Adhyaya 24
Āyuḥ-kṣaya by Vikarma; Impermanence of the Body; Aśauca and Child Śrāddha Procedures; Dāna as Remedy
ਪ੍ਰੇਤ-ਕਲਪ ਦੀ ਅਗਲੀ ਪਰਲੋਕੀ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਗਰੁੜ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ—ਵੇਦ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਦਾ “ਨਿਯਤ ਸਮਾਂ” ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਰਾਜਿਆਂ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਅਕਾਲ ਮੌਤ ਕਿਉਂ ਦਿਖਦੀ ਹੈ? ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੌ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਆਯੁ ਆਮ ਵਿਧਾਨ ਹੈ, ਪਰ ਵਿਕਰਮ ਅਤੇ ਸਵਧਰਮ-ਤਿਆਗ ਨਾਲ ਆਯੁ ਜਲਦੀ ਘਟਦੀ ਹੈ। ਵੇਦਾਧਿਐਨ ਅਤੇ ਵੰਸ਼-ਧਰਮ ਦੀ ਉਪੇਖਾ, ਨਿਸ਼ਿਧ ਕਰਮ, ਅਸ਼ੌਚ, ਅਸ਼ਰੱਧਾ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਹਾਨੀ ਆਯੁ-ਕ੍ਸ਼ਯ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹਨ; ਅਧਰਮੀ ਰਾਜੇ ਯਮ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਭੋਗਦੇ ਹਨ। ਦੇਹ ਦੀ ਅਨਿਤਤਾ ਦਿਖਾ ਕੇ ਸਨਾਨ, ਦਾਨ, ਜਪ, ਹੋਮ, ਸਵਾਧਿਆਇ ਅਤੇ ਸਦਾਚਾਰ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ੁੱਧੀ ਦੀ ਤੁਰੰਤ ਲੋੜ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਗਰਭਪਾਤ ਸਮੇਤ ਬਾਲ-ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੂ ਉੱਤੇ ਅਸ਼ੌਚ ਦੇ ਨਿਯਮ, ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਦੁੱਧ-ਤਰਪਣ, ਚੂੜਾਕਰਮ ਤੋਂ ਪੰਜ ਸਾਲ ਤੱਕ ਦਾਹ, ਪੰਜ ਸਾਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਾਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਰਨ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਘੜਾ-ਦਾਨ, ਪਾਇਸ ਆਦਿ ਦਾਨ ਵਿਧਾਨ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦਾਨ ਨਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਗਰੀਬੀ, ਪਾਪ ਅਤੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਦੁੱਖ ਵਧਦਾ ਹੈ—ਅਤੇ ਇਹ ਪੁਨਰਜਨਮ ਦੇ ਚੱਕਰ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
प्रेतकृतितदुक्तितच्चिह्नतद्विमुक्त्युपायनिरूपणं नाम त्रयोविंशो ऽध्यायः गरुड उवाच / नाकाले म्रियते कश्चिदिति वेदानुशासनम् / कस्मान्मृत्युमवाप्नोति राजा वा श्रोत्रियोपि वा
ਗਰੁੜ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ ਕਿ ‘ਅਕਾਲੇ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਮਰਦਾ’; ਤਾਂ ਫਿਰ ਰਾਜਾ ਜਾਂ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਿਯ ਵਿਦਵਾਨ ਨੂੰ ਵੀ ਮੌਤ ਕਿਉਂ ਆ ਪੈਂਦੀ ਹੈ?
Verse 2
यदुक्तं ब्राह्मणा पूर्वमनृतं तद्धि दृश्यते / वेदैरुक्तं तु यद्वाक्यं शतं जीवति मानुषे
ਪਹਿਲਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ਜੋ ਅਸੱਤ ਕਿਹਾ ਸੀ, ਉਹ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਵੇਦਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਕਿਹਾ ਬਚਨ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸੌ ਵਰ੍ਹੇ ਤੱਕ ਜੀਉਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 3
जीवन्ति मानुषे लोके सर्वे वर्णा द्विजातयः / अन्त्यजाम्लेच्छजाश्चैव खण्डे भारतसंज्ञके
ਮਨੁੱਖ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ‘ਭਾਰਤ’ ਨਾਮਕ ਖੰਡ ਅੰਦਰ ਸਭ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਵਰਨਾਂ ਵਾਲੇ, ਦਵਿਜ, ਅਤੇ ਅੰਤ੍ਯਜ ਤੇ ਮਲੇਛ ਜਨਮ ਵਾਲੇ ਵੀ।
Verse 4
न दृश्यते कलौ तच्च कस्माद्देव समादिश / (आधानान्मृत्युमाप्नोति बालो वा स्थविरो युबा
ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਉਹ (ਵਿਧਾਨ) ਦਿੱਸਦਾ ਨਹੀਂ—ਕਿਉਂ, ਹੇ ਦੇਵ, ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ। ਆਧਾਨ (ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਗ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ) ਕਰਨ ਨਾਲ ਬਾਲਕ, ਬੁੱਢਾ ਜਾਂ ਜਵਾਨ—ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਮੌਤ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ।
Verse 5
सधनो निर्धनो वापि सुकुमारः सुरूपवान् / अविद्वांश्चैव विद्वांश्च ब्राह्मणस्त्वितरो जनः
ਧਨਵਾਨ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਗਰੀਬ, ਕੋਮਲ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸੁੰਦਰ; ਅਣਪੜ੍ਹ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਵਿਦਵਾਨ—ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ—ਸਭ ਪਰਲੋਕ ਦੀ ਇਕੋ ਹੀ ਵਿਵਸਥਾ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹਨ।
Verse 6
तपोरतो योगशीलो महाज्ञानी च यो नरः / सर्वज्ञानरतः श्रीमान्धर्मात्मातुलविक्रमः
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਰਤ, ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਗਿਆਨੀ ਹੈ; ਜੋ ਸਾਰੇ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰਮਣ ਕਰਦਾ, ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ, ਧਰਮਾਤਮਾ ਅਤੇ ਅਤੁਲ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਹੈ।
Verse 7
) सर्वमेतदशषेण जायते वसुधातले / कस्मान्मृत्युमवाप्नोति राजा वा श्रोत्रियो ऽपि वा
ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਅਪਵਾਦ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਤਾਂ ਫਿਰ ਮੌਤ ਕਿਉਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ—ਰਾਜਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਵੇਦ-ਵਿਦ੍ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰੀਯ ਵੀ ਹੋਵੇ?
Verse 8
श्रीभगवानुवाच / साधुसाधु महाप्राज्ञ यस्त्वं भक्तो ऽसि मे प्रियः / श्रूयतां वचनं गुह्यं नानादेशविनाशनम्
ਸ਼੍ਰੀਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਸਾਧੁ, ਸਾਧੁ, ਹੇ ਮਹਾਪ੍ਰਾਜ্ঞ! ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਭਗਤ ਹੈਂ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਹੈਂ। ਹੁਣ ਇਹ ਗੁਹ੍ਯ ਬਚਨ ਸੁਣ, ਜੋ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਅਨਿਸ਼ਟਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 9
विधातृविहितो मृत्युः शीघ्रमादाय गच्छति / ततो वक्ष्यामि पक्षीन्द्र काश्यपेय महाद्युते
ਵਿਧਾਤਾ ਵੱਲੋਂ ਨਿਯਤ ਕੀਤੀ ਮੌਤ ਛੇਤੀ ਹੀ (ਜੀਵ ਨੂੰ) ਫੜ ਕੇ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਪੱਖੀੰਦਰ, ਹੇ ਕਾਸ਼੍ਯਪੇਯ ਮਹਾਦ੍ਯੁਤੇ! ਹੁਣ ਮੈਂ ਅੱਗੇ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 10
मानुषः शतजीवीति पुरा वेदेन भाषितम् / विकर्मणः प्रभावेण शीघ्रं चापि विनश्यति
ਵੇਦ ਨੇ ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਤੋਂ ਆਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਸੌ ਵਰ੍ਹੇ ਜੀਊਣ ਲਈ ਹੈ; ਪਰ ਵਿਕਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਉਹ ਛੇਤੀ ਹੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 11
वेदानभ्यसनेनैव कुलाचारं न सेवते / आलस्यात्कर्मणां त्यागो निषिद्धे ऽप्यादरः सदा
ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਕੁਲਾਚਾਰ ਨਹੀਂ ਨਿਭਾਂਦਾ। ਆਲਸ ਨਾਲ ਨਿਯਤ ਕਰਮ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਨਿਸ਼ਿਧ ਵਿਚ ਸਦਾ ਰੁਚੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।
Verse 12
यत्र तत्र गृहे ऽश्राति परक्षेत्ररतस्तथा / एतैरन्यैर्महादोषैर्जायते चायुषः क्षयः
ਜੋ ਜਿੱਥੇ-ਤਿੱਥੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਘਰ ਵਿਚ ਬੇਵਿਚਾਰ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਪਰਾਈ ਇਸਤਰੀ/ਪਰ-ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਇਹਨਾਂ ਮਹਾਦੋਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਆਯੁ ਘਟਦੀ ਹੈ।
Verse 13
अश्रद्दधानमशुचिं नास्तिकं त्यक्तमङ्गलम् / परद्रोहानृतरं ब्राह्मणं यत (म) मन्दिरम्
ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸ਼ਰਧਾਹੀਨ, ਅਸ਼ੁਚਿ, ਨਾਸਤਿਕ, ਮੰਗਲ ਆਚਾਰ ਛੱਡਿਆ ਹੋਇਆ, ਪਰਦ੍ਰੋਹੀ ਅਤੇ ਝੂਠ-ਪਰਾਇਣ ਹੋਵੇ—ਉਸ ਦਾ ਘਰ ਅਪਵਿੱਤਰ, ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਮਾਂ ਲਈ ਅਯੋਗ ਮੰਨਿਆ ਜਾਵੇ।
Verse 14
अरक्षितारं राजानं नित्यं धर्मविवर्जितम् / क्रूरं व्यसनिनं मूर्खं वेदवादबहिष्कृतम् / प्रजापीडनकर्तारं राजानं यमशासनम्
ਜੋ ਰਾਜਾ ਰੱਖਿਆ ਨਾ ਕਰੇ, ਸਦਾ ਧਰਮ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ, ਕਠੋਰ, ਵਿਅਸਨੀ, ਮੂਰਖ ਅਤੇ ਵੇਦਿਕ ਸਲਾਹ ਤੋਂ ਬਹਿਸ਼ਕ੍ਰਿਤ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਪੀੜੇ—ਉਹ ਰਾਜਾ ਯਮ ਦੇ ਦੰਡ-ਸ਼ਾਸਨ ਹੇਠ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 15
प्रापयन्ति वशं मृत्योस्ततो याति च यातनाम् / स्वकर्माणि परित्यज्य मुख्यवृत्तानि यानि च
ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਉਹ ਯਾਤਨਾਵਾਂ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਮੁੱਖ ਵਿਰਤੀਆਂ ਨਾਲ ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਜੀਉਂਦਾ ਸੀ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਮੌਤ ਤੇ ਕਰਮ-ਬਲ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਧੱਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 16
परकर्मरतो नित्यं यमलोकं स गच्छति / शूद्रः करोतिः यत्किञ्चिद्विजशुश्रूषणं विना
ਜੋ ਸਦਾ ਪਰਕਰਮ (ਵਰਜਿਤ ਪਰ-ਧਰਮ) ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਯਮਲੋਕ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ਼ੂਦਰ ਜੇ ਦਵਿਜਾਂ ਦੀ ਭਗਤੀ-ਸੇਵਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਵੀ ਕਰਮ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਯਮਲੋਕ ਦੇ ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 17
उत्तमाधममध्ये वा यमलोके स पच्यते / स्नानं दानं जपो होमो स्वाध्यायो दवर्ताच्चनम्
ਉੱਚਾ, ਨੀਚਾ ਜਾਂ ਮੱਧ—ਕਿਸੇ ਵੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਯਮਲੋਕ ਵਿੱਚ ਕਰਮ-ਫਲਾਂ ਨਾਲ ‘ਪਕਾਇਆ’ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ਼ਨਾਨ, ਦਾਨ, ਜਪ, ਹੋਮ, ਸਵਾਧਿਆਇ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਆਚਰਨ—ਇਹ ਸ਼ੁੱਧੀ ਦੇ ਉਪਾਅ ਹਨ।
Verse 18
यस्मिन्दिने न सेव्यन्ते स वृथा दिवसो नृणाम् / अनित्यमध्रुवं देहमनाधारं रसोद्भवम्
ਜਿਸ ਦਿਨ ਧਰਮ-ਸੇਵਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਉਹ ਦਿਨ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਵਿਅਰਥ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਦੇਹ ਅਨਿੱਤ, ਅਸਥਿਰ, ਆਧਾਰਹੀਣ ਅਤੇ ਰਸ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੈ।
Verse 19
अन्नोदकमये देहे गुणानेतान्वदाम्यहम् / यत्प्रातः संस्कृतं सायं नूनमन्नं विनश्यति
ਅੰਨ ਅਤੇ ਜਲ ਨਾਲ ਬਣੇ ਇਸ ਦੇਹ ਦੇ ਇਹ ਗੁਣ ਮੈਂ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ: ਜੋ ਭੋਜਨ ਸਵੇਰੇ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ਾਮ ਤੱਕ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 20
तदीयरससम्पुष्टकाये का बत नित्यता / गतं ज्ञात्वा तु पक्षीन्द्र वपुरर्धं स्वकर्मभिः
ਆਪਣੇ ਹੀ ਰਸ-ਸਾਰ ਨਾਲ ਪਾਲਿਆ ਇਹ ਦੇਹ ਕਿੱਥੇ ਨਿੱਤ ਹੈ? ਇਹ ਨਾਸਵੰਤ ਹੈ—ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ, ਹੇ ਪੱਖੀੰਦਰ, ਦੇਹ ਮਾਨੋ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਅੱਧਾ-ਅੱਧਾ ਕਰਕੇ ਅੱਗੇ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 21
नरः पापविनाशाय कुर्वीत परमौषधम् / देहः किमन्नदातुः स्विन्निषेक्तुर्मातुरेव वा
ਪਾਪ ਨਾਸ ਲਈ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਪਰਮ ਔਖਧ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦੇਹ ਆਖ਼ਰ ਕਿਸ ਦਾ ਹੈ—ਅੰਨ ਦਾਤਾ ਦਾ, ਬੀਜ ਰੋਪਣ ਵਾਲੇ ਪਿਤਾ ਦਾ, ਜਾਂ ਕੇਵਲ ਜਨਨੀ ਮਾਤਾ ਦਾ?
Verse 22
उभयोर्वा प्रभोर्वापि बालनोग्नेः शुनो ऽपि वा / कस्तत्र परमो यज्ञः कृमिविड्भस्मसंज्ञके
ਦੋਹਾਂ ਲਈ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਮਾਲਕ ਲਈ, ਜਾਂ ਬੱਚੇ, ਚੰਡਾਲ, ਅੱਗ ਜਾਂ ਕੁੱਤੇ ਲਈ ਵੀ—ਜਦੋਂ ਦੇਹ ‘ਕੀੜੇ, ਵਿਸ਼ਠਾ ਤੇ ਰਾਖ’ ਕਹੇ ਜਾਣ ਯੋਗ ਰਹਿ ਜਾਵੇ, ਤਦ ਉੱਥੇ ਪਰਮ ਯਜ्ञ ਕਿਹੜਾ?
Verse 23
कर्तव्यः परमो यत्नः पातकस्य विनाशने / अनेकभवसम्भूतं पातकं तु त्रिधा कृतम्
ਪਾਤਕ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ ਪਰਮ ਯਤਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਨੇਕ ਜਨਮਾਂ ਤੋਂ ਇਕੱਠਾ ਹੋਇਆ ਪਾਪ ਸੱਚਮੁੱਚ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 24
यदा प्राप्नोति मानुष्यं तदा सर्वं तपत्यपि / सर्वजन्मानि संस्मृत्य विषादी कृतचेतनः
ਜਦੋਂ ਜੀਵ ਮਨੁੱਖੀ ਅਵਸਥਾ (ਮਨੁੱਖੀ ਚੇਤਨਾ) ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਸਭ ਕੁਝ ਉਸ ਨੂੰ ਸਾੜਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਜਨਮ ਯਾਦ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਵਿਸ਼ਾਦ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਪੂਰੀ ਜਾਗ ਪੈਂਦੀ ਹੈ।
Verse 25
अवेक्ष्य गर्भवासांश्च कर्मजा गतयस्तथा / मानुषोदरवासी चेत्तदा भवति पातकी
ਗਰਭਵਾਸ ਦੇ ਅਨੇਕ ਦੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਕਰਮਜਨਿਤ ਪੁਨਰਜਨਮ ਦੀਆਂ ਗਤੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਵੀ ਜੇ ਕੋਈ ਮੁੜ ਮਨੁੱਖੀ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਵਸਣਾ ਚਾਹੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਪਾਪੀ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 26
अण्डजादिषु भूतेषु यत्रयत्र प्रसर्पति / आधयो व्याधयः क्लेशा जरारूपविपर्ययः
ਅੰਡਜ ਆਦਿ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਯੋਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ-ਜਿੱਥੇ ਦੇਹਧਾਰਣ ਫੈਲਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ-ਉੱਥੇ ਮਾਨਸਿਕ ਆਧੀਆਂ, ਸਰੀਰਕ ਵਿਆਧੀਆਂ, ਕਲੇਸ਼ ਅਤੇ ਬੁਢਾਪੇ ਨਾਲ ਰੂਪ-ਵਿਕਾਰ ਵੀ ਫੈਲਦੇ ਹਨ।
Verse 27
गर्भवासाद्विनिर्मुक्तस्त्वज्ञानतिमिरावृतः / न जानातिः खगश्रेष्ठ बालभावं समाश्रितः
ਗਰਭਵਾਸ ਤੋਂ ਛੁੱਟ ਕੇ ਵੀ ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਉਹ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਹੇ ਖਗਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ; ਬਾਲ-ਭਾਵ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਉਹ ਅਣਜਾਣ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 28
यौवने तिमिरान्धश्च यः पश्यति स मुक्तिभाक् / आधानान्मृत्युमाप्नोति बालो वा स्थविरो युवा
ਜਵਾਨੀ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਅੰਨ੍ਹਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਜੋ ਸੱਚ ਨੂੰ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਹੱਕਦਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਮੌਤ ਅਚਾਨਕ ਆ ਕੇ ਬੱਚੇ, ਬੁੱਢੇ ਜਾਂ ਜਵਾਨ—ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਪਕੜ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।
Verse 29
सधनो निर्धनश्चैव सुकुमारः कुरूपवान् / अविद्वांश्चैव विद्वांश्च ब्राह्मणास्त्वितरो जनः
ਧਨੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਗਰੀਬ, ਨਾਜ਼ੁਕ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਕੁਰੂਪ, ਵਿਦਵਾਨ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅਵਿਦਵਾਨ—ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ—ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੀਵ ਦੀ ਗਤੀ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਨਿਯਮ ਸਭ ਲਈ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਹੈ।
Verse 30
तपोरतो योगशीलो महाज्ञानी च यो नरः / महादानरतः श्रीमान्धर्मात्मातुलविक्रमः / विना मानुपदेहं तु सुखं दुः खं न विन्दति
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਤਪ ਵਿੱਚ ਰਤ, ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ, ਮਹਾਜ्ञਾਨੀ, ਮਹਾਦਾਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ, ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ, ਧਰਮਾਤਮਾ ਅਤੇ ਅਤੁਲ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਹੋਵੇ—ਉਹ ਵੀ ਮਨੁੱਖੀ ਦੇਹ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਨਾ ਸੁਖ ਭੋਗਦਾ ਹੈ ਨਾ ਦੁੱਖ।
Verse 31
प्राकृतैः कर्मपाशैस्तु मृत्युमाप्नोति मानवः / आधानात्पञ्च वर्षाणि स्वल्पपापैर्विपच्यते
ਸਧਾਰਣ ਕਰਮ-ਪਾਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਬੱਝਿਆ ਮਨੁੱਖ ਮੌਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਗਰਭਧਾਰਣ ਤੋਂ ਪੰਜ ਸਾਲ ਤੱਕ ਉਹ ਛੋਟੇ ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਫਲ ਨਾਲ ਵੀ ‘ਪੱਕਦਾ’ ਅਰਥਾਤ ਭੋਗਦਾ ਹੈ।
Verse 32
पञ्चवर्षाधिको भूत्वा महापापैर्विपच्यते / योनिं पूरयते यस्मान्मृतो ऽप्यायाति याति च
ਪੰਜ ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜੀ ਕੇ ਉਹ ਮਹਾਪਾਪਾਂ ਦੇ ਫਲ ਨਾਲ ‘ਪੱਕਦਾ’ ਅਰਥਾਤ ਕਠਿਨ ਭੋਗ ਭੋਗਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਯੋਨੀ ਨੂੰ ਭਰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਮਰ ਕੇ ਵੀ ਆਉਂਦਾ-ਜਾਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਜਨਮ ਮਰਨ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ।
Verse 33
मृतो दानप्रभावेण जीवन्मर्त्यश्चिरं भुवि / सूत उवाच / इति कृष्णवचः श्रुत्वा गरुडो वाक्यमब्रवीत्
ਦਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਮਰਿਆ ਹੋਇਆ ਵੀ ਜਿਵੇਂ ਜੀਉਂਦਾ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਅਤੇ ਮਰਣਹਾਰ ਮਨੁੱਖ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਚਿਰਕਾਲ ਜੀਵੇ। ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਉਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਗਰੁੜ ਨੇ ਵਚਨ ਆਖਿਆ।
Verse 34
गरुड उवाच / मृते बाले कथं कुर्यात्पिण्डदानादिकाः क्रियाः / गर्भेषु च विपन्नानामाचूडाकरणाच्छिशोः
ਗਰੁੜ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੇ ਬਾਲਕ ਮਰ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਪਿੰਡਦਾਨ ਆਦਿ ਕਰਮ ਕਿਵੇਂ ਕੀਤੇ ਜਾਣ? ਅਤੇ ਜੋ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮਰ ਜਾਣ, ਤੇ ਜਿਸ ਸ਼ਿਸ਼ੂ ਦਾ ਚੂੜਾਕਰਨ (ਮੁੰਡਨ ਸੰਸਕਾਰ) ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੌਤ ਹੋ ਜਾਵੇ—ਉਸ ਲਈ ਕੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ?
Verse 35
कथं किं केन दातव्यं मृतान्ते को विधिः स्मृतः / गरुडोक्तमिति श्रुत्वा विष्णुर्वाक्यमथाब्रवीत्
ਗਰੁੜ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂ ਬੋਲੇ— “ਮੌਤ ਦੇ ਵੇਲੇ ਦਾਨ ਕਿਵੇਂ, ਕੀ ਅਤੇ ਕਿਸ ਦੇ ਵੱਲੋਂ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ? ਕਿਹੜੀ ਵਿਧੀ ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ?”
Verse 36
श्रीविष्णुरुवाच / यदि गर्भो विपद्यते स्त्रवते वापि योषितः / यावन्मासं स्थितो गर्भस्तावद्दिनमशौचकम्
ਸ਼੍ਰੀ ਵਿਸ਼ਨੂ ਬੋਲੇ— ਜੇ ਗਰਭ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਵੇ ਜਾਂ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਗਰਭਪਾਤ ਹੋ ਕੇ ਸ੍ਰਾਵ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਗਰਭ ਜਿੰਨੇ ਮਹੀਨੇ ਟਿਕਿਆ ਰਿਹਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਅਸ਼ੌਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 37
तस्य किञ्चिन्न कर्तव्यमात्मनः श्रेय इच्छता / ततो जाते विपन्ने तु आ चूडाकरणाच्छिशोः
ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਰਮ ਸ਼੍ਰੇਯ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ; ਪਰ ਜੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਬੱਚਾ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ ਮਰ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਬੱਚੇ ਦੇ ਚੂੜਾਕਰਨ ਸੰਸਕਾਰ ਤੱਕ ਦੇ ਨਿਯਮ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 38
दुग्धं भोज्यं ताशक्ति बालानां च प्रदीयते / आ चूडात्पञ्चवर्षे तु देहदाहो विधीयते
ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਦੁੱਧ ਅਤੇ ਯੋਗ ਭੋਜਨ ਅਰਪਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਚੂੜਾ-ਕਰਮ ਤੋਂ ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਤੱਕ ਦੇਹ-ਦਾਹ (ਦਾਹ ਸੰਸਕਾਰ) ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ।
Verse 39
दुग्धं तस्य प्रदेयं स्याद्बालानां भोजनं शुभम् / पञ्चवर्षाधिके प्रेते स्वजातिविहितानि च
ਉਸ ਲਈ ਦੁੱਧ ਅਰਪਣ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ; ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਭੋਜਨ-ਅਰਪਣ ਸ਼ੁਭ ਹੈ। ਪਰ ਜੇ ਮ੍ਰਿਤਕ ਪੰਜ ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੱਧ ਉਮਰ ਦਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਆਪਣੀ ਜਾਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਹਿਤ ਕਰਮ ਅਤੇ ਅਰਪਣ ਵੀ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
Verse 40
कुर्यात्कर्माणि सर्वाणि चोदकुम्भादि पायसम् / दातव्यं तु खगश्रेष्ठ ऋणसम्बन्धकस्तु सः
ਸਾਰੇ ਵਿਹਿਤ ਕਰਮ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜਲ-ਕੁੰਭ ਆਦਿ ਤੇ ਪਾਇਸ (ਖੀਰ) ਦਾ ਦਾਨ ਵੀ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਖਗਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਗਰੁੜ! ਇਹ ਦਾਨ ਰਿਣ-ਪ੍ਰਤਿਉਪਕਾਰ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Verse 41
जातस्य हि ध्रुवो मृत्युर्ध्रुवं जन्म मृतस्य च / कर्तव्यं पक्षिशार्दूल पुनर्देहक्षयाय वै
ਜੋ ਜੰਮਿਆ ਹੈ ਉਸ ਲਈ ਮੌਤ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਮਰ ਗਿਆ ਉਸ ਲਈ ਪੁਨਰਜਨਮ ਵੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਬੱਘ ਗਰੁੜ! ਮੁੜ ਦੇਹ-ਧਾਰਣ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ ਜੋ ਕਰਤਵ ਹੈ, ਉਹ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 42
तस्मै यद्रोचते देयमदत्त्वा निर्धने कुले / स्वल्पायुर्निर्धनो भूत्वा रतिभक्तिविवर्जितः
ਇਸ ਲਈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਜੋ ਪਿਆਰਾ ਅਤੇ ਯੋਗ ਹੋਵੇ, ਉਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਦਾਨ ਨਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਗਰੀਬ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜੰਮਦਾ ਹੈ, ਅਲਪ ਆਯੁ ਅਤੇ ਨਿਰਧਨ ਬਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਤੇ ਭਗਤੀ ਤੋਂ ਵੰਚਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 43
पुनर्जन्माप्नुयान्मर्त्यस्तस्माद्देयमृते शिशोः / पुराणे गीयते गाथा सर्वथा प्रतिभाति मे
ਮਰਤਯ ਪੁਨਰਜਨਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਬੱਚੇ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਕਰਤਵ ਲਈ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਦਾਨ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗਾਥਾ ਗਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ।
Verse 44
मिष्टान्नं भोजनं देयं दाने शक्तिस्तु दुर्लभा / भोज्ये भोजनशक्तिश्च रतिशक्तिर्वरस्त्रियः
ਮਿੱਠਾ ਅੰਨ ਅਤੇ ਯੋਗ ਭੋਜਨ ਦਾ ਦਾਨ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਦਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ (ਅਤੇ ਰੁਝਾਨ) ਦੁਰਲਭ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਾਣਯੋਗ ਨੂੰ ਭੋਗਣ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਰਤੀ-ਸ਼ਕਤੀ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਉੱਤਮ ਇਸਤਰੀ ਰਾਹੀਂ—ਇਹ ਵੀ ਦੁਰਲਭ ਵਰਦਾਨ ਹਨ।
Verse 45
विभवे दानशक्तिश्च नाल्पस्य तपसः फलम् / दानाद्भोगानवाप्नोति सौख्यं तीर्थस्य सेवनात् / सुभाषणान्मृतो यस्तु स विद्वान्धर्मवित्तमः
ਜਿਸ ਕੋਲ ਵੈਭਵ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਦਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਤਪੱਸਿਆ ਦਾ ਫਲ ਛੋਟਾ ਨਹੀਂ। ਦਾਨ ਨਾਲ ਭੋਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਤੀਰਥ-ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਸੁਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਸुभਾਸ਼ਿਤ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਦੇਹ ਤਿਆਗਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੱਚਾ ਵਿਦਵਾਨ ਤੇ ਧਰਮ ਦਾ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਜਾਣਕਾਰ ਹੈ।
Verse 46
अदत्तदानाच्च भवेद्दरिद्रो दरिद्रभावाच्च करोतिपापम् / पापप्रभावान्नरकं प्रयाति पुनर्दरिद्रः पुनरेव पापी
ਦਾਨ ਨਾ ਦੇਣ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਗਰੀਬ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਗਰੀਬੀ ਤੋਂ ਉਹ ਪਾਪ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਾਪ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਉਹ ਨਰਕ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਮੁੜ ਆ ਕੇ ਫਿਰ ਗਰੀਬ, ਫਿਰ ਹੀ ਪਾਪੀ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
Viṣṇu links āyuḥ-kṣaya to concrete violations: abandoning Vedic study and prescribed rites out of laziness, pursuing forbidden pleasures, eating indiscriminately (without discernment of purity/appropriateness), adultery, faithlessness and impurity in a brāhmaṇa, and cruelty/adharma in a king. These acts generate karmic pressure that ‘quickly makes one perish’ despite the normative śata-āyuḥ.
The chapter outlines a tiered approach: (1) for very young children, milk and suitable food offerings are recommended according to capacity; (2) from cūḍā-karma up to five years, cremation is enjoined and milk offerings remain auspicious; (3) if older than five years, one should perform rites and offerings as prescribed for one’s own jāti (social class), along with appropriate charity.