Adhyaya 44
Explanation of Purification (Śuddhi-vyākhyāna)
ਪ੍ਰੇਤ-ਕਲਪ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਣੂ ਗਰੁੜ ਨੂੰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੱਪ/ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਹਮਲੇ ਨਾਲ ਮੌਤ, ਆਤਮਘਾਤ-ਸਦ੍ਰਿਸ਼ ਕਰਮ, ਜਲ‑ਅਗਨੀ‑ਪਤਨ‑ਵਾਯੂ‑ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਮੌਤ, ਨਾਸਤਿਕਤਾ, ਆਸ਼੍ਰਮ-ਧਰਮ ਦਾ ਤਿਆਗ, ਮਹਾਪਾਤਕ ਅਤੇ ਪਰ-ਸਤ੍ਰੀਗਮਨ ਭਾਰੀ ਦੂਸ਼ਿਤ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਾਰਨਾਂ ਨਾਲ ਨਵਾਹ-ਸ਼ਰਾਧ ਅਤੇ ਸਪਿੰਡੀਕਰਨ ਦਾ ਸਧਾਰਣ ਕ੍ਰਮ ਵੀ ਵਿਗੜ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਕਰਨ ਯੋਗ ਸ਼ੁੱਧੀ-ਵਿਧਾਨ ਦਿੱਤਾ ਹੈ—ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਵਰਤ, ਵਿਸ਼ਣੂ ਅਤੇ ਯਮ ਦੀ ਪੂਜਾ, ਦರ್ಭ ਉੱਤੇ ਘੀ‑ਸ਼ਹਿਦ ਦੇ ਦਸ ਪਿੰਡ ਬਣਾਉਣਾ, ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ ਤਿਲਾਹੁਤੀ, ਨਾਮ‑ਗੋਤ੍ਰ ਉਚਾਰ ਕੇ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਅਵਸ਼ੇਸ਼/ਭਸਮ ਦਾ ਵਿਸਰਜਨ, ਉਪਵਾਸ, ਯੋਗ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਸੱਦਾ ਅਤੇ ਏਕੋੱਦਿਸ਼ਟ ਸ਼ਰਾਧ ਵਿੱਚ ਪਿੰਡ ਵੰਡ ਦਾ ਕ੍ਰਮ (ਵਿਸ਼ਣੂ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਸ਼ਿਵ, ਸ਼ਿਵਗਣ, ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਤ)। ਗੋ/ਭੂਮੀ ਦਾਨ ਤੇ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਨਾਲ ਸਮਾਪਤੀ ਅਤੇ ਸਾਲਾਨਾ ਦੁਹਰਾਵ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਨਿਵਾਰਣ—ਦੋਵੇਂ ਪੱਖਾਂ ਦੀ ਪੰਚਮੀ ਨੂੰ ਨਾਗ-ਪੂਜਾ, ਆਟੇ ਦੀ ਨਾਗ-ਪ੍ਰਤਿਮਾ, ਚਿੱਟੇ ਉਪਚਾਰ ਅਤੇ ਸੁਵਰਨ ਨਾਗ ਦਾਨ; ਇਸ ਨਾਲ ਮ੍ਰਿਤਕ ਪ੍ਰੇਤ ਅਵਸਥਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਸਵਰਗ ਗਤੀ ਵੱਲ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਰੱਖਿਆ-ਵਰਤਾਂ ਤੇ ਸ਼ਰਾਧ-ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਦੀ ਚਰਚਾ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
शुद्धिनिरूपणं नाम त्रिचत्वारिंशो ऽध्यायः श्रीविष्णुरुवाच / स्वेच्छया तार्क्ष्य मरणं शृङ्गिदंष्ट्रिसरीसृपः / चाण्डालाद्यात्मघातैश्च विषाद्यैस्ताडनैस्तथा
ਸ਼੍ਰੀ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਤਾਰਕਸ਼੍ਯ (ਗਰੁੜ), ਮੌਤ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਸਿੰਗ‑ਦੰਦ ਵਾਲੇ ਰੇਂਗਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵਾਂ (ਸੱਪ ਆਦਿ) ਦੇ ਡੰਸ ਨਾਲ, ਚਾਂਡਾਲ ਆਦਿ ਦੇ ਪ੍ਰਹਾਰ ਨਾਲ, ਆਤਮਘਾਤ ਆਦਿ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ ਤੇ ਹੋਰ ਮਾਰ‑ਕੁੱਟ/ਹਮਲੇ ਨਾਲ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।
Verse 2
जलाग्निपातवातैश्च निराहारादिभिस्तथा / येषामेव भवेन्मृत्युः प्रोक्तास्ते पापकर्मिणः
ਜਲ, ਅੱਗ, ਡਿੱਗਣ, ਤਿੱਖੀ ਹਵਾ, ਜਾਂ ਨਿਰਾਹਾਰ (ਭੁੱਖ) ਆਦਿ ਨਾਲ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਉਹ ਪਾਪਕਰਮੀ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 3
पाषड्यनाश्रमाश्चैव महापातकिनस्तथा / स्त्रियश्च व्यभिचारिण्य आरूढपतितास्तथा
ਪਾਖੰਡੀ, ਆਸ਼ਰਮ-ਧਰਮ ਛੱਡਣ ਵਾਲੇ, ਮਹਾਪਾਤਕੀ; ਅਤੇ ਵਿਭਿਚਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਘੋਰ ਪਤਨ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗੇ ਹੋਏ ਲੋਕ ਵੀ (ਨਿੰਦਿਤਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ)।
Verse 4
न तेषां स्यान्नव श्राद्धं न संस्कारः सपिण्डनम् / श्राद्धानि षोडशोक्तानि न भवन्ति च तान्यपि
ਅਜਿਹਿਆਂ ਲਈ ਨੌਂ ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਸ਼ਰਾਧ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਸਪਿੰਡਨ ਸੰਸਕਾਰ; ਅਤੇ ਜੋ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਸ਼ਰਾਧ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।
Verse 5
वेतनं यत् क्षिपेदप्सु गृह्याग्निश्च चतुष्पथे / पात्राणिनिर्दहेदग्नौ साग्निके पापकर्मणि
ਵੇਤਨ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟਣਾ, ਗ੍ਰਿਹ੍ਯ ਅੱਗ ਨੂੰ ਚੌਰਾਹੇ ਤੇ ਰੱਖਣਾ, ਜਾਂ ਬਰਤਨਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸਾੜ ਦੇਣਾ—ਇਹ ‘ਸਾਗਨਿਕ’ ਪਾਪਕਰਮ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਪਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।
Verse 6
पूर्णे संवत्सरे तेषामित्थं कार्यं दयालुभिः / एकादशीं समासाद्य शुक्लपक्षे च काश्यप
ਇੱਕ ਸਾਲ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਤੇ ਦਇਆਲੂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਕੇ, ਹੇ ਕਾਸ਼੍ਯਪ।
Verse 7
विष्णुं यमं च सम्पूज्य गन्धपुष्पाक्षतादिभिः / दश पिण्डान् घृताक्तांश्च दर्भेषु मधुसंयुतान्
ਗੰਧ, ਫੁੱਲ, ਅਖ਼ਤ ਆਦਿ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਨੂ ਅਤੇ ਯਮ ਦੀ ਵਿਧੀਵਤ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਘੀ ਨਾਲ ਲਪੇਟੇ, ਦਰਭਾ ਉੱਤੇ ਰੱਖੇ, ਸ਼ਹਿਦ-ਯੁਕਤ ਦਸ ਪਿੰਡ ਤਿਆਰ ਕਰੇ।
Verse 8
यज्ञोपवीति सतिलान् ध्यायन् विष्णुं यमं तथा / दक्षिणाभिमुखस्तूष्णीमेकैकं निर्वपेत् तुतान्
ਯਜ੍ਞੋਪਵੀਤ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਤਿਲ-ਮਿਸ਼੍ਰਿਤ ਅਰਪਣ ਦਾ ਭਾਵ ਰੱਖਦਿਆਂ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਅਤੇ ਯਮ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ। ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ ਚੁੱਪਚਾਪ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕਰਕੇ ਅਰਪਣ ਕਰੇ।
Verse 9
उद्धृत्य मिश्रितान् पश्चात् तीर्थे ऽभ्मः सु विनिः क्षिपेत् / क्षिपन् संकीर्तयेन्नाम गोत्रं च मृतकस्य च
ਫਿਰ ਮਿਲੇ ਹੋਏ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ ਚੁੱਕ ਕੇ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਰਾਖ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਵਿਸਰਜਿਤ ਕਰੇ। ਵਿਸਰਜਨ ਕਰਦਿਆਂ ਮ੍ਰਿਤਕ ਦਾ ਨਾਮ ਅਤੇ ਗੋਤ੍ਰ ਉੱਚਾਰਨ ਕਰੇ।
Verse 10
पुनरप्यर्चयेद्विष्णुं यमं कुसुमचन्दनैः / धूपदीपैः सनैवेद्यैर्भक्ष्यभोज्यसमन्वितैः
ਫਿਰ ਫੁੱਲਾਂ ਅਤੇ ਚੰਦਨ ਨਾਲ, ਧੂਪ-ਦੀਪ ਅਤੇ ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਸਮੇਤ—ਭੱਖ੍ਯ ਤੇ ਭੋਜ੍ਯ ਨਾਲ ਯੁਕਤ—ਵਿਸ਼ਨੂ ਅਤੇ ਯਮ ਦੀ ਮੁੜ ਅਰਚਨਾ ਕਰੇ।
Verse 11
तस्मिन्नुपवसेदह्नि विप्रांश्चेव निमन्त्रयेत् / कुलविद्यातपोयुक्तान् साधुशीलसमन्वितान्
ਉਸ ਦਿਨ ਵਰਤ ਰੱਖੇ ਅਤੇ ਚੰਗੇ ਕੁਲ, ਵਿਦਿਆ ਤੇ ਤਪ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਸਾਧੂ-ਸੁਭਾਉ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਸੱਦਾ ਦੇਵੇ।
Verse 12
नव सप्ताथवा पञ्च स्वसामर्थ्यानुसारतः / अपरे ऽहनि मध्याह्ने यमं विष्णुं तथार्चयेत्
ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਨੌਂ, ਸੱਤ ਜਾਂ ਪੰਜ ਦਿਨ (ਵਿਧੀ) ਕਰੇ; ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਦੁਪਹਿਰ ਵੇਲੇ ਯਮ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।
Verse 13
उदङ्मुखांस्तथा विप्रांस्तान् सम्यगुपवेशयेत् / आवाहनार्घदानादौ विष्णुं यमसमन्वितम्
ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬਿਠਾਏ; ਅਤੇ ਆਵਾਹਨ, ਅਰਘ੍ਯ-ਦਾਨ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਯਮ ਸਮੇਤ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰੇ।
Verse 14
यज्ञोपवीती कुर्वीत प्रेतनाम प्रकीर्तयेत् / प्रेतं यमं च विष्णुं च स्मरन् श्राद्धं समापयेत्
ਯਜ੍ਞੋਪਵੀਤ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰੇਤ ਦਾ ਨਾਮ ਉਚਾਰਨ ਕਰੇ; ਪ੍ਰੇਤ, ਯਮ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਸਮਾਪਤ ਕਰੇ।
Verse 15
अन्येभ्यश्चापि सर्वेभ्यः पिण्डदानार्थमुद्धरेत् / पृथग्वा दश पिण्डांश्च पञ्च दद्यात् क्रमेण तु
ਹੋਰ ਸਭ ਲਈ ਵੀ ਪਿੰਡ-ਦਾਨ ਵਾਸਤੇ ਹਿੱਸਾ ਵੱਖਰਾ ਰੱਖੇ; ਜਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਸ ਪਿੰਡ, ਫਿਰ ਪੰਜ ਪਿੰਡ ਨਿਯਮਤ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਅਰਪਣ ਕਰੇ।
Verse 16
प्रथमं विष्णवे दद्याद्ब्रह्मणे च शिवाय च / सभृत्याय शिवायाथ प्रेतायापि च पञ्चमम्
ਪਹਿਲਾ ਪਿੰਡ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੂੰ ਦੇਵੇ, ਦੂਜਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ, ਤੀਜਾ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ; ਫਿਰ ਗਣਾਂ ਸਮੇਤ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਚੌਥਾ, ਅਤੇ ਪੰਜਵਾਂ ਪਿੰਡ ਪ੍ਰੇਤ (ਵਿਛੁੜੀ ਆਤਮਾ) ਨੂੰ ਵੀ ਅਰਪਿਤ ਕਰੇ।
Verse 17
नाम गोत्रं स्मरेत् तस्य विष्णुशब्दं प्रकीर्तयेत् / नमस्कारशिरस्कन्तु पञ्चमं पिण्डमुद्धरेत्
ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਅਤੇ ਗੋਤ੍ਰ ਯਾਦ ਕਰੇ ਅਤੇ ‘ਵਿਸ਼ਨੂੰ’ ਨਾਮ ਉਚਾਰੇ; ਫਿਰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਸਿਰ ਝੁਕਾ ਕੇ ਪੰਜਵਾਂ ਪਿੰਡ ਚੁੱਕ ਕੇ ਅਰਪਿਤ ਕਰੇ।
Verse 18
गोभूमिपिण्डदानाद्यैः शक्त्या प्रेतं स्मरंश्च तम् / तिलैस्तिलांस्तु विप्राणां दर्भयुक्तेषु पाणिषु
ਉਸ ਪ੍ਰੇਤ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ, ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਗੋ-ਦਾਨ, ਭੂਮੀ-ਦਾਨ ਅਤੇ ਪਿੰਡ-ਦਾਨ ਆਦਿ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਦੱਭ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਤਿਲ ਰੱਖੇ।
Verse 19
दद्यादन्नं द्विजानां च ताम्बूलं दक्षिणां तथा / एवं शिष्टतमं विप्रं हरिण्येन प्रपूजयेत्
ਦੁਇਜਾਂ (ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ) ਨੂੰ ਅੰਨ ਦੇਵੇ, ਨਾਲ ਤਾਮਬੂਲ ਅਤੇ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਵੀ ਦੇਵੇ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ਿਸ਼ਟ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਯਥੋਚਿਤ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰੇ।
Verse 20
नाम गोत्रं स्मरन् दद्याद्विष्णुप्रीतोस्त्विति ब्रुवन् / अनुव्रज्य द्विजान् पश्चात् त्यक्ताम्भो दक्षिणामुखः
ਨਾਮ ਅਤੇ ਗੋਤ੍ਰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ‘ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਣ’ ਕਹਿ ਕੇ ਅਰਪਣ ਕਰੇ; ਫਿਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਦੂਰ ਆਦਰ ਨਾਲ ਅਨੁਸਰਣ ਕਰਕੇ, ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਬਚਿਆ ਹੋਇਆ ਪਾਣੀ ਛੱਡ ਦੇਵੇ।
Verse 21
कीर्तयन्नामगोत्रे तु भुवि प्रीतोस्त्विति क्षिपेत् / मित्रबन्धुजनैः सार्धं शेषं भुञ्जीत वाग्यतः / प्रतिसंवत्सरादि स्यादेकोद्दिष्टविधानतः
ਪ੍ਰੇਤ ਦਾ ਨਾਮ ਤੇ ਗੋਤ੍ਰ ਉਚਾਰ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਿੰਡ ਅਰਪਣ ਕਰੇ ਅਤੇ ਆਖੇ—“ਉਹ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਵੇ।” ਫਿਰ ਮਿੱਤਰਾਂ ਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨਾਲ ਬਚਿਆ ਹੋਇਆ ਭੋਜਨ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰੇ, ਬਾਣੀ ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ। ਇਹ ਕਰਮ ਹਰ ਸਾਲ ਆਦਿ ਮੌਕਿਆਂ ਤੇ ਏਕੋੱਦਿਸ਼ਟ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 22
एवं कृते गमिष्यन्ति स्वर्लोकं पापकर्मिणः / सपिण्डीकरणादौ तु कृते चैवाप्नुवन्तिते
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪਾਪਕਰਮੀ ਵੀ ਸਵਰਗ ਲੋਕ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਸਪਿੰਡੀਕਰਨ ਆਦਿ ਪੂਰਵ ਕਰਮ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋ ਜਾਣ ਤੇ ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਉਹ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
Verse 23
संसारप्रमुखस्तस्य सर्वं कुर्याद्यथाविधि
ਉਸ ਲਈ ਸੰਸਾਰਕ ਕਾਰਜਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਸਾਰੇ ਕਰਮ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਯਥਾਵਿਧਿ ਕਰੇ।
Verse 24
प्रमादादिच्छया मर्त्यो न गच्छेत्सर्पसंमुखः / पक्षयोरुभयोर्नागं पञ्चमीषु प्रपूजयेत्
ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਨਾਲ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਜਾਣਬੁੱਝ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸੱਪ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਨਹੀਂ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਦੋਹਾਂ ਪੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਚਮੀ ਤਿਥੀ ਨੂੰ ਨਾਗਾਂ ਦੀ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।
Verse 25
कुर्यात् पिष्टमयीं लेखां नागानामाकृतिं भुवि / अर्चयेत् तां सितैः पुष्पैः सुगन्धैश्चन्दनेनच
ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਆਟੇ ਦੇ ਲੇਪ ਨਾਲ ਨਾਗਾਂ ਦੀ ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਬਣਾਕੇ ਰੇਖਾ ਖਿੱਚੇ। ਉਸ ਰੂਪ ਦੀ ਚਿੱਟੇ ਫੁੱਲਾਂ ਅਤੇ ਸੁਗੰਧਿਤ ਚੰਦਨ ਨਾਲ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਅਰਚਨਾ ਕਰੇ।
Verse 26
प्रदद्याद्धूपदीपन्तु तण्डुलांश्च सितान् क्षिपेत् / आमपिष्टं तथैवान्नं क्षीरञ्च विनिवेदयेत्
ਧੂਪ ਤੇ ਦੀਵਾ ਅਰਪਣ ਕਰੇ ਅਤੇ ਚਿੱਟੇ ਚੌਲਾਂ ਦੇ ਦਾਣੇ ਛਿੜਕੇ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੱਚੇ ਆਟੇ ਦਾ ਪਿੰਡ, ਪੱਕਾ ਅੰਨ ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਵੀ ਨਿਵੇਦਨ ਕਰੇ।
Verse 27
उपस्थाय वदेदेवं मुञ्चन् मुद्रांशुकानि च / मधुरं तद्दिने ऽश्रीयाद्देवश्राद्धं समापयेत्
ਉੱਠ ਕੇ ਦੇਵਤਾ/ਵੇਦੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜਾ ਕੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹੇ; ਅਤੇ ਮੁਦਰਾਂ ਤੇ ਵਸਤ੍ਰ ਛੱਡ ਕੇ, ਉਸ ਦਿਨ ਮਿੱਠਾ ਗ੍ਰਹਣ ਕਰੇ ਅਤੇ ਦੇਵ-ਸ਼ਰਾਧ ਸਮਾਪਤ ਕਰੇ।
Verse 28
सौवर्णं शक्तितो नागं ततो दद्याद्द्विजोत्तमे / धेनुं दत्त्वा ततो ब्रूयात् प्रीयतां नागराडिति
ਆਪਣੀ ਸਮਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸੋਨੇ ਦਾ ਨਾਗ ਉੱਤਮ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਦਾਨ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਗਾਂ ਦਾਨ ਕਰ ਕੇ ਕਹੇ—“ਨਾਗਰਾਜ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਣ।”
Verse 29
यथाविभव्यं कुर्वीत कर्माण्यन्यानि पूर्ववत् / स्वशाखोक्तविधानेन इत्थं कुर्याद्यथातथम् / प्रेतत्वान्मोचयेत् तांस्तु स्वर्गमार्गं नयेत् च
ਆਪਣੀ ਸਮਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੋਰ ਕਰਮ ਵੀ ਕਰੇ। ਆਪਣੀ ਵੇਦਿਕ ਸ਼ਾਖਾ ਵਿੱਚ ਕਹੇ ਵਿਧਾਨ ਮੁਤਾਬਕ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਿਭਾਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵਿਛੁੜਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਤ-ਅਵਸਥਾ ਤੋਂ ਛੁਡਾ ਕੇ ਸਵਰਗ ਦੇ ਮਾਰਗ ਤੇ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
The chapter classifies certain deaths and moral conditions as causing ritual discontinuity; it signals that the standard sequence may be withheld, delayed, or considered ineffective in the usual form. It then authorizes an alternative, time-shifted (one-year) remedial śrāddha centered on Viṣṇu–Yama worship and ekoddiṣṭa procedure to restore the departed’s onward journey.
The ordering ritually places the departed under cosmic guardianship: Viṣṇu as purifier and protector, Brahmā as the principle of orderly creation/lineage continuity, Śiva (and gaṇas) as transformer/remover of impediments, and only then the preta—so the individual offering is framed within divine oversight rather than isolated preta-appeasement.
It operates as both expiation and prophylaxis: since serpent-related danger is explicitly named among causes of death, Nāga worship on Pañcamī (with icon, offerings, and suvarṇa-nāga dāna) is presented as a dharmic safeguard that reduces harm, repairs disturbance, and supports release from preta-bhāva for the departed.