Adhyaya 29
Tila–Darbha–Maṇḍala in Aūrdhvadaihika: Protection, Eligibility, and the Merit of Salt-Dāna
ਪ੍ਰੇਤ ਕਲਪ ਦੀ ਵਿਹਾਰਕ ਰਹਿਨੁਮਾਈ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਂਦਿਆਂ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਔਰਧ੍ਵਦੈਹਿਕ ਕਰਮਾਂ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ‘ਗੁਪਤ’ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਵੰਸ਼-ਧਰਮ ਵਜੋਂ ਪੁੱਤਰ ਵੱਲੋਂ ਦਾਹ-ਸੰਸਕਾਰ ਅਤੇ ਪੌਤਰੇ ਵੱਲੋਂ ਅਗਨੀ-ਦਾਨ ਦਾ ਉਲੇਖ ਹੈ। ਗੋਬਰ ਅਤੇ ਨਵੀਂ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਭੂਮੀ-ਸ਼ੁੱਧੀ, ਤਿਲ‑ਦਰਭ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ, ਅਤੇ ਜੀਵ ਦੀ ਊਰਧ੍ਵਗਤੀ ਲਈ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਰਤਨ ਰੱਖਣ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਿਨਾਂ ਕਠੋਰ ਸੱਤਾਵਾਂ ਅਸੁਰੱਖਿਅਤ ਮਰਨਾਸੰਨ ਨੂੰ ਫੜ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ—ਇਹ ਚੇਤਾਵਨੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਮੰਡਲ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਕੀਤਾ ਦਾਨ‑ਹੋਮ ਨਿਸ਼ਫਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੰਡਲ ਬ੍ਰਹਮਾ‑ਰੁਦ੍ਰ‑ਵਿਸ਼ਣੂ, ਅਗਨੀ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਦਾ ਆਸਨ ਹੈ। ਕੁਝ ‘ਅਨ੍ਯਥਾ’ ਮੌਤਾਂ ਵਿੱਚ ਜੀਵ ਵਾਯੂ‑ਭੂਤ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਆਮ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ‑ਤਰਪਣ ਦੀ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਨਹੀਂ। ਤਿਲ‑ਦਰਭ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਣੂ-ਜਨ੍ਯ ਪਵਿੱਤਰਕ ਮੰਨ ਕੇ, ਦੇਵ‑ਪਿਤ੍ਰ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਲਈ ਯਜ੍ਞੋਪਵੀਤ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ/ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਭੇਦ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ-ਸਹਾਇਕ ਸੋਪਾਨ—ਵਿਸ਼ਣੂ, ਏਕਾਦਸ਼ੀ, ਗੀਤਾ, ਤੁਲਸੀ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਗਊ—ਗਿਣਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਭ ਰੱਖਣਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਨਿਕਲਦੇ ਵੇਲੇ ਨਮਕ‑ਦਾਨ ਨੂੰ ਸਵਰਗ ਦਾ ‘ਦੁਆਰ’ ਕਹਿ ਕੇ ਅਗਲੇ ਕਰਮਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
और्ध्वदहिककर्मकालक्रियमाणनानादानादिफलप्रश्रनिरूपणं नामाष्टाविंशो ऽध्यायः श्रीकृष्ण उवाच / साधु पृष्टं त्वया भद्र मानुषाणां हिताय वै / शृणुष्वावहितो भूत्वा सर्वमेवौर्ध्वदैहिकम्
ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਭਦ੍ਰ! ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਤੂੰ ਚੰਗਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਿਆ ਹੈ। ਹੁਣ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ; ਮੈਂ ਦੇਹ-ਤਿਆਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਔਰਧ੍ਵਦੈਹਿਕ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਸਾਰਾ ਵਿਧਾਨ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ।
Verse 2
कम्यग्विभेदरहितं श्रुतिस्मृतिसमुद्धृतम् / यन्न दृष्टं सुरैः सेन्द्रैर्योगिभिर्योगचिन्तकैः
ਜੋ ਕਾਮ੍ਯ ਭੇਦਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਸ਼੍ਰੁਤੀ-ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਉੱਧਰਿਤ ਹੈ—ਉਹ ਤੱਤ ਇੰਦਰ ਸਮੇਤ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ, ਨਾਂ ਹੀ ਯੋਗ-ਚਿੰਤਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਯੋਗੀਆਂ ਨੇ।
Verse 3
गुह्याद्गुह्यतरं वत्स नाख्यातं कस्यचित्क्वचित् / भक्तस्त्वं हि महाभाग सर्वं ते कथयाम्यहम्
ਵਤਸ, ਇਹ ਗੁਹ੍ਯ ਤੋਂ ਵੀ ਅਤਿ ਗੁਹ੍ਯ ਹੈ—ਕਦੇ ਕਿਤੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ। ਪਰ ਤੂੰ ਭਗਤ ਹੈਂ, ਮਹਾਭਾਗ; ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 4
अपुत्रस्य गतिर्नास्ति स्वर्गो नैव च नैव च / येन केनाप्युपायेन कार्यं जन्म सुतस्य च
ਜਿਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਦੀ ਪਰਲੋਕ ਗਤੀ ਨਹੀਂ; ਸਵਰਗ ਵੀ ਨਹੀਂ, ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵੀ ਉਪਾਅ ਨਾਲ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਜਨਮ ਕਰਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 5
तारयेन्नरकात्पुत्रो यदि मोक्षो न विद्यते / दाहः पुत्रेण कर्तव्यो देयः पौत्रेण पावकः
ਜੇ ਮੋਖ਼ਸ਼ ਨਾ ਮਿਲੇ, ਤਾਂ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ (ਪਿਤਾ ਨੂੰ) ਨਰਕ ਤੋਂ ਤਾਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਦਾਹ-ਸੰਸਕਾਰ ਪੁੱਤਰ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਪਾਵਕ (ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਗ) ਪੌਤ੍ਰ ਦੇਵੇ।
Verse 6
तिलैर्दर्भैश्च भूम्यां वै कुटी धातुमती भवेत् / पञ्चरत्नानि वक्त्रे तु येन जीवः प्ररोहति
ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਤਿਲ ਅਤੇ ਦਰਭ ਰੱਖਣ ਨਾਲ ਕੂਟੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਰਤਨ ਰੱਖਣ ਨਾਲ ਜੀਵ ਪਰਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ।
Verse 7
लिप्यात्तु गोमयैर्भूमिं तिलान्दर्भांश्च निः क्षिपेत् / तस्यामेवातुरो मुक्तः सर्वं दहति पातकम्
ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਗੋਬਰ ਨਾਲ ਲੇਪ ਕੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਤਿਲ ਅਤੇ ਦર્ભਾ ਘਾਹ ਛਿੜਕੋ। ਉਸੇ ਥਾਂ ਪੀੜਤ ਨੂੰ ਰੱਖਣ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਸੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 8
दर्भमूलीनयेत्स्वर्गं संस्थितं नात्र संशयः / दर्भांस्तत्र हि ये भूम्यां तिलयुक्तान संशयः
ਦર્ભ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਤ ਨੂੰ ਸਵਰਗ ਵੱਲ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ। ਉੱਥੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਰੱਖੀ ਦર્ભਾ, ਤਿਲ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਫਲਦਾਇਕ ਹੈ।
Verse 9
सर्वत्र वसुधा पूता यत्र लेपो न विद्यते / यत्र लेपः स्थितस्तत्र पुनर्लेपेन शुध्यति
ਜਿੱਥੇ ਅਸ਼ੁੱਧ ਲੇਪ ਨਹੀਂ, ਉੱਥੇ ਧਰਤੀ ਹਰ ਥਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ। ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਲੇਪ ਹੈ, ਉਹ ਥਾਂ ਵੀ ਨਵੇਂ ਲੇਪ ਨਾਲ ਮੁੜ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 10
यातुधानाः पिशाचाश्च राक्षसाः क्रूरकर्मिणः / अलिप्ते आतुरं मुक्तं विशन्त्येते न संशयः
ਯਾਤੁਧਾਨ, ਪਿਸਾਚ ਅਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸ—ਕ੍ਰੂਰ ਕਰਮ ਵਾਲੇ—ਜੇ ਪੀੜਤ ਨੂੰ ਲੇਪ-ਰੱਖਿਆ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਉਸ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਕੇ ਕਾਬੂ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
Verse 11
नित्यहोमं तथा श्राद्धं विप्राणां पादशोधनम् / मण्डलेन विना भूम्यां कुर्वन्त्येतच्च निष्फलम्
ਨਿੱਤ ਹੋਮ, ਸ਼ਰਾਧ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਪੈਰ ਧੋਣਾ—ਜੇ ਮੰਡਲ ਬਣਾਏ ਬਿਨਾਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਸਭ ਨਿਸ਼ਫਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 12
आतुरो मुच्यते नैव मण्डलेन विना भुवि / ब्रह्मा रुद्रश्च विष्णुश्च श्रीर्हुताशन एव च / मण्डले चोपतिष्ठन्तस्तस्मात्कुर्वीत मण्डलम्
ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਰੋਗੀ ਮਨੁੱਖ ਮੰਡਲ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕਲੇਸ਼ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਰੁਦ੍ਰ, ਵਿਸ਼ਨੂ, ਸ਼੍ਰੀ (ਲਕਸ਼ਮੀ) ਅਤੇ ਹੁਤਾਸ਼ਨ (ਅਗਨੀ) ਅਧਿਸ਼ਠਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਮੰਡਲ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 13
अन्यथा म्रियते यस्तु बालो वृद्धो युवापि वा / योन्यन्तरं स वै गच्छेत्क्रीडते वायुना सह
ਜੇ ਕੋਈ ਹੋਰ ਤਰ੍ਹਾਂ (ਅਕਾਲ/ਅਸਵਭਾਵਿਕ ਢੰਗ ਨਾਲ) ਮਰ ਜਾਵੇ—ਬੱਚਾ, ਬੁੱਢਾ ਜਾਂ ਜਵਾਨ—ਉਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਹੋਰ ਯੋਨੀ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਹਵਾ ਨਾਲ ਖੇਡਦਾ ਜਿਹਾ ਭਟਕਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 14
मिश्रितं लोहताम्रं तु तथैव जन्म जायते / तस्मैवं वायुभूतस्य न श्राद्धं नोदक क्रिया
ਜਿਵੇਂ ਲੋਹਾ ਤੇ ਤਾਂਬਾ ਮਿਲਣ ਨਾਲ ਹੋਰ ਹੀ ਰੂਪ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਅਜਿਹੀ ਹੋਰ ਜਨਮ-ਅਵਸਥਾ ਉਪਜਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਵਾਯੁ-ਭੂਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਲਈ ਨਾ ਸ਼ਰਾਧ ਹੈ ਨਾ ਉਦਕ-ਕ੍ਰਿਆ।
Verse 15
मम स्वेदसमुद्भूतास्तिलास्तार्क्ष्य पवित्रकाः / असुरा दानवा दैत्यास्तृप्यन्ति तिलदानतः
ਹੇ ਤਾਰਕ੍ਸ਼੍ਯ (ਗਰੁੜ)! ਤਿਲ ਮੇਰੇ ਪਸੀਨੇ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਪਵਿੱਤਰ ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਹਨ। ਤਿਲ-ਦਾਨ ਨਾਲ ਅਸੁਰ, ਦਾਨਵ ਅਤੇ ਦੈਤ੍ਯ ਵੀ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 16
तिलाः श्वेतास्तिलाः कृष्णास्तिला गोमूत्रसन्निभाः / ते मे दहन्तु पाषानि शरीरेण कृतानि च
ਇਹ ਤਿਲ—ਚਿੱਟੇ, ਕਾਲੇ ਅਤੇ ਗੋਮੂਤਰ ਵਰਗੇ ਰੰਗ ਵਾਲੇ—ਮੇਰੇ ਲਈ ਪੱਥਰ ਵਰਗੇ ਕਠੋਰ ਬੰਧਨਾਂ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਰੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦੇਣ।
Verse 17
एक एव तिलद्रोणो हेमद्रोणतिलैः समः / तर्पणे दानहोमे च दत्तो भवति चाक्षयः
ਇੱਕ ਦ੍ਰੋਣ ਤਿਲ ਨੂੰ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਬਣੇ ਤਿਲਾਂ ਦੇ ਦ੍ਰੋਣ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਤਰਪਣ, ਦਾਨ ਅਤੇ ਹੋਮ ਵਿੱਚ ਅਰਪਿਤ ਕੀਤਾ ਦਾਨ ਅਖ਼ਯ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 18
दर्भा मल्लोमसम्भूतास्तिलाः स्वेदसमुद्भवाः / तृप्ताः स्युर्देवता दानैः श्राद्धेन पितरस्तथा / प्रयोगविधिना ब्रह्मा विश्वञ्चाप्युपजीवनात्
ਦਰਭਾ (ਕੁਸ਼) ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਦੇਹ-ਰੋਮਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਅਤੇ ਤਿਲਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਪਸੀਨੇ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਦਾਨਾਂ ਨਾਲ ਦੇਵਤਾ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼ਰਾਧ ਨਾਲ ਪਿਤਰ ਵੀ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਯਥਾਵਿਧਿ ਪ੍ਰਯੋਗ-ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਸਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਰਪਣ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਪਾਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 19
सव्ययज्ञोपवीतेन ब्रह्माद्यास्तृप्तिमान्पुयुः / अपसव्येन तृप्यन्ति पितरो दिविदेवताः
ਯਜ੍ਞੋਪਵੀਤ ਨੂੰ ਸਵ੍ਯ (ਖੱਬੇ ਮੋਢੇ) ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਦੇਵਤਾ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅਪਸਵ੍ਯ (ਸੱਜੇ ਮੋਢੇ) ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪਿਤਰ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਦਿਵ੍ਯ ਦੇਵਤਾ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 20
अपसव्यादितो ब्रह्मा दर्भमध्ये तु केशवः / दर्भाग्रे शङ्करं विद्यात्त्रयो देवाः कुशे स्थिताः
ਦਰਭਾ ਦੇ ਅਪਸਵ੍ਯ ਪਾਸੇ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਚਕਾਰ ਕੇਸ਼ਵ (ਵਿਸ਼ਣੂ), ਅਤੇ ਦਰਭਾ ਦੇ ਅਗਰ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ੰਕਰ ਨੂੰ ਜਾਣੋ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੁਸ਼ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨੇ ਦੇਵ ਵੱਸਦੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 21
विप्रा मन्त्राः कुशा वह्निस्तुलसी च खगेश्वर / नैते निर्माल्यतां यान्ति क्रियमाणाः पुनः पुनः
ਹੇ ਖਗੇਸ਼ਵਰ (ਗਰੁੜ)! ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਮੰਤਰ, ਕੁਸ਼, ਅੱਗ ਅਤੇ ਤੁਲਸੀ—ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਣ ਤੇ ਵੀ ਇਹ ਨਿਰਮਾਲ੍ਯ (ਅਸ਼ੁੱਧ ਬਚਤ) ਨਹੀਂ ਬਣਦੇ।
Verse 22
कुशाः पिण्डेषु निर्माल्याः ब्राह्मणाः प्रेतभोजने / मन्त्राः शूद्रेषु पतिताश्चितायाश्च हुताशनः
ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀ ਕੁਸ਼ਾ ਘਾਹ ਨਿਰਮਾਲੇ ਵਰਗੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਪ੍ਰੇਤ-ਭੋਜਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੀ ਮਾਨੋ ਮਲਿਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਯੋਗ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਮੰਤ੍ਰ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਚਿਤਾ ਉੱਤੇ ਸੜਦੀ ਅੱਗ ਵੀ ਅਸ਼ੁੱਧ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 23
तुलसी ब्राह्मणा गावो विष्णुरेकादशी खग / पञ्च प्रवहणान्येव भवाब्धौ मज्जतां सताम्
ਹੇ ਖਗ (ਗਰੁੜ)! ਭਵ-ਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਦੇ ਸਤਪੁਰਖਾਂ ਲਈ ਇਹ ਪੰਜ ਹੀ ਸੱਚੀਆਂ ਨਾਵਾਂ ਹਨ—ਤੁਲਸੀ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਗਾਂ, ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂ ਅਤੇ ਏਕਾਦਸ਼ੀ।
Verse 24
विष्णुरेकादशी गीता तुलसीविप्रधेनवः / अपारे दुर्गसंकारे षट्पदी मुक्तिदायिनी
ਵਿਸ਼ਨੂ, ਏਕਾਦਸ਼ੀ, ਗੀਤਾ, ਤੁਲਸੀ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਤੇ ਗਾਂ—ਅਪਾਰ ਤੇ ਦੁਸ਼ਤਰ ਭਵ-ਬੰਧਨ ਦੇ ਸੰਕਟ-ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਇਹ ਛੇ ਪੈੜਾਂ ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸੀੜ੍ਹੀਆਂ ਹਨ।
Verse 25
तिलाः पवित्रास्त्रिविधा दर्भाश्च तुलसीदालम् / निवारयन्ति चैतानि दुर्गतिं यान्तमातुरम्
ਤਿਲ—ਤਿੰਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ—ਦਰਭ ਘਾਹ ਅਤੇ ਤੁਲਸੀ ਦੇ ਪੱਤੇ: ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਵਸਤੂਆਂ ਮੌਤ ਨੇੜੇ ਦੁਖੀ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਦੁৰ্গਤੀ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ ਦੂਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 26
हस्ताभ्यामुद्धृतैर्दर्भैस्तोयेन प्रोक्षयेद्भुवम् / मृत्युकाले क्षिपेद्दर्भानातुरस्य करद्वये
ਦੋਵੇਂ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਚੁੱਕੇ ਦਰਭ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਛਿੜਕ ਕੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰੋਕਸ਼ਿਤ ਕਰੇ। ਮੌਤ ਦੇ ਵੇਲੇ ਬਿਮਾਰ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਭ ਦੇ ਤਿੰਨੇ ਰੱਖੇ।
Verse 27
दर्भेषु क्षिप्यते यो ऽसौ दभस्तु परिवेष्टितः / विष्णुलोकं स वै याति मन्त्रहीनो ऽपि मानवः
ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਵੀ ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਦੱਭ ਘਾਹ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਕੇ ਦੱਭ ਨਾਲ ਹੀ ਲਪੇਟਿਆ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਵਿਸ਼ਨੁਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 28
दर्भमूलीगतो भूमौ दर्भपाणिस्तु यो मृतः / प्रायश्चित्तविशुद्धो ऽसौ संसारेपारसागरे
ਜੋ ਦੱਭ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਕੋਲ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਦੇਹ ਟਿਕਾ ਕੇ ਅਤੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਦੱਭ ਫੜ ਕੇ ਮਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ ਸੰਸਾਰ-ਸਾਗਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 29
गोमयेनोपलिप्ते तु दर्भस्यास्तरणे स्थितः / तत्र दत्तेन दानेन सर्वं पापं व्यपोहति
ਗੋਬਰ ਨਾਲ ਲਿਪੇ ਹੋਏ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਦੱਭ ਦਾ ਆਸਨ ਵਿਛਾ ਕੇ ਬੈਠ ਕੇ, ਉੱਥੇ ਦਿੱਤੇ ਦਾਨ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 30
लवणं तद्रसं दिव्यं सर्वकामप्रदं नृणाम् / यस्मादन्नरसाः सर्वे नोत्कटा लवणं विना
ਲੂਣ ਉਹ ਦਿਵ੍ਯ ਰਸ ਹੈ ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦਾ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਲੂਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਭੋਜਨ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸਵਾਦ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਭਰਦੇ ਨਹੀਂ।
Verse 31
पितॄणां च प्रियं भव्यं तस्मात्स्वर्गप्रदं भवेत् / विष्णुदेहसमुद्भूतो यतो ऽयं लवणो रसः
ਲੂਣ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਅਤੇ ਮੰਗਲਮਈ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਸਵਰਗ-ਪ੍ਰਦ (ਪੁੰਨਦਾਇਕ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਲੂਣ-ਰਸ ਵਿਸ਼ਨੁ ਦੇ ਦੇਹ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 32
विशेषाल्लवणं दानं तेन शंसन्ति योगिनः / ब्राह्मण क्षत्त्रियविशां स्त्रीणां शूद्रजनस्य च
ਸਭ ਦਾਨਾਂ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਲੂਣ ਦਾ ਦਾਨ ਮਹਾ-ਪੁੰਨਦਾਇਕ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਯੋਗੀ ਜਨ ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਖੱਤਰੀ, ਵੈਸ਼, ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਸ਼ੂਦਰ ਜਨ ਲਈ ਵੀ ਹਿਤਕਾਰੀ ਹੈ।
Verse 33
आतुराणां यदा प्राणाः प्रयान्ति वसुधातले / लवणं तु तदा देयं द्बारस्योद्धाटनं दिवः
ਜਦੋਂ ਪੀੜਤ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਤੋਂ ਵਿਦਾ ਹੋਣ ਲੱਗਣ, ਤਦ ਲੂਣ ਦਾ ਦਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਸਵਰਗ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦਾ ਖੁਲਣਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
The chapter treats the maṇḍala as a necessary ritual container: without it, offerings and śrāddha are said to become fruitless. Its sanctity is grounded in the claim that Brahmā, Rudra, Viṣṇu, Agni, and Śrī are stationed within it, making the rite properly ‘received’ and protected.
Darbha is presented as a purifying and guiding medium. The act of placing darbha at the death moment symbolizes protective containment and auspicious orientation for the departing consciousness; the text even states that, lacking mantras, one placed on and wrapped with darbha can attain Viṣṇu’s world—emphasizing its exceptional ritual efficacy.
It encodes recipient-orientation in ritual: the regular upavīta position is said to satisfy Brahmā and the devas, while the reverse prācīnāvīta position is said to satisfy the pitṛs and their associated deities—mapping bodily gesture to the intended ritual audience.
Salt is praised as auspicious to the pitṛs and as a merit-bearing gift arising from Viṣṇu’s body; giving it when prāṇas are departing is described as ‘opening the heavenly gate,’ i.e., creating favorable momentum (puṇya) at the liminal threshold.