Adhyaya 5
Āśauca, Daśāha Piṇḍa-Rites, Vṛṣotsarga, Sāpiṇḍīkaraṇa, and the Yama-mārga (Path to Yama)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੇਤ-ਕਲਪ ਦੀ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ-ਪਰੰਪਰਾ ਅੱਗੇ ਵਧਦੀ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਗਰੁੜ ਨੂੰ ਦਾਹ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਦਾ ਆਚਰਨ, ਘਰ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਪ੍ਰਵੇਸ਼, ਅਤੇ ਸਪਿੰਡ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਲਈ ਦਸ ਰਾਤਾਂ ਦੇ ਆਸ਼ੌਚ ਨਿਯਮ (ਜਨਮ-ਆਸ਼ੌਚ ਅਤੇ ਬਾਲ ਅਵਸਥਾ ਦੇ ਭੇਦਾਂ ਸਮੇਤ) ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਦਸ਼ਾਹ ਕਾਰਜਕ੍ਰਮ—ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਪਿੰਡਦਾਨ (ਸ਼ੁੱਧਤਾ, ਥਾਂ, ਸਮੱਗਰੀ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਨਾਲ), ਅੰਜਲੀ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਦਾਨ, ਅਤੇ ਦਸਵੇਂ ਦਿਨ ਸਨਾਨ, ਵਸਤ੍ਰ/ਕੇਸ਼ ਤਿਆਗ ਅਤੇ ਵਰਣ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ੁੱਧੀ-ਚਿੰਨ੍ਹ—ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਤ ਦਾ ਪੋਸ਼ਣ ਅਤੇ ਯਮਦੂਤਾਂ ਦੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ, ਅਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਪਿੰਡਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸੂਖਮ ਦੇਹ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਮੱਧ/ਸ਼ੋਡਸ਼ੀ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦੇ ਕੇ ਗਿਆਰ੍ਹਵੇਂ ਦਿਨ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਵ੍ਰਿਸ਼ੋਤਸਰਗ ਨੂੰ ਅਤਿ ਮੁੱਖ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਫਿਰ ਦਾਨ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਭੋਜਨ। ਅੱਗੇ ਏਕੋੱਦਿਸ਼ਟ ਪਾਤਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਾਪਿੰਡੀਕਰਨ, ਪਿਤ੍ਰ-ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਰਤਨ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਵਿਕਲਪ ਅਤੇ ਪਤੀ-ਪਤਨੀ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਮ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਯਮਮਾਰਗ—ਯਮਦੂਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਬੱਝੀ ਯਾਤਰਾ, ਦੂਰੀ-ਸਮਾਂ, ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਠਿਕਾਣੇ/ਨਗਰ, ਗੋਦਾਨ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਵੈਤਰਨੀ ਪਾਰ, ਅਤੇ ਯਮ ਦਰਸ਼ਨ ਤੇ ਗਤੀ-ਨਿਰਣੇ—ਅਗਲੇ ਕਰਮ-ਵਿਚਾਰ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਚਰਚਾ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
नाम चतुर्थो ऽध्यायः श्रीकृष्ण उवाच / एवं दग्ध्वा नरं प्रेतं स्नात्वा कृत्वा तिलोदकम् / अग्रतः स्त्रीजनो गच्छेद्व्रजेयुः पृष्ठतो नराः
ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰੇਤ ਬਣੇ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਦਾਹ-ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਤਿਲੋਦਕ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ, ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਅੱਗੇ ਚੱਲਣ ਅਤੇ ਪੁਰਸ਼ ਪਿੱਛੇ ਪਿੱਛੇ ਜਾਣ।
Verse 2
प्राशयेन्निम्बपत्राणि रुदन्तो नामपूर्वकम् / विधातव्यं चाचमनं पाषाणोपरि संस्थिते
ਸੋਗੀ ਜਣੇ ਰੋਂਦੇ ਹੋਏ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਲੈ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਨੀਮ ਦੇ ਪੱਤੇ ਚਖਾਉਣ; ਅਤੇ ਪੱਥਰ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਆਚਮਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਵੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 3
ते प्रविश्य गृहं सर्वे सुताद्याश्च सपिण्डकाः / भवेयुर्दशरात्रं वै यत आशौचकं खग
ਹੇ ਖਗ (ਗਰੁੜ)! ਜਦੋਂ ਪੁੱਤਰ ਆਦਿ ਸਾਰੇ ਸਪਿੰਡਕ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਘਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਦਸ ਰਾਤਾਂ ਤੱਕ ਆਸ਼ੌਚ ਲੱਗਦਾ ਹੈ—ਇਹੀ ਨਿਯਮ ਹੈ।
Verse 4
क्रीतलब्धाशनाः सर्वे स्वपेयुस्ते पृथक्पृथक् / अक्षारलवणान्नाः स्युर्निमज्जेयुश्च ते त्र्यहम्
ਉਹ ਸਭ ਖਾਣਾ ਕੇਵਲ ਖਰੀਦ ਕੇ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਹਰ ਕੋਈ ਵੱਖ ਵੱਖ ਸੌਵੇ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਭੋਜਨ ਖਾਰ ਅਤੇ ਨਮਕ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਉਹ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਰਹਿਣ।
Verse 5
अमांसभोजनाश्चाधः शयीरन्ब्रह्मचारिणः / परस्परं न संस्पृष्टा दानाध्ययनवर्जिताः
ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਮਾਸ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦੇ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸੌਂਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਆਪਸੀ ਸੰਗਤ-ਸਪਰਸ਼ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹੇ ਅਤੇ ਦਾਨ ਤੇ ਸਵਾਧਿਆਇ ਤੋਂ ਵੰਚਿਤ ਰਹੇ।
Verse 6
मलिनाश्चाधोमुखाश्च दीना भोगविवर्जिताः / अङ्गसंवाहनं केशमार्जनं वर्जयन्ति ते
ਉਹ ਮੈਲੇ, ਸਿਰ ਝੁਕਾਏ, ਦਿਨ ਅਤੇ ਭੋਗਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਅੰਗ-ਮਰਦਨ ਅਤੇ ਵਾਲਾਂ ਦੀ ਸਵਾਰ-ਸੰਭਾਲ ਵਰਗੇ ਸਰੀਰਕ ਸੁਖਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗਦੇ ਹਨ।
Verse 7
मृन्मये पत्रजे वापि भुञ्जीरंस्ते च भाजने / उवासन्तु ते कुर्युरेकाहमथ वा त्र्यहम्
ਉਹ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਬਰਤਨ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਪੱਤਲ ਉੱਤੇ ਭੋਜਨ ਕਰਨ; ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਰਹਿ ਕੇ ਇੱਕ ਦਿਨ ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਉਹ ਵਰਤ/ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਕਰਨ।
Verse 8
गरुड उवाच / आशौचिन इति प्रोक्तमाशौचस्य च वै प्रभो / लक्षणं किं कियत्कालं भाव्यं वा तद्युतैर्नरैः
ਗਰੁੜ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ‘ਆਸ਼ੌਚ’ ਨਾਮ ਦੀ ਅਸ਼ੁੱਧਤਾ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਲੱਛਣ ਕੀ ਹਨ? ਇਹ ਕਿੰਨੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ? ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਲੋਕ ਕਿਹੜੇ ਨਿਯਮ/ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਕਰਨ?
Verse 9
शृकृष्ण उवाच / अपनोद्यन्त्विदं कालादिभिराशु निषेधकृत् / पिण्डाध्ययनदानादेः पुङ्गतो ऽतिशयो हि तत्
ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਉਚਿਤ ਕਾਲ ਆਦਿ, ਜੋ ਤੁਰੰਤ ਰੋਕ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ਬਾਧਾ ਜਲਦੀ ਦੂਰ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ; ਕਿਉਂਕਿ ਪਿੰਡ-ਦਾਨ, ਸਵਾਧਿਆਇ/ਪਾਠ, ਦਾਨ ਆਦਿ ਤੋਂ ਉਪਜਿਆ ਪੁੰਨ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹੈ।
Verse 10
दशाहं शावमाशौचं सपिण्डेषु विधीयते / जनने ऽप्येवमेव स्यान्निपुणं शुद्धिमिच्छताम्
ਸਪਿੰਡ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਕਾਰਨ ਦਸ ਦਿਨ ਦਾ ਸ਼ਾਵ-ਆਸ਼ੌਚ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਨਮ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਹੋਵੇ—ਜੋ ਸ਼ੁੱਧੀ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 11
जन्मन्येकोदकानान्तुत्रिरात्राच्छुद्धिरिष्यते / शावस्य शेषाच्छुध्यन्ति त्र्यहादुदकदायिनः
ਜਨਮ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਏਕੋਦਕ (ਇੱਕੋ ਜਲ/ਇੱਕੋ ਘਰ-ਭੋਜਨ ਸੰਬੰਧ) ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਤਿੰਨ ਰਾਤਾਂ ਬਾਅਦ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ; ਅਤੇ ਸ਼ਾਵ-ਸ਼ੇਸ਼ ਕਾਰਨ ਉਦਕ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਵੀ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 12
आदन्तजननत्सद्य आ चौलान्नैशिकी स्मृता / त्रिरात्रमा व्रतादेशाद्दशरात्रमतः परम्
ਬੱਚੇ ਦੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਦੰਦ ਨਿਕਲਣ ਤੱਕ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਚੂੜਾਕਰਣ (ਮੁੰਡਨ) ਤੱਕ, ਅਸ਼ੌਚ ਇੱਕ ਰਾਤ ਦਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ-ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਤਿੰਨ ਰਾਤਾਂ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਦਸ ਰਾਤਾਂ ਦਾ ਨਿਯਮ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 13
आशौचं ते समाख्यातं संक्षेपात्प्रकृतं ब्रुवे / जलं त्रिदिवमाकाशे स्थाप्यं क्षीरञ्च मृन्मये
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੈਨੂੰ ਅਸ਼ੌਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ; ਹੁਣ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਵਿਧੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਆਕਾਸ਼ ਹੇਠ ਉੱਚੀ ਥਾਂ ਪਾਣੀ ਰੱਖੋ, ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਭਾਂਡੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖੋ।
Verse 14
अत्र स्नाहि पिबात्रेति मन्त्रेणानेन काश्यप / काष्ठत्रये गुणैर्बद्धे प्रीत्यै रात्रौ चतुष्पथे
“ਇੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰ, ਇੱਥੇ ਪੀ”—ਇਸ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ, ਹੇ ਕਾਸ਼੍ਯਪ, ਰਾਤ ਨੂੰ ਚੌਰਾਹੇ ਉੱਤੇ, ਰੱਸੀਆਂ ਨਾਲ ਬੰਨੇ ਤਿੰਨ ਲੱਕੜਾਂ ਸਮੇਤ, ਪ੍ਰੀਤੀ (ਸ਼ਾਂਤੀ) ਲਈ ਅਰਪਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 15
प्रथमे ऽह्नि तृतीये वा सप्तमे नवमे तथा / अस्थिसंचयनं कार्यं दिने तद्गोत्रजैः सह
ਪਹਿਲੇ ਦਿਨ, ਜਾਂ ਤੀਜੇ, ਸੱਤਵੇਂ, ਅਥਵਾ ਨੌਵੇਂ ਦਿਨ—ਉਸੇ ਦਿਨ ਗੋਤ੍ਰਜਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਅਸਥੀਆਂ ਦਾ ਸੰਚਯ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 16
तदूर्ध्वमङ्गसंस्पर्शः सपिण्डानां विधीयते / योग्याः सर्वक्रियाणां च समानसलिलास्तथा
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਪਿੰਡ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦੇਹ-ਸਪਰਸ਼ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ। ਉਹ ਸਭ ਕਰਮਾਂ ਲਈ ਯੋਗ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸਮਾਨ ਉਦਕ (ਜਲ-ਤਰਪਣ) ਵਾਲੇ ਵੀ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 17
प्रेतपिण्डं बहिर्दद्याद्दर्भमात्रविवर्जितम् / प्रागुदीच्यां चरुं कृत्वा स्नात्वा प्रयतमानसः
ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ, ਦੱਭ ਘਾਹ ਦਾ ਇਕ ਤਿੰਕਾ ਵੀ ਬਿਨਾ ਪ੍ਰੇਤ-ਪਿੰਡ ਬਾਹਰ ਅਰਪਣ ਕਰੇ। ਪੂਰਬ ਜਾਂ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ ਚਰੂ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਵਿਧੀ ਕਰੇ।
Verse 18
भूमावसंस्कृतानां च संस्कृतानां कुशेषु च / नवभिर्दिवसैः पिण्डान्नव दद्यात्समाहितः
ਜੋ ਪਿੰਡ ਸੰਸਕਾਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਣ ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਰੱਖੇ; ਅਤੇ ਜੋ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ (ਸ਼ੁੱਧ) ਹੋਣ ਉਹ ਕੁਸ਼ ਘਾਹ ਉੱਤੇ ਰੱਖੇ। ਇਕਾਗ੍ਰ ਮਨ ਨਾਲ ਨੌਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨੌਂ ਪਿੰਡ ਅਰਪਣ ਕਰੇ।
Verse 19
दशमं पिण्डमुत्सृज्य रात्रिशेषे शुचिर्भवेत् / असगोत्रः सगोत्रो वा यदि स्त्री यति वा पुमान्
ਦਸਵਾਂ ਪਿੰਡ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ ਰਾਤ ਦੇ ਬਾਕੀ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਧ ਰਹੇ। ਕਰਤਾ ਅਸਗੋਤ੍ਰ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸਗੋਤ੍ਰ, ਇਸਤਰੀ ਹੋਵੇ, ਯਤੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਪੁਰਖ—ਸਭ ਲਈ ਇਹੀ ਵਿਧਾਨ ਹੈ।
Verse 20
प्रथमे ऽहनि यो दद्यात्स दशाहं समापयेत् / शालिना सक्तुभिर्वापि शाकैर्वाप्यथ निर्वपेत्
ਜੋ ਪਹਿਲੇ ਦਿਨ ਹੀ ਅਰਪਣ ਕਰ ਦੇਵੇ, ਉਹ ਦਸਾਹ ਦੀ ਕ੍ਰਿਆ ਪੂਰੀ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਚੌਲਾਂ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਸੱਤੂ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਪੱਕੀਆਂ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਵੀ ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਰੱਖ ਸਕਦਾ ਹੈ।
Verse 21
प्रथमे ऽहनि यद्द्रव्यं तदेव स्याद्दशाहिकम् / यावदाशौचमेकैकस्याञ्जलेर्दानमुच्यते
ਪਹਿਲੇ ਦਿਨ ਜੋ ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਅਰਪਣ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਉਹੀ ਦਸਾਹਿਕ ਅਰਪਣ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜਾਰੀ ਰਹੇ। ਆਸ਼ੌਚ ਮੁੱਕਣ ਤੱਕ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਅੰਜਲੀ-ਪ੍ਰਮਾਣ (ਦੋਵੇਂ ਹੱਥਾਂ ਦੀ ਝੋਲੀ ਜਿਤਨਾ) ਦਾਨ ਕਰਨ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ।
Verse 22
यद्वा यस्मिन्दिने दानं तस्मिंस्तद्दिनसंख्यया / दशाहे ऽञ्जलयः पक्षिन्पञ्चाशदन्तिमे
ਜਾਂ ਫਿਰ, ਹੇ ਪੰਛੀ (ਗਰੁੜ)! ਜਿਸ ਦਿਨ ਦਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਉਸੇ ਦਿਨ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਦਿਨ-ਗਿਣਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਵੇ। ਦਸਾਹ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਹਰ ਦਿਨ ਅੰਜਲੀ-ਅਰਪਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਅੰਤਿਮ ਦਿਨ ਪੰਜਾਹ ਅੰਜਲੀਆਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 23
द्विवृद्ध्या वा भवेत्पक्षिन्नञ्जलीनां शतं पुनः / यदाहि त्र्यहमाशौचं तदा वाञ्जलयो दश
ਹੇ ਪੰਛੀ (ਗਰੁੜ)! ਮਾਪ ਦੋ ਗੁਣਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਅੰਜਲੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਮੁੜ ਸੌ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਦਾ ਆਸ਼ੌਚ ਹੋਵੇ, ਤਦ (ਕੇਵਲ) ਦਸ ਅੰਜਲੀਆਂ (ਕਰਨੀਆਂ ਹਨ)।
Verse 24
त्रयो ऽञ्जलय एवं तु प्रथमे ऽहनिवै तदा / चत्वारस्तु द्वितीये ऽह्नि तृतीये स्युस्त्रयस्तथा
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਹਿਲੇ ਦਿਨ ਤਿੰਨ ਅੰਜਲੀਆਂ ਦੇਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ; ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਚਾਰ; ਅਤੇ ਤੀਜੇ ਦਿਨ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ।
Verse 25
शताञ्जलि यदा पक्षिन्नाद्ये त्रिंशत्तदाहनि / चत्वारिंशद्द्वितीये ऽह्नि त्रिंशदह्नि तृतीयके
ਹੇ ਪੰਛੀ (ਗਰੁੜ)! ਜਦੋਂ ਅੰਜਲੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਸੌ ਰੱਖੀ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਪਹਿਲੇ ਦਿਨ ਤੀਹ; ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਚਾਲੀ; ਅਤੇ ਤੀਜੇ ਦਿਨ ਤੀਹ (ਅੰਜਲੀਆਂ) ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 26
एवं जलस्याञ्जलयो विभाज्याः पक्षयोर्द्वयोः / सर्वेषु पितृकार्येषु पुत्रो मुक्यो ऽधिकारवान्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਲ ਦੀਆਂ ਅੰਜਲੀਆਂ ਦੋਵੇਂ ਪੱਖਾਂ (ਦੋ ਪਖਵਾਰਿਆਂ) ਵਿੱਚ ਵੰਡਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਪਿਤ੍ਰ-ਕਾਰਜਾਂ ਵਿੱਚ ਪੁੱਤਰ ਹੀ ਮੁੱਖ ਅਧਿਕਾਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 27
पिण्डप्रसेकस्तूष्णीञ्च पुष्पधूपादिकं तथा / दशमे ऽहनि सम्प्राप्ते स्नानं ग्रामाद्वहिश्चरेत्
ਪਿੰਡ ਦਾ ਪ੍ਰਸੇਕ ਚੁੱਪਚਾਪ, ਫੁੱਲ-ਧੂਪ ਆਦਿ ਸਮੇਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਦਸਵਾਂ ਦਿਨ ਆਉਣ ਤੇ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਜਾ ਕੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਨਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 28
तत्र त्याज्यानि वासांसि केशश्मश्रुनखानि च / विप्रः शुध्यत्यपः स्पृष्ट्वा क्षत्त्रियो वाहनं तथा
ਉਸ ਵੇਲੇ ਕੱਪੜੇ ਤਿਆਗਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਵਾਲ, ਦਾੜ੍ਹੀ-ਮੂੰਛ ਤੇ ਨਖ ਵੀ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਛੂਹ ਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਖ਼ਤਰੀ ਤਦਵਤ ਆਪਣੇ ਵਾਹਨ ਦੇ (ਸਪਰਸ਼/ਸੰਸਕਾਰ) ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 29
वैश्यः प्रतोदं रश्मीन्वा शूद्रो यष्टिं कृतक्रियः / मृतादल्पवयोभिश्च सपिण्डैः परिवापनम्
ਵੈਸ਼੍ਯ ਲਈ ਪ੍ਰਤੋਦ ਜਾਂ ਰੱਸੀਆਂ (ਅਰਪਣ) ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹਨ; ਸ਼ੂਦਰ ਲਈ ਯਸ਼ਟੀ—ਕ੍ਰਿਆ ਪੂਰੀ ਹੋਣ ਮਗਰੋਂ ਇਹ ਅਰਪਣ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਜੇ ਮ੍ਰਿਤਕ ਬਹੁਤ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਦਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸਪਿੰਡਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪਰਿਵਾਪਨ (ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ/ਆਵਰਨ-ਕ੍ਰਿਆ) ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।
Verse 30
कार्यन्तु षोडशी षड्भिः पिण्डैर्दशभिरैव च / प्रथमा मलिना ह्येतैरादशाहं मृतेर्भवेत्
ਸ਼ੋਡਸ਼ੀ (ਸੋਲ੍ਹਵੇਂ ਦਿਨ ਦੀ) ਕ੍ਰਿਆ ਛੇ ਪਿੰਡਾਂ ਨਾਲ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਸ ਪਿੰਡਾਂ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਵੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਪਿੰਡਾਂ ਨਾਲ ਪਹਿਲੀ ਅਸ਼ੌਚਤਾ ਦੂਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਾ ਆਦਸ਼ਾਹ (ਦਸ ਦਿਨ) ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 31
दिनानि दश यान्षिण्डान्कुर्वन्त्यत्र सुतादयः / प्रत्यहं ते विभज्यन्ते चतुर्भागैः खगोत्तम
ਇੱਥੇ ਦਸ ਦਿਨ ਪੁੱਤਰ ਆਦਿ ਪਿੰਡ ਤਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਹੇ ਖਗੋਤਮ (ਗਰੁੜ), ਉਹ ਪਿੰਡ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 32
भागद्वयेन देहः स्यात्तृतीयेन यमानुगाः / तृप्यन्ति हि चतुर्थेन स्वयमप्युपजीवति
ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਨਾਲ ਦੇਹ ਦਾ ਪੋਸ਼ਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਤੀਜੇ ਭਾਗ ਨਾਲ ਯਮ ਦੇ ਅਨੁਚਰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਚੌਥੇ ਭਾਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਤ ਆਪ ਵੀ ਨਿਭਾਉ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 33
अहोरात्रैस्तु नवभिर्देहो निष्पत्तिमाप्नुयात् / शिरस्त्वाद्येन पिण्डेन प्रेतस्य क्रियते तथा
ਨੌਂ ਦਿਨ-ਰਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸੂਖਮ ਦੇਹ ਦੀ ਬਣਤਰ ਪੂਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਪਹਿਲੇ ਪਿੰਡ-ਦਾਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਤ ਦਾ ਸਿਰ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 34
द्वितीयेन तु कर्णाक्षिनासिकं तु समासतः / गलांसभुजवक्षश्च तृतीयेन तथा क्रमात्
ਦੂਜੇ ਪਿੰਡ ਨਾਲ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਕੰਨ, ਅੱਖਾਂ ਅਤੇ ਨੱਕ ਬਣਦੇ ਹਨ; ਤੀਜੇ ਪਿੰਡ ਨਾਲ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਗਲਾ, ਮੋਢੇ, ਬਾਂਹਾਂ ਅਤੇ ਛਾਤੀ ਬਣਦੀ ਹੈ।
Verse 35
चतुर्थेन च पिण्डेन नाभिलिङ्गगुदं तथा / जानुजङ्घं तथा पादौ पञ्चमेन तु सर्वदा
ਚੌਥੇ ਪਿੰਡ ਨਾਲ ਨਾਭੀ, ਲਿੰਗ ਅਤੇ ਗੁਦਾ ਬਣਦੇ ਹਨ; ਪੰਜਵੇਂ ਪਿੰਡ ਨਾਲ ਸਦਾ ਘੁੱਟਨੇ, ਜੰਘਾਂ (ਪਿੰਡਲੀਆਂ) ਅਤੇ ਪੈਰ ਬਣਦੇ ਹਨ।
Verse 36
सर्वमर्माणि षष्ठेन सप्तमेन तु नाडयः / दन्तलोमान्यष्टमेन वीर्यन्तु नवमेन च
ਛੇਵੇਂ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਮਰਮ-ਸਥਾਨ ਬਣਦੇ ਹਨ; ਸੱਤਵੇਂ ਨਾਲ ਨਾੜੀਆਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਅੱਠਵੇਂ ਨਾਲ ਦੰਦ ਅਤੇ ਰੋਮ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਨੌਵੇਂ ਨਾਲ ਵੀਰਯ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 37
दशमेन तु पूर्णत्वं तृप्तता क्षुद्विपर्ययः / मध्यमां षोडशीं वच्मि वैनतेय शृणुष्व मे
ਦਸਵੇਂ ਕਰਮ ਨਾਲ ਪੂਰਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਭੁੱਖ ਦਾ ਉਲਟਾ (ਸ਼ਮਨ) ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਮੱਧਲੀ ਸੋਲ੍ਹਵੀਂ ਵਿਧੀ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ; ਹੇ ਵੈਨਤੇਯ, ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣ।
Verse 38
विष्णवादिविष्णुपर्यन्तान्येकादश तथा खग / श्राद्धानि पञ्च देवानामित्येषां मध्यषीडशी
ਹੇ ਖਗ (ਗਰੁੜ), ਵਿਸ਼ਨੂ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਹੋ ਕੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਤੱਕ ਦੇ ਗਿਆਰਾਂ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਹਨ; ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਪੰਜ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ-ਅਰਪਣ ਹਨ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਕੁੱਲ ਸੋਲ੍ਹ ਬਣਦੇ ਹਨ।
Verse 39
निमित्तं दुर्मतिं कृत्वा यदि नारायणो बलिः / एकादशाहे कर्तव्यो वृषोत्सर्गो ऽपि तत्र वै
ਜੇ ਨਿਮਿੱਤ ਬਾਰੇ ਗਲਤ ਬੁੱਧੀ ਕਰਕੇ ਨਾਰਾਇਣ ਲਈ ਬਲੀ ਅਰਪਿਤ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਸੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਗਿਆਰ੍ਹਵੇਂ ਦਿਨ ਵ੍ਰਿਸ਼ੋਤਸਰਗ ਦੀ ਵਿਧੀ ਵੀ ਨਿਸਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 40
एकादशाहे प्रेतस्य यस्यात्सृज्येत नो वृषः / प्रेतत्वं सुस्थिरं तस्य दत्तैः श्राद्धशतैरपि
ਜਿਸ ਪ੍ਰੇਤ ਲਈ ਗਿਆਰ੍ਹਵੇਂ ਦਿਨ ‘ਵ੍ਰਿਸ਼’ (ਵ੍ਰਿਸ਼ੋਤਸਰਗ) ਨਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਉਸ ਦਾ ਪ੍ਰੇਤ-ਭਾਵ ਪੱਕਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸੈਂਕੜੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦੇਣ ਨਾਲ ਵੀ ਉਹ ਸੌਖੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਮਿਟਦਾ।
Verse 41
अकृत्वा यद्वृषोत्सर्गं कृतं वै पिण्डपातनम् / निष्फलं सकलं विद्यात्प्रमीताय न तद्भवेत्
ਵ੍ਰਿਸ਼ੋਤਸਰਗ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਜੇ ਪਿੰਡਦਾਨ (ਪਿੰਡਪਾਤਨ) ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਜਾਣੋ ਉਹ ਸਭ ਨਿਸਫਲ ਹੈ; ਉਸ ਨਾਲ ਮ੍ਰਿਤਕ ਨੂੰ ਅਸਲ ਲਾਭ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
Verse 42
वृषोत्सर्गादृते नान्यत्किञ्चिदस्ति महीतले / पुत्रः पत्न्यथ दौहित्रः पिता वा दुहिताथ वा
ਇਸ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ੋਤਸਰਗ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਕਰਮ ਇੰਨਾ ਫਲਦਾਇਕ ਨਹੀਂ—ਪੁੱਤਰ ਕਰੇ, ਪਤਨੀ ਕਰੇ, ਦੌਹਿਤ੍ਰ ਕਰੇ, ਪਿਤਾ ਕਰੇ ਜਾਂ ਧੀ ਕਰੇ।
Verse 43
मृतादनन्तरं तस्य ध्रुवं कार्यो वृषोत्सवः / चतुर्वत्सतरीयुक्तो यस्योत्सृज्येत वा वृषः
ਮੌਤ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ‘ਵ੍ਰਿਸ਼ੋਤਸਵ’ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਚਾਰ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ (ਬੈਲ) ਮ੍ਰਿਤਕ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਛੱਡਿਆ ਜਾਵੇ।
Verse 44
अलङ्कृतो विधानेन प्रेतत्वं तस्य नो भवेत् / एकादशे ऽह्नि सम्प्राप्ते वृषालाभो भवेद्यदि
ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਯਥੋਚਿਤ ਸਨਮਾਨ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਪ੍ਰੇਤ-ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦਾ। ਅਤੇ ਜੇ ਗਿਆਰ੍ਹਵੇਂ ਦਿਨ ਬੈਲ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਪੱਖੋਂ ਕਰਮ ਪੂਰਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 45
दर्भैः पिष्टैस्तु सम्पाद्य तं वृषं मोचयेद्वुधः / वृषोत्सर्जनवेलायां वृषाभाव (लाभ) कथञ्चन
ਦਰਭ ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਲੇਪ ਨਾਲ ਤਿਆਰੀ ਕਰਕੇ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਉਹ ਬੈਲ ਛੱਡੇ। ਵ੍ਰਿਸ਼ੋਤਸਰਜਨ ਵੇਲੇ ਬੈਲ ਦੀ ਕਮੀ ਕਦੇ ਨਾ ਰਹੇ—ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਈ ਜਾਵੇ।
Verse 46
मृत्तिकाभिस्तु दर्भैर्वा वृषं कृत्वा विमोचयेत् / यदिष्टं जीवतस्तस्य दद्यादेकादशे ऽहनि
ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਲੱਥੜਿਆਂ ਜਾਂ ਦਰਭ ਨਾਲ ਬੈਲ ਦਾ ਰੂਪ ਬਣਾ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁਕਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਜੀਉਂਦੇ ਸਮੇਂ ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਸੀ, ਉਹ ਗਿਆਰ੍ਹਵੇਂ ਦਿਨ ਦਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 47
मृतमुद्दिश्य दातव्यं शय्याधेन्वादिकं तथा / विप्रान्बहून् भोजयीत प्रेतस्य क्षुद्विशान्तये
ਮ੍ਰਿਤਕ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਸੈਜਾ, ਧੇਨੂ ਆਦਿ ਦਾ ਦਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਪ੍ਰੇਤ ਦੀ ਭੁੱਖ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 48
तृतीयां षोडशीं वच्मि वैनतेय शृणुष्व ताम् / द्वादश प्रतिमास्यानि आद्यं षाण्मासिकं तथा
ਹੇ ਵੈਨਤੇਯ (ਗਰੁੜ), ਸੁਣੋ—ਹੁਣ ਮੈਂ ‘ਤ੍ਰਿਤੀਆ’ ਅਰਥਾਤ ਸ਼ੋਡਸ਼ੀ (ਸੋਲ੍ਹਵੇਂ ਦਿਨ) ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ; ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਛੇਮਾਸੀ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਕਰਕੇ ਬਾਰਾਂ ਮਾਸਿਕ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਕਰਨੇ ਹਨ।
Verse 49
सपिण्डीकरणं चैव तृतीया षोडशी मता / द्वादशाहे त्रिपक्षे च षण्मासे मासिके ऽब्दिके
ਸਪਿੰਡੀਕਰਨ ਸ਼ਰਾਧ ਵੀ ਤ੍ਰਿਤੀਆ ਜਾਂ ਸ਼ੋਡਸ਼ੀ ਦੇ ਦਿਨ ਵਿਧਿਤ ਹੈ; ਇਹ ਦਵਾਦਸ਼ਾਹ, ਪੱਖਾਂਤਰ, ਛੇ ਮਹੀਨੇ, ਮਾਸਿਕ ਜਾਂ ਆਬਦਿਕ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
Verse 50
तृतीयां षोडशीमेनां वदन्ति मतभेदतः / यस्यैता नि न दत्तानि प्रेतश्राद्धानि षोडश
ਮਤਭੇਦ ਕਰਕੇ ਕੋਈ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਤ੍ਰਿਤੀਆ’ ਤੇ ਕੋਈ ‘ਸ਼ੋਡਸ਼ੀ’ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਜਿਸ ਨੇ ਪ੍ਰੇਤ ਲਈ ਇਹ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਸ਼ਰਾਧ ਅਰਪਣ ਨਹੀਂ ਕੀਤੇ, ਉਸ ਦਾ ਕਰਤਵ ਅਧੂਰਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 51
पिशाचत्वं स्थिरं तस्य दत्तैः श्राद्धशतैरपि / एकादशे द्वादशे वा दिने आद्यं प्रकीर्तितम्
ਉਸ ਲਈ ਸੈਂਕੜੇ ਸ਼ਰਾਧ ਕਰਨ ਤੇ ਵੀ ਉਸ ਦਾ ਪਿਸ਼ਾਚਤਵ ਅਟੱਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਪਹਿਲਾ ਵਿਧਾਨ/ਕਦਮ ਗਿਆਰ੍ਹਵੇਂ ਜਾਂ ਬਾਰ੍ਹਵੇਂ ਦਿਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 52
मासादौ प्रतिमासञ्च शुद्धं मृततिथौ खग / एकेनाह्ना त्रिभिर्वापि हीनेषु विनतासुत
ਹੇ ਖਗ (ਗਰੁੜ)! ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਆਰੰਭ ਤੇ ਫਿਰ ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਮ੍ਰਿਤ-ਤਿਥੀ ਦੇ ਦਿਨ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਵਿਨਤਾ-ਸੁਤ! ਜੇ ਵਿਧੀ ਵਿੱਚ ਘਾਟ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਇੱਕ ਦਿਨ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
Verse 53
मासषण्मासवर्षेषु त्रिपक्षेषु भवन्ति हि / श्राद्धान्यथस्यात्सापिण्ड्यं पूर्णे वर्षे तदर्धके
ਮਾਸਿਕ, ਛੇ-ਮਾਸਿਕ, ਸਾਲਾਨਾ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਪੱਖ (ਤਿੰਨ ਪੱਖ) ਦੇ ਅੰਤਰਾਲਾਂ ਤੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਾਪਿੰਡੀਕਰਨ—ਪਿਤ੍ਰ ਪਰੰਪਰਾ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਦੀ ਰੀਤ—ਪੂਰਾ ਇੱਕ ਸਾਲ ਹੋਣ ਤੇ ਜਾਂ ਉਸ ਦੇ ਅੱਧੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 54
त्रिपक्षे ऽभ्युदये वापि द्वादशाहे ऽथ वा नृणाम् / आनन्त्यात्कुलधर्माणां पुंसाञ्चैवायुषः क्षयात्
ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ (ਇਹ ਕਰਮ) ਤ੍ਰਿਪੱਖ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਸ਼ੁਭ ਮੌਕੇ ਤੇ, ਜਾਂ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਹ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਕੁਲ-ਧਰਮਾਂ ਦਾ ਅੰਤ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਆਯੁ ਵੀ ਘਟਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 55
अस्थिरत्वाच्छरीरस्य द्वादशाहे प्रशस्यते / सपिण्डीकरणेष्वेवं विधिं पक्षीन्द्र मे शृणु
ਸਰੀਰ ਦੀ ਅਸਥਿਰਤਾ ਕਰਕੇ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਹ ਦਾ ਸਮਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਨੀਯ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਪੱਖੀੰਦਰ (ਗਰੁੜ)! ਸਾਪਿੰਡੀਕਰਨ ਬਾਰੇ ਇਹ ਵਿਧੀ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਸੁਣ।
Verse 56
एकोद्दिष्टविधानेन कार्यं तदपि काश्यप / तिलगन्धोदकैर्युक्तं कुर्यात्पात्रचतुष्टयम्
ਹੇ ਕਾਸ਼੍ਯਪ! ਉਹ ਕਰਮ ਵੀ ਏਕੋੱਦਿਸ਼ਟ ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਤਿਲ ਅਤੇ ਸੁਗੰਧਿਤ ਜਲ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਚਾਰ ਪਾਤਰਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਤਿਆਰ ਕਰੋ।
Verse 57
पात्रं प्रेतस्य तत्रैकं पित्र्यं पात्रत्रयं तथा / सेचयेत्पितृपात्रेषु प्रेतपात्रं खग त्रिषु
ਉੱਥੇ ਪ੍ਰੇਤ ਲਈ ਇੱਕ ਪਾਤਰ ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਤਿੰਨ ਪਾਤਰ ਰੱਖੋ। ਹੇ ਖਗ (ਗਰੁੜ)! ਪ੍ਰੇਤ-ਪਾਤਰ ਤੋਂ ਪਿਤ੍ਰ-ਪਾਤਰਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅਰਘ੍ਯ/ਜਲ ਅਰਪਣ ਕਰੋ।
Verse 58
चतुरो निर्वपेत्पिण्डान्पूर्वन्तेषु समापयेत् / ततः प्रभृति वै प्रेतः पितृसामान्यमश्नुते
ਚਾਰ ਪਿੰਡ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸੇ ਸਮਾਪਤੀ-ਸਥਾਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਪੂਰਾ ਕਰੋ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰੇਤ ਪਿਤਰਾਂ ਵਾਲੀ ਸਾਂਝੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 59
ततः पितृत्वमापन्ने तस्मिन्प्रेते खगेश्वर / श्राद्धधर्मैरशेषैस्तु तत्पूर्वानर्चयेत्पितॄन्
ਫਿਰ, ਹੇ ਖਗੇਸ਼ਵਰ (ਗਰੁੜ)! ਜਦੋਂ ਉਹ ਪ੍ਰੇਤ ਪਿਤ੍ਰ-ਭਾਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਵੇ, ਤਦੋਂ ਸ਼ਰਾਧ ਦੇ ਸਾਰੇ ਧਰਮ ਬਿਨਾ ਛੱਡੇ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਲੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਤੇ ਆਦਰ ਕਰੇ।
Verse 60
एकचित्यारोहणे च एकाह्नि मरणे तथा / सापिण्ड्यन्तु स्त्रिया नास्ति मृते भर्तुः स्त्रियो भवेत्
ਜੇ ਇਸਤਰੀ ਪਤੀ ਨਾਲ ਇੱਕੋ ਚਿਤਾ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹੇ, ਜਾਂ ਇੱਕ ਹੀ ਦਿਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮਰ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਲਈ ਸਾਪਿੰਡੀਕਰਨ ਦੀ ਰੀਤ ਨਹੀਂ; ਪਤੀ ਦੇ ਮਰਨ ਉਪਰੰਤ ਉਹ ਉਸ ਦੀਆਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਵਿੱਚ (ਘਰਾਣੇ/ਵੰਸ਼ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ) ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 61
पाकैक्यमथ कालैक्यं कर्त्रैक्यञ्च भवेत्खग / श्राद्धादौ सह दाहे च पतिपत्न्योर्न संशयः
ਹੇ ਖਗ (ਗਰੁੜ)! ਪਾਕ ਵਿੱਚ ਏਕਤਾ, ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਏਕਤਾ ਅਤੇ ਕਰਤਾ ਵਿੱਚ ਏਕਤਾ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਰਾਧ ਆਦਿ ਅਤੇ ਦਾਹ-ਸੰਸਕਾਰ ਵਿੱਚ ਪਤੀ-ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਸਾਂਝੇ ਤੌਰ ਤੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
Verse 62
भर्तुर्मृततिथेरन्यतिथौ चितिमथारुहेत् / तांमृताहनि तु सम्प्राप्ते पृथक् पिण्डेन योजयेत्
ਜੇ ਪਤਨੀ ਪਤੀ ਦੀ ਮ੍ਰਿਤ-ਤਿਥੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਤਿਥੀ ਨੂੰ ਚਿਤਾ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹੇ, ਤਾਂ ਪਤੀ ਦੀ ਮ੍ਰਿਤਾਹਨੀ ਆਉਣ ਤੇ ਵੱਖਰਾ ਪਿੰਡ-ਦਾਨ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪਤੀ ਨਾਲ ਜੋੜਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 63
प्रत्यब्दञ्च युगपत्तु समापयेत्
ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਆਬਦ (ਵਾਰਸ਼ਿਕ) ਕਰਮ ਵੀ ਇਕੱਠੇ ਹੀ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਬਿਨਾ ਦੇਰੀ ਤੁਰੰਤ ਸਮਾਪਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 64
यस्य संवत्सरादर्वाक् सपिण्डीकरणं भवेत् / मासिकञ्चोदकुम्भञ्च देयं तस्यापि वत्सरम्
ਜਿਸ ਦਾ ਸਪਿੰਡੀਕਰਨ ਇੱਕ ਸਾਲ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਉਸ ਲਈ ਵੀ ਮਾਸਿਕ ਸ਼ਰਾਧ ਦਾਨ ਅਤੇ ਉਦਕੁੰਭ (ਜਲ-ਕਲਸ਼) ਦਾ ਦਾਨ ਪੂਰੇ ਸਾਲ ਤੱਕ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 65
नवश्राद्धं सपिण्डत्वं श्राद्धान्यपि च षोडश / एकेनैव तु कार्याणि संविभक्तधनेष्वपि
ਨੌਂ ਸ਼ਰਾਧ, ਸਪਿੰਡੀਕਰਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਸ਼ਰਾਧ ਕਰਮ—ਧਨ ਵੰਡਿਆ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ—ਇੱਕੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੇ ਇਕੱਲੇ ਹੀ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
Verse 66
पितामहीभिः सापिण्ड्यं तथा मातामहैः सह / उक्तं भर्त्रापि सापिण्ड्यं स्त्रिया वेषयभेदतः
ਪਿਤਾਮਹੀਆਂ ਨਾਲ ਵੀ ਸਪਿੰਡ ਸੰਬੰਧ ਅਤੇ ਮਾਤਾਮਹਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਸਤਰੀ ਲਈ ਉਸ ਦੀ ਗ੍ਰਿਹਸਥ/ਹਾਲਤ ਦੇ ਭੇਦ ਅਨੁਸਾਰ ਪਤੀ ਨਾਲ ਵੀ ਸਪਿੰਡ ਸੰਬੰਧ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 67
नवश्राद्धस्य ते कालं वक्ष्यामि शृणु काश्यप / मरणाह्नि मृतिस्थाने श्राद्धं पक्षिन्प्रकल्पयेत्
ਹੇ ਕਾਸ਼੍ਯਪ, ਨਵ-ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹਾਂ ਦਾ ਠੀਕ ਸਮਾਂ ਮੈਂ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ—ਸੁਣੋ। ਮੌਤ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਹੀ, ਜਿੱਥੇ ਮੌਤ ਹੋਈ ਹੋਵੇ, ਉੱਥੇ ਹੇ ਪੰਛੀਰਾਜ, ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 68
द्वितीयञ्च ततो मार्गे विश्रामो यत्र कारितः / ततः सञ्चयनस्थाने तृतीयं श्राद्धमुच्यते
ਫਿਰ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਦਾ ਥਾਂ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਉੱਥੇ ਦੂਜਾ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੰਚਯਨ-ਸਥਾਨ (ਅਸਥੀਆਂ ਦੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਾਲੀ ਥਾਂ) ਉੱਤੇ ਜੋ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤੀਜਾ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 69
पञ्चमे सप्तमे तद्वदष्टमे नवमे तथा / दशमैकादशे चैव नव श्राद्धानि वै खग
ਪੰਜਵੇਂ ਅਤੇ ਸੱਤਵੇਂ ਦਿਨ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੱਠਵੇਂ ਅਤੇ ਨੌਵੇਂ ਦਿਨ, ਅਤੇ ਦਸਵੇਂ ਤੇ ਗਿਆਰਵੇਂ ਦਿਨ ਵੀ—ਹੇ ਖਗ, ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਨੌਂ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 70
श्राद्धानि नव चैतानि तृतीया षोडशी स्मृता / एकोद्दिष्टविधानेन कार्याणि मनुजैस्तथा
ਇਹ ਨੌਂ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਹਨ; ਤ੍ਰਿਤੀਆ ਅਤੇ ਸ਼ੋਡਸ਼ੀ ਵੀ ਸਮ੍ਰਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਧਿਤ ਹਨ। ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਸਭ ਏਕੋੱਦਿਸ਼ਟ ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ (ਇੱਕ ਹੀ ਪ੍ਰੇਤ ਲਈ) ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
Verse 71
प्रथमे ऽह्नि तृतीये वा पञ्चमे सप्तमे तथा / नवमैकादशे चैव नवश्राद्धं प्रकीर्तितम्
ਪਹਿਲੇ ਦਿਨ, ਜਾਂ ਤੀਜੇ, ਪੰਜਵੇਂ, ਸੱਤਵੇਂ ਦਿਨ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨੌਵੇਂ ਅਤੇ ਗਿਆਰਵੇਂ ਦਿਨ—ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਨਵ-ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 72
उच्यन्ते षडिमानीह नव स्युरपि यागेतः / उक्तानि ते मया तानि ऋषीणां मतभेदतः
ਇੱਥੇ ਇਹ ਛੇ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਯਾਗ-ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਨੌਂ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਮਤ-ਭੇਦ ਮੁਤਾਬਕ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਸਮਝਾਇਆ ਹੈ।
Verse 73
रूढिपक्षो ममाभीष्टो योगः कैश्चिदिहेष्यते / आद्ये द्वितीये दातव्यस्तथैवैकं पवित्रकम्
ਰੂੜ੍ਹੀ (ਪਰੰਪਰਾਗਤ) ਪੱਖ ਮੈਨੂੰ ਪਸੰਦ ਹੈ; ਇਹੀ ਯੋਗ-ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਕੁਝ ਲੋਕ ਇੱਥੇ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲੀ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਕ੍ਰਿਆ ਵਿੱਚ ਦਾਨ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਇੱਕ ਕੁਸ਼ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰਕ ਵੀ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 74
प्रेताय पिण्डो दातव्यो भुक्तवत्सु द्विजातिषु / प्रश्रस्तत्राभिरण्येति यजमानद्विजन्मना
ਭੋਜਨ ਕਰਕੇ ਤ੍ਰਿਪਤ ਦਵਿਜਾਂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੇਤ ਲਈ ਪਿੰਡ ਦਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਦਵਿਜ ਯਜਮਾਨ ‘ਪ੍ਰਸ਼੍ਰਸਤਤ੍ਰਾਭਿਰਣ੍ਯੇਤਿ’ ਇਹ ਮੰਗਲ ਵਾਕ ਉਚਾਰੇ।
Verse 75
अक्षय्यममुकस्येति वक्तव्यं विरतौ तथा / एकोद्दिष्टं मे निबोध चेत्थमावत्सरं स्मृतम्
ਸਮਾਪਤੀ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਵੀ ‘ਅਮੁਕ ਲਈ ਇਹ ਅਕਸ਼ਯ ਰਹੇ’ ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਏਕੋੱਦਿਸ਼ਟ ਸੁਣੋ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਾਰਸ਼ਿਕ (ਆਵਤਸਰ) ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੈ।
Verse 76
सपिण्डीकरणादूर्ध्वं यानि श्राद्धानि षोडश / एकोद्दिष्टविधानेन चरेद्वा पार्वणादृते
ਸਪਿੰਡੀਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੋ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪਾਰਵਣ ਵਿਧੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਏਕੋੱਦਿਸ਼ਟ ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
Verse 77
प्रत्यब्दं यो यथा कुर्यात्तथा कुर्यात्स तान्यपि / एकादशे द्वादशे ऽह्नि प्रेतो भुङ्क्ते दिनद्वयम्
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਹਰ ਸਾਲ ਜਿਹੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸ਼ਰਾਧ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਉਹ ਅਰਪਣ ਪ੍ਰੇਤ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ। ਗਿਆਰ੍ਹਵੇਂ ਤੇ ਬਾਰ੍ਹਵੇਂ ਦਿਨ ਪ੍ਰੇਤ ਦੋ ਦਿਨ ਉਹ ਭੋਗ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 78
योषितः पुरुषस्यापि पिण्डं प्रेतेति निर्वपेत् / सापिण्ड्ये तु कृते तस्य प्रेतशब्दो निवर्तते
ਇਸਤਰੀ ਵੀ ਪੁਰਖ ਲਈ ‘ਪ੍ਰੇਤ’ ਕਹਿ ਕੇ ਪਿੰਡ ਅਰਪਣ ਕਰੇ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਸ ਦਾ ਸਾਪਿੰਡਯ ਕਰਮ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ‘ਪ੍ਰੇਤ’ ਵਾਲੀ ਸੰਜ्ञਾ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 79
दीपदानं प्रकर्तव्यमावर्षन्तु गृहाद्बहिः / अन्नं दीपो जलं वस्त्रमन्यद्वादीयते च यत्
ਦੀਪਦਾਨ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੀਵਾ ਘਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਰਾਤ ਭਰ ਜਲਣ ਲਈ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅੰਨ, ਦੀਵਾ, ਜਲ, ਵਸਤ੍ਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜੋ ਯੋਗ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਵੀ ਦਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 80
तृप्तिदं प्रेतशब्देन सपिण्डीकरणावधि / अब्दकृत्यं मयोक्तन्ते समासाद्विनतासुत
ਹੇ ਵਿਨਤਾ-ਸੁਤ! ‘ਪ੍ਰੇਤ’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਦੇ ਲਈ ਸਾਪਿੰਡੀਕਰਨ ਤੱਕ ਜੋ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਸਾਲਾਨਾ ਕਰਮ (ਅਬਦਕ੍ਰਿਤ੍ਯ) ਹਨ, ਉਹ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸ ਦਿੱਤੇ ਹਨ।
Verse 81
वैवस्वतगृहे यानं यथा तत्तु निबोधमेः / त्रयोदशे ऽह्नि श्रवणाकर्मणोनन्तरन्तु सः
ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਸਮਝ ਕਿ ਵੈਵਸਵਤ (ਯਮ) ਦੇ ਘਰ ਵੱਲ ਯਾਤਰਾ ਕਿਵੇਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਤੇਰ੍ਹਵੇਂ ਦਿਨ ਸ਼੍ਰਵਣ ਕਰਮ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਉਹ (ਪ੍ਰੇਤ) ਅੱਗੇ ਨੂੰ ਚੱਲ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 82
त्वग्गृहीताहिवत्तार्क्ष्य गृहीतो यमकिङ्करैः / तस्मिन्मार्गे व्रजत्येको गृहीत इव मर्कटः
ਹੇ ਤਾਰਕ੍ਸ਼੍ਯ (ਗਰੁੜ)! ਯਮ ਦੇ ਕਿੰਕਰ ਉਸ ਨੂੰ ਫੜ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਉਸ ਰਾਹ ਤੇ ਇਕੱਲਾ ਤੁਰਦਾ ਹੈ—ਚਮੜੀ ਤੋਂ ਫੜੇ ਸੱਪ ਵਾਂਗ ਘਸੀਟਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਅਤੇ ਫੜੇ ਬਾਂਦਰ ਵਾਂਗ ਬੱਝਿਆ ਹੋਇਆ।
Verse 83
वाय्वग्रसारिवद्रूपं देहमन्यत्प्रपद्यते / तत्पिण्डजं पातनार्थमन्यत्तु पितृसम्भवम्
ਉਹ ਅਗਲੇ ਵਾਯੂ ਵਾਂਗ ਤੇਜ਼, ਸੁਖਮ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਹੋਰ ਦੇਹ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਦੇਹ ਪਿੰਡ-ਦਾਨ ਤੋਂ ਜੰਮਦਾ ਹੈ ਅੱਗੇ ਲਿਜਾਣ ਲਈ, ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਪਿਤਰਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 84
तत्प्रमाणवयो ऽवस्थासंस्थानां प्रग्भवो यथा / षडशीति सहस्राणि योजनानां प्रमाणतः
ਉੱਥੇ ਦੇ ਮਾਪ, ਉਮਰਾਂ, ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਆਕਾਰ ਜਿਵੇਂ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਜਾਣੋ; ਉਸ ਲੋਕ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਛਿਆਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 85
अध्वान्तरालिको ज्ञेयो यममानुषलोकयोः / साधिकार्धक्रोशयुतं योजनानां शतद्वयम्
ਯਮਲੋਕ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਲੋਕ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਰਾਹ ਦਾ ਫਾਸਲਾ ਜਾਣੋ—ਉਹ ਦੋ ਸੌ ਯੋਜਨ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਅੱਧਾ ਕ੍ਰੋਸ਼ ਵਾਧੂ।
Verse 86
चत्वारिं शत्तथा सप्त प्रत्यहं याति तत्र सः / अष्टाचत्वारिंशता च त्रैंशता दिवसैरिति
ਉੱਥੇ ਉਹ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਸਤਤਾਲੀ ਯੋਜਨ ਤੁਰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਠੱਤੀ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਯਾਤਰਾ ਪੂਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 87
वैवस्वतपुरं याति कृष्यमाणो यमानुगैः / एवं क्रमेण यातब्ये मार्गे पापरतैस्तु यत्
ਯਮਦੂਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਘਸੀਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੋਇਆ ਪਾਪੀ ਵੈਵਸਵਤ (ਯਮ) ਦੇ ਨਗਰ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਾਪਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਰਸਤਾ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੈਅ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 88
जायते सप्रपञ्चं तच्छृणु त्वमरुणानुज / त्रयोदशदिने दत्तः पाशैर्बद्ध्वातिदारुणैः
ਹੇ ਅਰੁਣ ਅਨੁਜ (ਗਰੁੜ)! ਉਹ ਵਿਸਥਾਰ ਸੁਣੋ। ਤੇਰ੍ਹਵੇਂ ਦਿਨ ਬਹੁਤ ਹੀ ਭਿਆਨਕ ਰੱਸਿਆਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਉਹ ਜੀਵ ਹਵਾਲੇ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 89
यमस्याङ्कुशहस्तो वै भृकुटीकुटिलाननः / दण्डप्रहारसम्भ्रान्तः कृष्यते दक्षिणां दिशम्
ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਅੰਕੁਸ਼ ਫੜੇ ਹੋਏ, ਤਿਉੜੀ ਵਾਲੇ ਭਿਆਨਕ ਚਿਹਰੇ ਵਾਲੇ ਯਮਦੂਤ ਦੁਆਰਾ ਡੰਡੇ ਦੀ ਮਾਰ ਤੋਂ ਘਬਰਾਏ ਹੋਏ ਉਸ ਜੀਵ ਨੂੰ ਦੱਖਣ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਘਸੀਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 90
कुशकण्टकवल्मीकशङ्कुपाषाणकर्कशे / तथा प्रदीप्तज्वलने क्वचिच्छ्वभ्रशतोत्कटे
ਉਹ ਰਸਤਾ ਦੱਭ, ਕੰਡਿਆਂ, ਖੁੱਡਾਂ, ਕਿੱਲਾਂ ਅਤੇ ਪੱਥਰਾਂ ਕਾਰਨ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਹੈ; ਕਿਤੇ ਬਲਦੀ ਹੋਈ ਅੱਗ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਤੇ ਸੈਂਕੜੇ ਟੋਇਆਂ ਕਾਰਨ ਬਹੁਤ ਭਿਆਨਕ ਹੈ।
Verse 91
प्रदीप्तादित्यतप्ते च दह्यमानः सदंशके / कृष्यते यमदूतैश्च शिवावन्नादभीषणैः
ਤਪਦੇ ਹੋਏ ਸੂਰਜ ਨਾਲ ਸੜਦੇ ਹੋਏ ਉਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਉਹ ਜੀਵ ਕੱਟਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਤਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗਿੱਦੜ ਵਾਂਗ ਭਿਆਨਕ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਕੱਢਣ ਵਾਲੇ ਯਮਦੂਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਘਸੀਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 92
प्रयातिः दारुणे मार्गे पापकर्मा यमालये / कलेवरे दह्यमाने महान्तं क्षयमृच्छति
ਪਾਪ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਭਿਆਨਕ ਰਾਹੀਂ ਯਮ ਦੇ ਧਾਮ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਦੇਹ ਸੜਦੀ ਹੋਈ ਉਹ ਮਹਾਂ ਨਾਸ ਤੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 93
भक्ष्यमाणे तथैवाङ्गे भिद्यमाने च दारुणम् / छिद्यमाने चिरतरं जन्तुर्दुः खमवाप्नुते
ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੇ ਅੰਗ ਖਾਧੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਨਿਰਦਈ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਚੀਰ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਕੱਟ ਕੇ ਫਾੜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਜੀਵ ਘੋਰ ਦੁੱਖ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 94
स्वेन कर्मवि पाकेन देहान्तरगतो ऽपि सन् / पुराणि षोडशामुष्मन्मार्गे तानि च मे शृणु
ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਦੇ ਵਿਪਾਕ ਨਾਲ ਹੋਰ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ, ਇਸ ਪਰਲੋਕ ਦੇ ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ‘ਪੁਰਾਣੀ’ (ਵਿਧੀਆਂ/ਉਪਚਾਰ) ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹਨ; ਉਹ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਸੁਣ।
Verse 95
याम्यं सौरिपुरं नगेद्वभवनं गन्धर्वशैलागमौ क्रौञ्चं क्रूरपुरं विचित्रभवनं बह्वापदं दुः खदम् / नानाक्रन्दपुरं सुतप्तभवनं रौद्रं पयोवर्षणं शीताढ्यं बहुभीतिषोडशपुराण्येतान्यदृष्टनि ते
ਯਾਮ੍ਯ, ਸੌਰਿਪੁਰ, ਨਗੇਦ੍ਵਭਵਨ, ਗੰਧਰਵਸ਼ੈਲ, ਆਗਮ, ਕ੍ਰੌਂਚ, ਕ੍ਰੂਰਪੁਰ, ਵਿਚਿਤ੍ਰਭਵਨ, ਬਹ੍ਵਾਪਦ, ਦੁੱਖਦ, ਨਾਨਾਕ੍ਰੰਦਪੁਰ, ਸੁਤਪਤਭਵਨ, ਰੌਦ੍ਰ, ਪਯੋਵਰ੍ਸ਼ਣ, ਸ਼ੀਤਾਢ੍ਯ ਅਤੇ ਬਹੁਭੀਤੀ—ਇਹ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਨਗਰ (ਲੋਕ) ਤੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖੇ।
Verse 96
तत्र याम्य पुरं गच्छन्पुत्रपुत्रेति च ब्रुवन् / हाहेति क्रन्दते नित्यं स्वकृतं दुष्कृतं स्मरन्
ਉੱਥੇ ਯਾਮ੍ਯਪੁਰ ਵੱਲ ਜਾਂਦਿਆਂ ਉਹ ‘ਪੁੱਤਰ! ਪੋਤਾ!’ ਕਹਿੰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਕੀਤੇ ਦੁਸ਼ਕਰਮ ਯਾਦ ਕਰ ਕੇ ‘ਹਾਇ! ਹਾਇ!’ ਕਰਦਾ ਨਿੱਤ ਵਿਰਲਾਪ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 97
अष्टादशोदिने तार्क्ष्य तत्पुर प्राप्नुयादसौ / पुष्पभद्रा नदी यत्र न्यग्रोधः प्रियदर्शनः
ਹੇ ਤਾਰਕ੍ਸ਼੍ਯ (ਗਰੁੜ)! ਅਠਾਰ੍ਹਵੇਂ ਦਿਨ ਉਹ ਉਸ ਨਗਰ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਪੁਸ਼੍ਪਭਦ੍ਰਾ ਨਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਦਰਸ਼ਨ ਵਾਲਾ ਬੜ ਦਾ ਰੁੱਖ ਖੜਾ ਹੈ।
Verse 98
विश्रामेच्छां करोत्यत्र कारयन्ति न ते भटाः / क्षितौ दत्तं सुतैस्तस्य स्नेहाद्वा कृपया तथा
ਇੱਥੇ ਉਹ ਆਰਾਮ ਚਾਹੇ ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਭਟ (ਪਹਿਰੇਦਾਰ) ਉਸਨੂੰ ਆਰਾਮ ਨਹੀਂ ਕਰਨ ਦਿੰਦੇ। ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਪਿਆਰ ਜਾਂ ਦਇਆ ਨਾਲ ਜੋ ਦਿੱਤਾ, ਓਹੀ ਉੱਥੇ ਉਸਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 99
मासिकं पिण्डमश्नाति ततः सौरिपुरं व्रजेत् / व्रजन्नेवं प्रलपते मुद्गराहतिपीडितः
ਉਹ ਮਾਸਿਕ ਪਿੰਡ-ਭੋਗ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਸੌਰਿਪੁਰ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਤੁਰਦਿਆਂ ਮੂਦਗਰ ਦੇ ਵਾਰਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 100
जलाशयो नैव कृतो मया तदा मनुष्यतृप्त्यै पशुपक्षितृप्तय / गोतृप्तिहेतोर्न च गोचरः कृतः शरीर हे निस्तर यत्त्वया कृतम्
ਉਸ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਲਈ, ਪਸ਼ੂ-ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਲਈ ਕੋਈ ਜਲਾਸ਼ਯ ਨਹੀਂ ਬਣਾਇਆ। ਗਾਂਵਾਂ ਦੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਲਈ ਗੋਚਰ (ਚਰਾਗਾਹ) ਵੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਹੇ ਸਰੀਰ! ਪਾਰ ਲੰਘਾ; ਤੂੰ ਕਿਹੜਾ ਪੁੰਨ ਕੀਤਾ ਸੀ?
Verse 101
तत्र नाम्ना तु राजासौ जङ्गमः कामरूपधृक् / भयात् तद्दर्शनाज्जाताद्भुङ्क्ते पिण्डं स शङ्कितः
ਉੱਥੇ ਜੰਗਮ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਰਾਜਾ ਹੈ, ਜੋ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਕੋਈ ਵੀ ਰੂਪ ਧਾਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਡਰ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਘਬਰਾਇਆ ਹੋਇਆ ਪਿੰਡ-ਭੋਗ ਖਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 102
त्रिपक्षे जलसंयुक्तं क्षितौ दत्तं ततो व्रजेत् / व्रजन्नेवं प्रलपते खड्गाघातप्रपीडितः
ਤਿੰਨ ਪੱਖ ਬੀਤਣ ਉਪਰੰਤ ਜਲ ਸਮੇਤ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਦਾਨ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਾਂਦਿਆਂ ਉਹ ਤਲਵਾਰ ਦੇ ਘਾਵ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਵਰਗਾ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 103
न नित्यदानं न गवाह्निकं कृतं पुस्तं च दत्तं न हि वेदशास्त्रयोः / पुराणदृष्टो न हि सेवितो ऽध्वा शरीर हे निस्तर यत्त्वया कृतम्
ਨਾ ਮੈਂ ਨਿੱਤ ਦਾਨ ਕੀਤਾ, ਨਾ ਗਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਰਗੇ ਨਿੱਤ ਕਰਮ ਕੀਤੇ; ਨਾ ਪੁਸਤਕ-ਦਾਨ, ਨਾ ਵੇਦ-ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ। ਪੁਰਾਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਦੱਸਿਆ ਮਾਰਗ ਵੀ ਨਹੀਂ ਅਪਣਾਇਆ। ਹੇ ਦੇਹ, ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਪਾਰ ਲੰਘਾ—ਤੂੰ ਬਚਾਵ ਲਈ ਕੀ ਕੀਤਾ?
Verse 104
नगेन्द्रनगरं गत्वा भुक्त्वा चान्नं तथाविधम् / मासि द्वितीये यद्दत्तं बान्धवैस्तु ततो व्रजेत्
ਨਾਗੇਂਦ੍ਰ-ਨਗਰ ਜਾ ਕੇ ਅਤੇ ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਅੰਨ ਖਾ ਕੇ, ਦੂਜੇ ਮਹੀਨੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੇ ਅਰਪਣ ਨਾਲ ਪਾਲਿਆ ਹੋਇਆ ਪ੍ਰੇਤ ਫਿਰ ਅੱਗੇ ਤੁਰ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 105
व्रजन्नेवं प्रलपते कृपाणत्सरुताडितः / पराधानमभूत्सर्वंमम मूर्खशिरोमणेः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੱਗੇ ਹੰਕਾਇਆ ਜਾਂਦਾ, ਤਲਵਾਰਾਂ ਤੇ ਡੰਡਿਆਂ ਦੇ ਵਾਰਾਂ ਨਾਲ ਤਾਡਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ ਹੈ—“ਇਹ ਸਭ ਮੇਰੀ ਹੀ ਭੁੱਲ ਬਣ ਗਈ; ਹਾਏ, ਮੈਂ ਤਾਂ ਮੂਰਖਾਂ ਦਾ ਸ਼ਿਰੋਮਣੀ ਹਾਂ।”
Verse 106
महता पुण्ययोगेन मानुष्यं लब्धवानहम् / तृतीये मासि सम्प्राप्ते गन्धर्वनगरे शुभम्
ਵੱਡੇ ਪੁੰਨ-ਯੋਗ ਨਾਲ ਮੈਂ ਮਨੁੱਖੀ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ; ਅਤੇ ਤੀਜਾ ਮਹੀਨਾ ਆਉਣ ਤੇ ਮੈਂ ਸ਼ੁਭ ਗੰਧਰਵ-ਨਗਰ ਪਹੁੰਚਿਆ।
Verse 107
तृतीयमासिकं पिण्डं तत्र भुक्त्वा ब्रजत्यसौ / व्रजन्नेवं विलपते तदग्रेणाहतः पथि
ਉੱਥੇ ਤੀਜੇ ਮਹੀਨੇ ਦਾ ਪਿੰਡ ਭੋਗ ਕੇ ਉਹ ਜੀਵ ਅੱਗੇ ਤੁਰ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਹਾਰ ਨਾਲ ਘਾਇਲ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 108
मया न दत्तं न हुतं हुताशने तपो न तप्तं हिमशैलगह्वरे / न सेवितं गाङ्गमहो महाजलं शरीर हे निस्तर यत्त्वया कृतम्
ਮੈਂ ਨਾ ਦਾਨ ਦਿੱਤਾ, ਨਾ ਹुतਾਸ਼ਨ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਹਵਨ ਕੀਤਾ; ਹਿਮ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਤਪ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਪੂਜਣਯੋਗ ਗੰਗਾ ਦੇ ਮਹਾਜਲ ਦਾ ਵੀ ਆਸਰਾ ਨਹੀਂ ਲਿਆ। ਹੇ ਦੇਹ! ਜੋ ਕੁਝ ਹੋਇਆ ਤੇਰੇ ਰਾਹੀਂ ਹੀ—ਹੁਣ ਤੂੰ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਪਾਰ ਲੰਘਾ।
Verse 109
तुर्ये शैलागमं मासि प्राप्नुयात्तत्र वर्षणम् / तस्योपरि भवेत्पक्षिन्पाषाणानां निरन्तरम्
ਚੌਥੇ ਮਹੀਨੇ ਉਹ ਪਹਾੜੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਉਹ ਯਾਤਨਾ ਵਾਲੀ ਵਰਖਾ ਭੋਗਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਪੱਖੀ (ਗਰੁੜ)! ਉਸ ਦੇ ਉੱਤੇ ਪੱਥਰਾਂ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਬਰਸਾਤ ਹੁੰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
Verse 110
चतुर्थमासिकं श्राद्धं भुक्त्वा तत्र प्रसर्पति / स पतन्नेव विलपन्पाषाणाद्यतिपीडितः
ਚੌਥੇ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਸ਼ਰਾਧ ਦਾ ਭੋਜਨ ਭੋਗ ਕੇ ਉਹ ਉੱਥੇ ਰੇਂਗਦਾ ਹੋਇਆ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਪੱਥਰ ਆਦਿ ਦੀ ਭਾਰੀ ਪੀੜ ਨਾਲ ਵਾਰ ਵਾਰ ਡਿੱਗ ਕੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 111
न ज्ञानमार्गो न च योगमार्गो न कर्ममार्गो न च भक्तिमार्गः / न साधुसङ्गात्किमपि श्रुतं मया शरीर हे निस्तर यत्त्वया कृतम्
ਨਾ ਮੈਂ ਗਿਆਨ ਮਾਰਗ ਤੇ ਚੱਲਿਆ, ਨਾ ਯੋਗ ਮਾਰਗ; ਨਾ ਕਰਮ ਮਾਰਗ, ਨਾ ਭਕਤੀ ਮਾਰਗ। ਸਾਧੂਆਂ ਦੇ ਸਤਸੰਗ ਤੋਂ ਵੀ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਸੁਣਿਆ। ਹੇ ਦੇਹ! ਤੇਰੇ ਰਾਹੀਂ ਜੋ ਕੁਝ ਹੋਇਆ, ਉਸੇ ਦੇ ਆਸਰੇ—ਤੂੰ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਪਾਰ ਲੰਘਾ।
Verse 112
ततः क्रूरपुर मासि पञ्चमे याति काश्यप / भुवि दत्तं पिण्डजलं भुक्त्वा क्रूरपुरं व्रजेत्
ਤਦੋਂ, ਹੇ ਕਾਸ਼੍ਯਪ (ਗਰੁੜ), ਪੰਜਵੇਂ ਮਹੀਨੇ ਪ੍ਰੇਤਾਤਮਾ ਕ੍ਰੂਰਪੁਰ ਨੂੰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਦਿੱਤੇ ਪਿੰਡ ਅਤੇ ਜਲ-ਤਰਪਣ ਨੂੰ ਭੋਗ ਕੇ ਉਹ ਕ੍ਰੂਰਪੁਰ ਵੱਲ ਅੱਗੇ ਵਧਦੀ ਹੈ।
Verse 113
व्रजन्नेवं विलपते पट्टिशैः पातितः पथि / हा मातर्हापितर्भ्रातः सुता हा हा मम स्त्रियः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਂਦਿਆਂ ਉਹ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਤਿੱਖੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ ਜਾ ਕੇ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਚੀਕਦਾ ਹੈ—“ਹਾਏ ਮਾਂ! ਹਾਏ ਪਿਉ! ਭਰਾ! ਪੁੱਤਰ! ਹਾਏ ਹਾਏ—ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ!”—ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਰੋਂਦਾ ਹੈ।
Verse 114
युष्माभिर्नोपदिष्टो ऽहमवस्थां प्राप्त ईदृशीम् / एवं लालप्यमानं ते यमदूता वदन्तिहि
“ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਐਸੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਿਆ ਹਾਂ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੇ ਉਸ ਨੂੰ ਯਮਦੂਤ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 115
क्व माता क्व पिता मूढ क्व जाया क्व सुतः सुहृत् / स्वकर्मोपार्जिते भुङ्क्ष्वं मूर्ख याताश्चिरं पथि
ਹੇ ਮੂੜ੍ਹ! ਹੁਣ ਤੇਰੀ ਮਾਂ ਕਿੱਥੇ, ਤੇਰਾ ਪਿਉ ਕਿੱਥੇ? ਤੇਰੀ ਪਤਨੀ ਕਿੱਥੇ, ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਕਿੱਥੇ, ਤੇਰਾ ਮਿੱਤਰ ਕਿੱਥੇ? ਹੇ ਮੂਰਖ, ਤੂੰ ਲੰਮੇ ਰਾਹ ਤੇ ਨਿਕਲ ਪਿਆ ਹੈਂ; ਹੁਣ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਕਮਾਇਆ ਫਲ ਹੀ ਭੋਗ।
Verse 116
जानासि शम्बलमलं बलमध्वगानां नो ऽशम्बलः प्रयतते परलोकगत्यै / गन्तव्यमस्ति तव निश्चितमेव तेन मार्गेण येन न भवेत् क्रयविक्रयो ऽपि
ਤੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ ਕਿ ਰਾਹ ਦੇ ਯਾਤਰੀਆਂ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਸ਼ੰਬਲ (ਸਫ਼ਰ ਦਾ ਰਸਦ) ਹੀ ਬਲ ਹੈ; ਫਿਰ ਵੀ ਜਿਸ ਕੋਲ ਸ਼ੰਬਲ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਵੀ ਪਰਲੋਕ ਦੀ ਗਤੀ ਲਈ ਜਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਤੈਨੂੰ ਵੀ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਉਸੇ ਰਾਹੋਂ ਜਾਣਾ ਹੈ—ਜਿੱਥੇ ਖਰੀਦ-ਫ਼ਰੋਖ਼ਤ ਵੀ ਨਹੀਂ।
Verse 117
ऊनषाण्मासिके क्रौञ्चे भुक्त्वा पिण्डन्तु सोदकम् / घटीमात्रन्तु विश्रम्य विचित्रनगरं व्रजेत्
ਊਨ-ਾਣਮਾਸਿਕ ਕਰਮ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ‘ਕ੍ਰੌਂਚ’ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਪਾਣੀ ਸਮੇਤ ਪਿੰਡ ਭੋਗ ਕੇ, ਉਹ ਕੇਵਲ ਇਕ ਘੜੀ ਜਿਤਨਾ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ‘ਵਿਚਿਤ੍ਰਨਗਰ’ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 118
व्रजन्नेवं विलपते शूलाग्रेण विदारितः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੁਰਦਿਆਂ ਉਹ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਭਾਲੇ ਦੀ ਤਿੱਖੀ ਨੋਕ ਉੱਤੇ ਚੀਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸਰੀਰ ਲੈ ਕੇ।
Verse 119
कुत्र यामि न हि गामि जीवितं हा मृतस्य मरणं पुनर्न वै / इत्थमेव विलपन् प्रयात्यसौ यातनार्हधृतविग्रहः पति
“ਮੈਂ ਕਿੱਥੇ ਜਾਵਾਂ? ਮੈਂ ਜੀਵਨ ਵੱਲ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਹਾਏ! ਜੋ ਮਰ ਗਿਆ, ਉਸ ਲਈ ਦੂਜੀ ਮੌਤ ਨਹੀਂ।” ਇਉਂ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਯਾਤਨਾ-ਯੋਗ ਸਰੀਰ ਧਾਰ ਕੇ ਉਹ ਅੱਗੇ ਤੁਰਦਾ ਹੈ।
Verse 120
विचित्रनगरे तत्र विचित्रो नाम पारिथिवः / तत्र षण्मासपिण्डेन तृप्तः सन् व्रजते पुरः
ਉੱਥੇ ‘ਵਿਚਿਤ੍ਰਨਗਰ’ ਵਿੱਚ ‘ਵਿਚਿਤ੍ਰ’ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਰਾਜਾ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਵਾਲੇ ਪਿੰਡ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਜੀਵ ਅੱਗੇ ਦੇ ਰਾਹ ਉੱਤੇ ਤੁਰ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 121
व्रजन्नेवं विलपते प्रासाग्रेण प्रपीडितः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੁਰਦਿਆਂ ਉਹ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਤਿੱਖੇ ਅਗਰ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਤੇ ਦਬਾਇਆ ਹੋਇਆ।
Verse 122
माता भ्राता पिता पुत्रः को ऽपि मे वर्तते न वा / यो मामुद्धरते पापं पतन्तं दुः खसागरे
ਮਾਤਾ, ਭਰਾ, ਪਿਤਾ ਜਾਂ ਪੁੱਤਰ ਹੋਣ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਣ—ਮੈਂ ਪਾਪੀ ਦੁੱਖ-ਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਰਿਹਾ ਹਾਂ; ਮੈਨੂੰ ਕੌਣ ਉੱਧਾਰੇਗਾ?
Verse 123
व्रजतस्तत्र मार्गे तु तत्र वैतरणी शुभा / शतयोजनविस्तीर्णा पूयशोणितसंकुला
ਉਸ ਰਾਹ ਤੇ ਤੁਰਦਿਆਂ ਉੱਥੇ ਵੈਤਰਨੀ ਨਾਮ ਦੀ ਨਦੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ—ਸੌ ਯੋਜਨ ਚੌੜੀ, ਪੂੰਹ ਅਤੇ ਲਹੂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ।
Verse 124
आयाति तत्र दृश्यन्ते नाविका धीवरादयः / ते वदन्ति प्रदत्ता गौर्यदि वैतरणी त्वया / नावमेनां समारोह सुकेनोत्तर वै नदीम्
ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚਣ ਤੇ ਮਲਾਹ ਤੇ ਮੱਛੀਰੇ ਦਿੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—“ਜੇ ਤੂੰ ਗੌ-ਦਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ ਤਾਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਵੈਤਰਨੀ ਦਾ ਉਪਾਅ ਹੈ; ਇਸ ਨੌਕਾ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਅਤੇ ਸੁਖ ਨਾਲ ਨਦੀ ਪਾਰ ਕਰ।”
Verse 125
तत्र येन प्रदत्ता गौः स सुखेनैव तां तरेत् / अदायी तत्र घृष्येत करग्राहन्तु नाविकैः
ਉੱਥੇ ਜਿਸ ਨੇ ਗੌ-ਦਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ ਉਹ ਉਸ (ਭਿਆਨਕ) ਨਦੀ ਨੂੰ ਸੁਖ ਨਾਲ ਪਾਰ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜਿਸ ਨੇ ਦਾਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ, ਮਲਾਹ ਉਸ ਦਾ ਹੱਥ ਫੜ ਕੇ ਘਸੀਟਦੇ, ਤੜਪਾਉਂਦੇ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਮੁੱਲ ਵਸੂਲਦੇ ਹਨ।
Verse 126
उखैः काकैर्बकोलूकैस्तीक्ष्णतुण्डैर्वितुद्यते / मनुजानां हितं दानमन्ते वैतरणी खग
ਤੀਖੀ ਚੁੰਝ ਵਾਲੇ ਕਾਂ, ਬਗਲੇ ਅਤੇ ਉੱਲੂ ਉਸ ਨੂੰ ਚੁੰਝਾਂ ਨਾਲ ਨੋਚ ਕੇ ਫਾੜਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਖਗ (ਗਰੁੜ)! ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਅੰਤ ਵਿੱਚ—ਵੈਤਰਨੀ ਦੇ ਪਾਰ ਉਤਰਣ ਵੇਲੇ—ਦਾਨ ਹੀ ਸੱਚਾ ਹਿਤਕਾਰੀ ਹੈ।
Verse 127
दत्ता पापं दहेत् सर्वं मम लोकन्तु सा नयेत् / मप्तमे मासि सम्प्राप्ते पुरं बह्वापदं मृतः
ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਦਿੱਤਾ ਦਾਨ ਸਭ ਪਾਪ ਸਾੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦਾਤੇ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਸੱਤਵਾਂ ਮਹੀਨਾ ਆਉਣ ਤੇ ਮਰੇ ਹੋਏ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਖਤਰਨਾਕ ਨਗਰ ਵੱਲ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 128
व्रजेत्तु सोदकं भुक्त्वा पिण्डं वै सप्तमासिकम् / व्रजन्नेवं विलपते परिघाहतिपीडितः
ਸੱਤਵੇਂ ਮਹੀਨੇ ਦਾ ਪਿੰਡ ਜਲ ਸਮੇਤ ਭੋਗ ਕੇ ਉਹ ਅੱਗੇ ਤੁਰ ਪੈਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਤੁਰਦਿਆਂ ਗਦਾ ਦੇ ਵਾਰਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 129
न दत्तं न हुतं तप्तं न स्नातं न कृतं हितम् / यादृशं चरितं कर्म मूढात्मन् भुङ्क्ष्व तादृशम्
ਤੂੰ ਨਾ ਦਾਨ ਦਿੱਤਾ, ਨਾ ਹੋਮ ਕੀਤਾ, ਨਾ ਤਪ ਕੀਤਾ, ਨਾ ਸਨਾਨ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋਇਆ, ਨਾ ਕੋਈ ਭਲਾ ਕਰਮ ਕੀਤਾ। ਹੇ ਮੂੜ੍ਹ ਆਤਮਾ! ਜਿਹੋ ਜਿਹਾ ਕਰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਓਹੋ ਜਿਹਾ ਫਲ ਹੁਣ ਭੋਗ।
Verse 130
मास्यष्टमे दुः खदे तु परे भुक्त्वाथ सोदकम् / पिण्डं प्रयात्सयौ तार्क्ष्य नानाक्रन्दपुरं ततः
ਅੱਠਵੇਂ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖਦਾਇਕ ਲੋਕ ਦਾ ਭੋਗ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਜਲ ਸਮੇਤ ਪਿੰਡ ਖਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਹੇ ਤਾਰਕਸ਼੍ਯ (ਗਰੁੜ)! ਉਹ ‘ਨਾਨਾਕ੍ਰੰਦਪੁਰ’—ਅਨੇਕ ਰੋਣਿਆਂ ਦਾ ਨਗਰ—ਵੱਲ ਤੁਰ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 131
प्रयाणे च प्रवदते मुसलाघातपीडितः / क्व जायाचटुलैश्चाटुपटुभिर्वचनैर्मम
ਪ੍ਰਯਾਣ ਵੇਲੇ ਵੀ, ਜਿਵੇਂ ਗਦਾ ਦੇ ਵਾਰਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਚੀਕਦਾ ਹੈ—“ਕਿੱਥੇ ਹੈ ਮੇਰੀ ਚੰਚਲ ਪਤਨੀ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਚਤੁਰ ਮਿੱਠੇ ਚਾਟੂ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਰਿਝਾਉਂਦੀ ਸੀ?”
Verse 132
भोजनं भल्लभल्लीभिर्मुसलैश्च क्व मारणम् / नवमे मासि दत्तं वै नानाक्रन्दपुरे ततः
ਕਿੱਥੇ ਅੰਨ-ਦਾਨ, ਤੇ ਕਿੱਥੇ ਮੁਸਲਾਂ ਅਤੇ ਗਦਿਆਂ ਨਾਲ ਮਾਰਨਾ? ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨੌਵੇਂ ਮਹੀਨੇ ਦਿੱਤਾ ਦਾਨ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ‘ਨਾਨਾਕ੍ਰੰਦ’ (ਅਨੇਕ ਰੋਣਿਆਂ) ਨਾਮੀ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
Verse 133
पिण्डमश्राति करुणं नानाक्रन्दान् करोत्यपि / दशमे मासि दत्तं वै सुतप्तभवनं ततः
ਉਹ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪਿੰਡ-ਅਰਪਣ ਭੋਗਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੋਣਾ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦਸਵੇਂ ਮਹੀਨੇ ਦਿੱਤੇ ਦਾਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਸੁਤਪਤ (ਸੁਖਦ ਗਰਮ) ਨਿਵਾਸ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 134
सरन्नेवं विलपते हलाहतिहतः पथि / क्व सूनुपेशलकरैः पादसंवाहनं मम
ਉਹ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਡੋਲਦਾ ਹੋਇਆ, ਦੁੱਖ-ਰੂਪੀ ਹਲਾਹਲ ਵਿਸ਼ ਨਾਲ ਘਾਇਲ ਜਿਹਾ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ ਹੈ— “ਹੁਣ ਕਿੱਥੇ ਹਨ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਨਰਮ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਮਲਿਸ਼?”
Verse 135
क्व दूतवज्रप्रतिमकैर्मत्पदकर्षणम् / दशमे मासि पिण्डादि तत्र भुक्त्वा प्रसर्पति
ਵਜ੍ਰ ਵਰਗੀ ਤਾਕਤ ਵਾਲੇ ਯਮਦੂਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਮੇਰੇ ਪੈਰ ਘਸੀਟੇ ਜਾਣਾ ਕਿੱਥੇ? ਦਸਵੇਂ ਮਹੀਨੇ ਉੱਥੇ ਪਿੰਡ ਆਦਿ ਭੋਗ ਕੇ, ਫਿਰ ਉਹ ਰੇਂਗਦਾ ਹੋਇਆ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ।
Verse 136
मासे चैकादशे पूर्णे पुरं रौद्रं स गच्छति / गच्छन्नेव विलपते यथा पृष्ठे प्रपीडितः
ਜਦੋਂ ਗਿਆਰਵਾਂ ਮਹੀਨਾ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ‘ਰੌਦ੍ਰ’ ਨਾਮੀ ਭਿਆਨਕ ਨਗਰ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਾਂਦਿਆਂ ਹੀ ਉਹ ਇਉਂ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਦੀ ਪਿੱਠ ਨੂੰ ਦਬਾ ਕੇ ਕੁਚਲਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ।
Verse 137
क्वाहं सतूलीशयने परिवर्तन् क्षणे क्षणे / भटहस्तभ्रष्टयष्टिकृष्टपृष्ठः क्व वा पुनः
ਕਿੱਥੇ ਮੈਂ ਜੋ ਰੂੰ ਦੇ ਗਦੇਲੇ 'ਤੇ ਪਲ-ਪਲ ਪਾਸੇ ਪਰਤਦਾ ਸੀ, ਤੇ ਕਿੱਥੇ ਹੁਣ ਜਮਦੂਤਾਂ ਦੀਆਂ ਡਾਂਗਾਂ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਪਿੱਠ 'ਤੇ ਮਾਰ ਪੈ ਰਹੀ ਹੈ?
Verse 138
क्षितौ दत्तञ्च पिण्डादि भुक्त्वा तत्र ततो व्रजेत् / पयोवर्षणमित्येतन्नामकं पुरमण्डज
ਹੇ ਗਰੁੜ! ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਪਿੰਡ ਆਦਿ ਦਾ ਭੋਜਨ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਜੀਵ ਉੱਥੋਂ 'ਪਯੋਵਰਸ਼ਣ' ਨਾਮਕ ਨਗਰ ਵੱਲ ਚਾਲੇ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Verse 139
व्रजन्नेवं विलपते कुठारैर्मूर्ध्नि ताडितः / क्व भृत्यकोमलकरैर्गन्धतैलावसेचनम्
ਕੁਹਾੜੀਆਂ ਨਾਲ ਸਿਰ 'ਤੇ ਸੱਟਾਂ ਖਾਂਦਾ ਉਹ ਵਿਲਕਦਾ ਹੈ: 'ਕਿੱਥੇ ਗਏ ਉਹ ਸੇਵਕਾਂ ਦੇ ਕੋਮਲ ਹੱਥ ਜੋ ਸੁਗੰਧਿਤ ਤੇਲ ਦੀ ਮਾਲਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਸਨ?'
Verse 140
क्व कीनाशानुगैः क्रोधात्कुठारैः शिरसि व्यथा / ऊनाब्दिकञ्च यच्छ्राद्धं तत्र भुङ्क्ते सुदुः खितः
ਜਮਦੂਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਕੁਹਾੜੀਆਂ ਨਾਲ ਸਿਰ 'ਤੇ ਕੀਤੀ ਮਾਰ ਦੀ ਪੀੜ ਕਿੱਥੇ! ਉੱਥੇ ਉਹ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ 'ਊਨਾਬਦਿਕ' ਸ਼ਰਾਧ ਦਾ ਭੋਜਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 141
संपूर्णे तु ततो वर्षे शीताढ्यं नगरं व्रजेत् / गच्छन्नेवं छुरिकया च्छिन्नजिह्वस्तु रोदिति
ਸਾਲ ਪੂਰਾ ਹੋਣ 'ਤੇ ਉਹ 'ਸ਼ੀਤਾਢਯ' (ਬਹੁਤ ਠੰਡੇ) ਨਗਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਂਦੇ ਹੋਏ ਛੁਰੇ ਨਾਲ ਜੀਭ ਕੱਟੀ ਜਾਣ 'ਤੇ ਉਹ ਰੋਂਦਾ ਹੈ।
Verse 142
प्रियालापैः क्व च ससमधुरत्वस्य वर्णनम् / उक्तमात्रे ऽसिपत्रादिजिह्वाच्छेदः क्व चैव हि
ਕਿੱਥੇ ਪਿਆਰ ਭਰੀ ਮਿੱਠੀ ਬੋਲੀ ਦਾ ਵਰਣਨ, ਤੇ ਕਿੱਥੇ ਕੇਵਲ ਉਚਾਰਨ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਅਸਿਪਤ੍ਰ ਆਦਿ ਤਲਵਾਰ-ਧਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਜੀਭ ਦਾ ਛੇਦਨ—ਫਲ ਦਾ ਕਿੰਨਾ ਵੱਡਾ ਅੰਤਰ ਹੈ।
Verse 143
वार्षिकं पिण्डदानादि भुक्त्वा तत्र प्रसर्पति / बहुभीतिकरं तत्तत् पिण्डजं देवमास्थितः
ਸਾਲਾਨਾ ਸ਼ਰਾਧ ਵਿੱਚ ਪਿੰਡ-ਦਾਨ ਆਦਿ ਦਾ ਭੋਗ ਕਰਕੇ ਉਹ ਉੱਥੇ ਫਿਰਦਾ ਹੈ; ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਉਸ ਦਿਵ੍ਯ ਆਸਰੇ ਨੂੰ ਧਾਰ ਕੇ ਉਹ ਅਨੇਕ ਭਯੰਕਰ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘਦਾ ਹੈ।
Verse 144
प्रकाशयति पाप्पानमात्मानञ्च विनिन्दति / योषिदप्येवमेतस्मिन् मार्गे वै परिदेवति
ਉਸ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਾਪ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸਤਰੀ ਵੀ ਉਸ ਮਾਰਗ ਤੇ ਕਰੁਣ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੀ ਹੈ।
Verse 145
ततो याम्यं नातिदूरे नगरं स हि गच्छति / चत्वारिंशद्योजनानि चतुर्युक्तानिविस्तृतम्
ਫਿਰ ਉਹ ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਨਹੀਂ, ਯਮ ਦੇ ਨਗਰ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਚਾਲੀ ਯੋਜਨ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਚਾਰ ਸੁਚੱਜੇ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਵਸਥਿਤ ਹੈ।
Verse 146
त्रयोदश प्रतीहाराः श्रवणा नाम तत्र वै / श्रवणाकर्मतस्तुष्यन्त्यन्यथा क्रोधमाप्नुयुः
ਉੱਥੇ ‘ਸ਼੍ਰਵਣ’ ਨਾਮ ਦੇ ਤੇਰਾਂ ਦਰਬਾਨ ਹਨ; ਨਿਯਤ ‘ਸ਼੍ਰਵਣ’ ਕਰਮ ਢੰਗ ਨਾਲ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਕ੍ਰੋਧ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 147
ततस्तत्राशु रक्ताक्षं भिन्नाञ्जनचयोपमम् / मृत्युकालान्तकादीनां मध्ये पश्यति वै यमम्
ਤਦ ਉਹ ਉਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਛੇਤੀ ਹੀ ਲਾਲ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ, ਕੁੱਟੇ ਅੰਜਨ ਦੇ ਢੇਰ ਵਰਗੇ, ਮੌਤ, ਕਾਲ, ਅੰਤਕ ਆਦਿ ਭਿਆਨਕ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਖੜੇ ਯਮ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
Verse 148
दंष्ट्राकरालवदनं भृकुटीदारुणाकृतिम् / विरूपैर्भोषणैर्वक्त्रैर्वृतं व्याधिशतैः प्रभुम्
ਉਹ ਮੌਤ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ—ਦੰਸ਼ਟਰਾਂ ਨਾਲ ਵਿਕਰਾਲ ਮੁਖ, ਭ੍ਰੂਕੁਟੀ ਦੀ ਕਠੋਰਤਾ ਨਾਲ ਦਾਰੁਣ ਆਕ੍ਰਿਤੀ; ਵਿਗੜੇ ਹੋਏ ਭਿਆਨਕ ਮੁਖਾਂ ਵਾਲੇ ਸੇਵਕਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਅਤੇ ਸੈਂਕੜੇ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਵਲਿਆ ਹੋਇਆ।
Verse 149
दण्डासक्तमहाबाहुं पाशहस्तं सुभैरवम् / तन्निर्दिष्टां ततो जन्तुर्गतिं याति शुभाशुभाम्
ਦੰਡ ਧਾਰਨ ਕੀਤੇ ਮਹਾਬਾਹੂ, ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਪਾਸ਼ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਅਤਿ ਭਿਆਨਕ ਯਮ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਫਿਰ ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਲਈ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਸ਼ੁਭ ਜਾਂ ਅਸ਼ੁਭ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 150
पापी पापां गतिं याति यथा ते कथितं पुरा / छत्रोपानहदातारो ये च वेश्मप्रदायकाः
ਪਾਪੀ ਪਾਪਮਈ ਗਤੀ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੈਨੂੰ ਕਿਹਾ ਸੀ; ਪਰ ਜੋ ਛਤਰੀ ਅਤੇ ਜੁੱਤੀ/ਪਾਦੁਕਾ ਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਘਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪੁੰਨ ਤੋਂ ਉਪਜੀ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ।
Verse 151
ये तु पुण्यकृतस्तत्र ते पश्यन्ति यमं तदा / सौम्याकृतिं कुण्डलिनं मौलिमन्तं धृतश्रियम्
ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉੱਥੇ ਪੁੰਨ ਕਰਮ ਕੀਤੇ ਹਨ, ਉਹ ਉਸ ਵੇਲੇ ਯਮ ਨੂੰ ਸੌਮ੍ਯ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੇਖਦੇ ਹਨ—ਕੁੰਡਲਧਾਰੀ, ਮੌਲੀ/ਮੁਕੁਟ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਮੰਗਲ ਸ਼੍ਰੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ।
Verse 152
एकादशे द्वादशे हि षण्मासे आब्दिके तथा / विप्रान् बहून् भोजयेत् तत्र यन्महती क्षुधा
ਇਕਾਦਸ਼ੀ, ਦਵਾਦਸ਼ੀ, ਛੇ-ਮਹੀਨੇ ਅਤੇ ਸਾਲਾਨਾ ਸ਼ਰਾਧ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਵੇਲਿਆਂ ਪ੍ਰੇਤ ਨੂੰ ਘੋਰ ਭੁੱਖ ਲੱਗਦੀ ਹੈ।
Verse 153
जीवन् पुत्रकलत्रादिप्रदिष्टमितरैः खग / यो न साधयति स्वार्थमेवं पश्चाद्धिखिद्यते
ਹੇ ਖਗ (ਗਰੁੜ)! ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਜੀਉਂਦੇ ਜੀ ਪੁੱਤਰ, ਪਤਨੀ ਆਦਿ ਦੀ ਸਲਾਹ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਆਪਣਾ ਸੱਚਾ ਉਦੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਸਾਧਦਾ, ਉਹ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਪਛਤਾਵੇ ਤੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਦਾ ਹੈ।
Verse 154
एतत् ते सर्वमाख्यातं संयमिन्यां यथागति / प्रोक्तमावर्षकृत्यं ते किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि
ਸੰਯਮਿਨੀ (ਯਮਲੋਕ) ਬਾਰੇ ਯਥਾਕ੍ਰਮ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਸਾਲ ਭਰ ਦੇ ਕਰਤੱਬ ਵੀ ਕਹਿ ਦਿੱਤੇ; ਹੁਣ ਤੂੰ ਹੋਰ ਕੀ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ?
Frequently Asked Questions
For sapiṇḍa relatives, the chapter prescribes a ten-night impurity for death and likewise for birth when seeking precise purification. It also records shorter purifications in specific cases (e.g., three nights for certain commensal/household relations, and one-night variants in early childhood stages), presenting a graded system rather than a single uniform rule.
The text states that across nine day-night periods a subtle body is formed, with specific bodily components attributed to successive piṇḍas; by the tenth observance completeness and relief (including reversal of hunger) are attained. This frames piṇḍa not merely as memorial food but as transitional support shaping post-death embodiment.
It asserts that without vṛṣotsarga on/around the eleventh day, the preta-state can become firmly fixed, and subsequent śrāddhas may not easily undo it; moreover, piṇḍa offerings done without first doing vṛṣotsarga are said to become fruitless. The theological logic presented is that this rite is uniquely efficacious in stabilizing the deceased’s transition.
Sāpiṇḍīkaraṇa is performed by the ekoddiṣṭa method using four vessels (one for the preta and three for the Pitṛs) and a transfer of offering from the preta-vessel to the Pitṛ vessels; after completion, the departed is said to attain the common status of the Pitṛs, and the label ‘preta’ ceases.
The chapter repeatedly links the preta’s provisions to what relatives give on earth and highlights go-dāna at the Vaitaraṇī: those who gave a cow cross comfortably, while those who did not are tormented. It also recommends feeding brāhmaṇas on key days (11th, 12th, six-month, annual) due to the departed’s intense hunger at those junctures.