27
मणिमुक्तामये दिव्ये आसने परमाद्भुते / तत्रस्थो गणयत्यायुर्मानुषेष्वितरेषु च
ਉਹ ਉੱਥੇ ਮਣੀ-ਮੋਤੀ ਨਾਲ ਬਣੇ ਪਰਮ ਅਦਭੁਤ ਦਿਵ੍ਯ ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਕੇ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਹੋਰ ਯੋਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਆਯੁ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 28
न मुह्यति कदाचित् स सुकृते दुष्कृते ऽपि वा / यद्येनोपार्जितं यावत् तावद्वै वेत्ति तस्य तत्
ਉਹ ਕਦੇ ਭੀ ਮੋਹਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ—ਨਾ ਪੁੰਨ ਨਾਲ, ਨਾ ਪਾਪ ਨਾਲ। ਉਸ ਨੇ ਜਿੰਨਾ ਕਰਮ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉਤਨਾ ਹੀ ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਹੀ ਸਮਝ ਕੇ ਸੱਚੇ ਤੌਰ ਤੇ ਜਾਣਦਾ ਹੈ।
Verse 29
दशाष्टदोषरहितं कृत कर्म लिखत्यसौ / चित्रगुप्तालयात् आच्यां ज्वरस्यास्ति महागृहम्
ਅਠਾਰਾਂ ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਉਹ ਚਿਤ੍ਰਗੁਪਤ ਕੀਤੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਲੇਖਾ ਲਿਖਦਾ ਹੈ। ਚਿਤ੍ਰਗੁਪਤ ਦੇ ਆਲਯ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜ੍ਵਰ ਦਾ ਮਹਾਨ ਘਰ ਸਥਿਤ ਹੈ।
Verse 30
दक्षिणे चापि शूलस्य लताविस्फोटकस्य च / पश्चिमे काल पाशस्य अजीर्णस्यारुचेस्तथा
ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਸ਼ੂਲ ਅਤੇ ਲਤਾਵਿਸ੍ਫੋਟਕ ਦੀਆਂ ਪੀੜਾਂ ਹਨ; ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਕਾਲਪਾਸ਼, ਅਜੀਰਨ ਅਤੇ ਅਰੁਚੀ ਦੇ ਦੁੱਖ ਹਨ।
Verse 31
मध्यपीठोत्तरे ज्ञेयो तथा चान्या विषचिका / ऐशन्यां वै शिरो ऽर्तिश्च आग्नेय्याञ्चैव मृकता
ਮੱਧ ਪਿੱਠ ਦੇ ਉੱਪਰਲੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਦਰਦ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਚਿਕਾ ਨਾਮਕ ਰੋਗ ਜਾਣੋ। ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਸਿਰ ਦੀ ਪੀੜ, ਅਤੇ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਮ੍ਰਿਕਤਾ (ਖ਼ਸਾ/ਖ਼ਯ) ਸਮਝੋ।
Verse 32
अतिसारश्च नैरृत्यां वायव्यां दाहसंज्ञकः / एभिः परिवृतो नित्यं चित्रगुप्तः स तिष्ठति
ਨੈਰਿਤ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਅਤਿਸਾਰ ਹੈ ਅਤੇ ਵਾਯਵ੍ਯ ਵਿੱਚ ‘ਦਾਹ’ ਨਾਮ ਦੀ ਪੀੜ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਦਾ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਚਿਤ੍ਰਗੁਪਤ ਉੱਥੇ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 33
यत् कर्म कुरुते कश्चित्तत् सर्वं विलखत्यसौ / धर्मराजगृहद्वारि दूतास्तार्क्ष्य तथा निशि / तिष्ठन्ति पापकर्माणः पच्यमाना नराधमाः
ਮਨੁੱਖ ਜੋ ਵੀ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਉਹ (ਲੇਖਕ) ਲਿਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਤਾਰਕ੍ਸ਼੍ਯ! ਧਰਮਰਾਜ ਦੇ ਗ੍ਰਿਹ-ਦੁਆਰ ਉੱਤੇ ਯਮਦੂਤ ਰਾਤ ਨੂੰ ਵੀ ਖੜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਉੱਥੇ ਪਾਪਕਰਮੀ ਅਧਮ ਮਨੁੱਖ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਸੜਦੇ ਹੋਏ ਪਏ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 34
यमदूतैर्महापाशैर्हन्यमानाश्च मुद्गरैः / वध्यन्ते विविधैः पापैः पूर्वकर्मकृतैर्नराः
ਯਮਦੂਤ ਮਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਅਤੇ ਮੁਦਗਰਾਂ ਨਾਲ ਮਾਰ ਕੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਿਛਲੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਨਾਨਾ ਪਾਪਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਦੰਡਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 35
नानाप्रहारणाग्रैश्च नानायन्त्रैस्तथा परे / छिद्यन्ते पापकर्माणः क्रकचैः काष्ठवद्द्विधा
ਉੱਥੇ ਅਨੇਕ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀਆਂ ਤਿੱਖੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਅਤੇ ਨਾਨਾ ਯੰਤਰਾਂ ਨਾਲ ਪਾਪਕਰਮੀ ਕੱਟੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਆਰੇ ਨਾਲ ਲੱਕੜ ਵਾਂਗ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਚੀਰ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 36
अन्ये ज्वलद्भिरङ्गारैर्वेष्टिताः परितो भृशम् / पूर्वकर्मविपाकेन ध्मायन्ते लोहपिण्डवत्
ਕੁਝ ਹੋਰ ਲੋਕ ਸੜਦੇ ਅੰਗਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਕਸ ਕੇ ਘਿਰੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਪਿਛਲੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਵਿਪਾਕ ਨਾਲ ਉਹ ਭੱਠੀ ਵਿੱਚ ਲੋਹੇ ਦੇ ਡੱਲੇ ਵਾਂਗ ਫੂਕ ਮਾਰ ਕੇ ਤਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 37
क्षिप्त्वान्ये च धरापृष्ठे कुठारेणावकर्तिताः / क्रन्दमानाश्च दृश्यन्ते पूर्वकर्मविपाकतः
ਕੁਝ ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਟਕ ਕੇ ਕੁਹਾੜੇ ਨਾਲ ਕੱਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਰੋਣ-ਚੀਖਣ ਕਰਦੇ ਦਿੱਸਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਸਭ ਪਿਛਲੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਵਿਪਾਕ ਕਰਕੇ ਹੈ।
Verse 38
केचिद्गुडमयैः पाकैस्तैलपाकैस्तथा परे / पीड्यन्ते यमदूतैश्च पापिष्ठाः सुभृशं नराः
ਕੁਝ ਅਤਿ ਪਾਪੀ ਮਨੁੱਖ ਪਿਘਲੇ ਗੁੜ ਦੇ ਕੜਾਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਕਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਕੁਝ ਤੇਲ ਵਿੱਚ ਉਬਾਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯਮਦੂਤ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਕਠੋਰ ਤੜਪਾਉਂਦੇ ਹਨ।
Verse 39
क्षणाह्नि प्रार्थयन्त्यन्ये देहिदेहीति कोटिशः / यमलोके मया दृष्टा ममस्वं भक्षितं त्वया
ਪਲ ਪਲ ਤੇ ਦਿਨੋ ਦਿਨ ਅਣਗਿਣਤ ਜੀਵ ‘ਦੇ ਦਿਓ, ਦੇ ਦਿਓ’ ਕਹਿ ਕੇ ਮੰਗਦੇ ਹਨ; ਯਮਲੋਕ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਜੋ ਮੇਰਾ ਸੀ, ਉਹ ਤੂੰ ਹੀ ਖਾ-ਭੋਗ ਲਿਆ।
Verse 40
इत्येवं बहुशस्तार्क्ष्य नरकाः पापिनां स्मृताः / कर्मभिर्बहुभिः प्रोक्तैः सर्वशास्त्रेषु भाषितैः / दानोपकारं वक्ष्यामि यथा तत्र सुखं भवेत्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਤਾਰਕ੍ਸ਼੍ਯ, ਪਾਪੀਆਂ ਦੇ ਨਰਕ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਭੇਦ ਅਨੁਸਾਰ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਸਭ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਦਾਨ ਅਤੇ ਉਪਕਾਰ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸੁਖ ਹੋਵੇ।
Frequently Asked Questions
The chapter states that whatever kind of sin a person commits, a path of that very kind ‘becomes his’: suffering is not random but a karmic correspondence, where experiences on the route reflect the moral texture of prior actions (karma-vipāka).
Acts of giving performed while alive are said to ‘stand before’ the traveler on the road to Yama’s realm—functioning as supportive merit that mitigates hardship—foreshadowing the next section’s explicit teaching on dāna and service as beneficial power.
The text claims that for sinners the jalāñjali connected with funeral rites and śrāddha does not reach; it frames this as a karmic obstruction tied to petty evil conduct, resulting in restless wandering rather than stable reception of offerings.
By portraying gates, walls, radiance, and a formal throne-hall, the chapter emphasizes cosmic moral administration: Yama is not arbitrary but a dharma-aligned adjudicator who gives fear to the sinful and happiness to the righteous.
Chitragupta records all actions and reckons the span of life across beings; ‘never deluded’ signals impartial accounting unaffected by merit or sin as bribes—karma is known and recorded exactly, forming the basis for just consequence.