Adhyaya 32
An exposition on the fruits of charity and on entry into a body (Garbhotpatti, Piṇḍa-śarīra, and Antya-kāla-kriyā)
ਪ੍ਰੇਤ ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਕਰਮ ਅਤੇ ਜੀਵ ਦੇ ਸੰਕ੍ਰਮਣ ਦੀ ਚਰਚਾ ਅੱਗੇ ਵਧਦੀ ਹੈ। ਗਰੁੜ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੇਹਧਾਰਣ ਕਿਵੇਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਗ-ਉਪਾਂਗ ਕਿਵੇਂ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਨੂ ਗਰਭਾਧਾਨ ਤੋਂ ਭ੍ਰੂਣ-ਵਿਕਾਸ ਤੱਕ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਸ਼ੁਕ੍ਰ–ਸ਼ੋਣਿਤ ਦੇ ਅਨੁਪਾਤ ਨਾਲ ਲਿੰਗ-ਭੇਦ ਅਤੇ ਗਰਭਾਧਾਨ ਵੇਲੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਨਾਲ ਸੁਭਾਵ-ਭੇਦ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਯੋਗਿਕ ਸ਼ਰੀਰ-ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਨਾੜੀਆਂ, ਦਸ ਵਾਯੂ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਭੂਤ-ਗੁਣ, ਨਾਲ ਹੀ ਦੇਹ ਦੇ ਮਾਪ-ਮਾਣ ਬਿਆਨ ਕਰਕੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਭਾਗ੍ਯ ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਤੋਂ ਹੀ ਉਪਜਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੌਤ-ਸੰਨ ਵਿਅਕਤੀ ਲਈ ਸ਼ੁੱਧਿ-ਸਨਾਨ, ਸ਼ਯ੍ਯਾ-ਵਿਧੀ, ਦੇਹ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ, ਸੋਨਾ/ਸ਼ਾਲਗ੍ਰਾਮ/ਤੁਲਸੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ, ਮੰਤ੍ਰ-ਜਪ ਅਤੇ ਦਾਨ ਆਦਿ ਅੰਤ੍ਯਕਾਲ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਦੱਸ ਕੇ ਫਲ ਇਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਸਮਰਨ ਨਾਲ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪਿੰਡ–ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਸਾਮ੍ਯ (ਲੋਕ-ਦਵੀਪ-ਸਾਗਰ-ਗ੍ਰਹਾਂ ਦਾ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਰੂਪ) ਸਮਝਾ ਕੇ ਕਰਮਾਧੀਨ ਮੌਤ-ਪੁਨਰਜਨਮ ਦੀ ਅਨਿਵਾਰਤਾ ਦੁਹਰਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
दानफ लान्यदेहप्रवेशादिनिरूपणं नामै कत्रिंशो ऽध्यायः तार्क्ष्य उवाच / कथमुत्पद्यते जन्तुर्भूतग्रामे चतुर्विधे / त्वचा रक्तं तथा मांसं मेदो मज्जास्थि जीवितम्
ਇਹ ‘ਦਾਨ ਦੇ ਫਲ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਹ-ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਆਦਿ ਦਾ ਨਿਰੂਪਣ’ ਨਾਮਕ ਇਕੱਤੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਹੈ। ਤਾਰਕਸ਼੍ਯ (ਗਰੁੜ) ਬੋਲੇ—ਚਤੁਰਵਿਧ ਭੂਤ-ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ਜੀਵ ਕਿਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਚਮੜੀ, ਰਕਤ, ਮਾਸ, ਮੇਦ, ਮੱਜਾ, ਹੱਡੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਕਿਵੇਂ ਬਣਦੇ ਹਨ?
Verse 2
पादौ पाणी तथा गुह्यं जिह्वा-केश-नखाः शिरः / सन्धिमार्गाश्च बहुशो रेखा नैकविधास्तथा
ਪੈਰ ਤੇ ਹੱਥ, ਗੁਹ੍ਯ ਇੰਦ੍ਰੀ, ਜੀਭ, ਵਾਲ, ਨਖ ਅਤੇ ਸਿਰ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋੜਾਂ ਦੇ ਬਹੁਤੇ ਰਾਹ ਅਤੇ ਅਨੇਕਾਂ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਰੇਖਾਵਾਂ ਵੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 3
कामः क्रोधो भयं लज्जा मनो हर्षः सुखासुखम् / चित्रितं छिद्रितञ्चापि नानाजालेन वेष्टितम्
ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ, ਡਰ, ਲੱਜਾ, ਮਨ, ਹਰਖ ਅਤੇ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਦੇ ਜੋੜੇ—ਇਹ ਅੰਤਰਕਰਨ ਜਿਵੇਂ ਰੰਗਿਆ ਹੋਇਆ, ਛੇਦਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਅਤੇ ਅਨੇਕਾਂ ਜਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਲਪੇਟਿਆ ਤੇ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
Verse 4
इन्द्रजालमिदं मन्ये संसारे ऽसारसागरे / कर्ता को ऽत्र हृषीकेश संसारे दुः खसंकुले
ਮੈਂ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਇੰਦਰਜਾਲ ਵਰਗੀ ਮਾਇਆ, ਨਿਸ਼ਾਰ ਸਾਗਰ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ। ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼! ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰੇ ਇਸ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਅਸਲ ਕਰਤਾ ਕੌਣ ਹੈ?
Verse 5
श्रीविष्णुरुवाच / कथयामि परं गोप्यं कोशस्यास्य विनिर्णयम् / यस्य विज्ञानमात्रेण सर्वज्ञत्वं प्रज्यते
ਸ਼੍ਰੀ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮੈਂ ਇਸ ਕੋਸ਼ ਦਾ ਪਰਮ ਗੁਪਤ ਨਿਰਣਯ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ; ਜਿਸ ਦੇ ਕੇਵਲ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਹੀ ਸਰਵਜ੍ਞਤਾ ਜਾਗ ਪੈਂਦੀ ਹੈ।
Verse 6
साधु पृष्टं त्वया लोके सदयं जीवकारणम् / वैनतेय शृणुष्व त्वमेकाग्रकृतमानसः
ਤੂੰ ਕਰੁਣਾ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਕਾਰਣ ਬਾਰੇ ਚੰਗਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਹੇ ਵੈਨਤੇਯ! ਮਨ ਇਕਾਗ੍ਰ ਕਰਕੇ ਸੁਣ।
Verse 7
ऋतुकाले च नारीणां वर्ज्यं दिनचतुष्टयम् / यतस्तस्मिन् ब्रह्महत्यां पुरा वृत्रसमुत्थिताम्
ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਰਿਤੁਕਾਲ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਦਿਨ ਵਰਜਿਤ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ, ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ।
Verse 8
ब्रह्मा शक्रात् समुत्तार्य चतुर्थांशेन दत्तवान् / तावन्नालोक्यते वक्त्रं पापं यावद्वपुः स्थितम्
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਤੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਛੁਡਾ ਕੇ ਕੇਵਲ ਚੌਥਾ ਹਿੱਸਾ ਹੀ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ। ਜਦ ਤੱਕ ਪਾਪਮਈ ਦੇਹ-ਅਵਸਥਾ ਰਹੀ, ਤਦ ਤੱਕ ਮੁਖ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ।
Verse 9
प्रथमे ऽहनि चाण्डाली द्वितीये ब्रह्मघातिनी / तृतीये रजकी ज्ञेया चतुर्थे ऽहनि शुध्यति
ਪਹਿਲੇ ਦਿਨ ਉਹ ਚਾਂਡਾਲੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਹੱਤਿਆ ਦੀ ਦੋਸ਼ਣੀ; ਤੀਜੇ ਦਿਨ ਰਜਕੀ (ਧੋਬਣ) ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਚੌਥੇ ਦਿਨ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 10
सप्ताहात् पितृदेवानां भवेद्योग्या कृतार्चने / सप्ताहमध्ये यो गर्भस्तत्संम्भूतिर्मलिम्लुचा
ਸੱਤ ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਿਤ੍ਰ-ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਕੀਤਾ ਅਰਚਨ/ਅਰਪਣ ਯੋਗ ਅਤੇ ਫਲਦਾਇਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੇ ਉਹਨਾਂ ਸੱਤ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਗਰਭ ਠਹਿਰ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਜਨਮ ‘ਮਲਿਮਲੁਚ’—ਅਸ਼ੁੱਧ ਤੇ ਅਮੰਗਲ—ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 11
निषकसमये पित्रोर्यादृक् चित्तविकल्पना / तादृग्गर्भसमुत्पत्तिर्जायते नात्र संशयः
ਨਿਸ਼ੇਕ ਸਮੇਂ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਜਿਹੋ ਜਿਹੀ ਭਾਵਨਾ ਤੇ ਸੰਕਲਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਓਹੋ ਜਿਹੇ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲਾ ਗਰਭ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
Verse 12
युग्मासु पुत्त्रा जायन्ते स्त्रियो ऽयुग्मासु रात्रिषु / पूर्वसप्तममुत्सृज्य तस्माद्युग्मासु संविशेत्
ਜੋੜੀਆਂ ਰਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਵਿਜੋੜ ਰਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਧੀ ਗਰਭਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਇਉਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਪਹਿਲੀਆਂ ਸੱਤ ਰਾਤਾਂ ਛੱਡ ਕੇ ਜੋੜੀਆਂ ਰਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਯੋਗ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 13
षोडशर्तुर्निशाः स्त्रीणां सामान्यात् समुदाहृतः / या चतुर्दशमी रात्रिर्गर्भस्तिष्ठति तत्र चेत्
ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਰਿਤੁ-ਕਾਲ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਰਾਤਾਂ ਦਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਰ ਜੇ ਚੌਦਵੀਂ ਰਾਤ ਨੂੰ ਗਰਭ ਟਿਕ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਫਲ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 14
गुणभाग्यनिधिः पुत्रस्तत्र जायेत धार्मिकः / सा निशा तत्र सामान्यैर्न लभ्येत खगाधिप
ਉੱਥੇ ਗੁਣਾਂ ਅਤੇ ਭਾਗਾਂ ਦਾ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ, ਧਰਮ-ਪਰਾਇਣ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਖਗਾਧਿਪ! ਐਸੀ ਸ਼ੁਭ ਰਾਤ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
Verse 15
प्रायशः सम्भवत्यत्र गर्भस्त्वष्टाहमध्यतः / पञ्चमे ऽहनि नारीणां कार्यं माधुर्यभोजनम्
ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਗਰਭਧਾਰਣ ਅੱਠ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਪੰਜਵੇਂ ਦਿਨ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਮਿੱਠਾ ਤੇ ਪੋਸ਼ਕ ਭੋਜਨ ਕਰਨ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ।
Verse 16
कटुक्षारञ्च तीक्ष्णञ्च त्याज्यमुष्णञ्च दूरतः / तत्क्षेत्रमोषधीपात्रं बीजञ्चाप्यमृतायितम्
ਤਿੱਖਾ, ਖਾਰਾ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਚੁਭਣ ਵਾਲਾ ਪਦਾਰਥ ਛੱਡਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਗਰਮ ਖਾਣੇ ਤੋਂ ਵੀ ਦੂਰ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਤਦ ਦੇਹ-ਖੇਤਰ ਔਖਧੀਆਂ ਦਾ ਪਾਤਰ ਬਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬੀਜ ਵੀ ਮਾਨੋ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਸਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 17
तस्मिन्नुप्त्वा नरः स्वामी सम्यक् फलमवाप्नुयात् / तस्याश्चैवातपो वर्ज्य शीतलं केवलं चरेत्
ਉਸ (ਉਚਿਤ) ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਬੀਜ ਬੋ ਕੇ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਪੁਰਖ ਯਥੋਚਿਤ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਫਿਰ ਤਾਪ/ਗਰਮੀ ਤੋਂ ਬਚ ਕੇ ਕੇਵਲ ਠੰਢਕ ਵਾਲਾ ਆਚਾਰ ਅਪਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 18
ताम्बूलपुष्पश्रीखण्डैः संयुक्तः शुचिवस्त्रभृत् / धर्ममादाय मनसि सुतल्पं संविशेत् पुमान्
ਤਾਂਬੂਲ, ਫੁੱਲਾਂ ਅਤੇ ਸੁਗੰਧਿਤ ਚੰਦਨ-ਲੇਪ ਨਾਲ ਸਜਿਆ, ਸੁੱਚੇ ਵਸਤ੍ਰ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਪੁਰਖ ਮਨ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਰੱਖ ਕੇ ਉੱਤਮ ਸ਼ਯਿਆ ਉੱਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਸ਼ਯਨ ਕਰੇ।
Verse 19
निषेकसमये यादृङ्नरचित्तविकल्पना / तादृक्स्वभावसम्भूतिर्जन्तुर्विशति कुक्षिगः
ਗਰਭਧਾਰਣ ਦੇ ਵੇਲੇ ਪੁਰਖ ਦੇ ਚਿੱਤ ਵਿੱਚ ਜਿਹੋ ਜਿਹੀ ਕਲਪਨਾ ਤੇ ਸੰਕਲਪ ਉੱਠਦਾ ਹੈ, ਓਹੋ ਜਿਹਾ ਸੁਭਾਉ ਧਾਰ ਕੇ ਜੀਵ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 20
शुक्रसोणितसंयोगे पिण्डोत्पत्तिः प्रजायते / वर्धते जठरे जन्तुस्तारापतिरिवाम्बरे
ਸ਼ੁਕਰ ਅਤੇ ਰਜ (ਰਕਤ) ਦੇ ਸੰਯੋਗ ਨਾਲ ਪਿੰਡ-ਸਰੂਪ ਭ੍ਰੂਣ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੀਵ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਧਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਤਾਰਾਪਤੀ ਚੰਦਰਮਾ ਵਧਦਾ ਹੈ।
Verse 21
चैतन्यं बीजरूपं हि शुक्रे नित्यं व्यवस्थितम् / कामश्चित्तञ्च शुक्रञ्च यदा ह्येकत्वमाप्नुयुः
ਚੇਤਨਾ ਬੀਜ-ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਸਦਾ ਸ਼ੁਕਰ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਕਾਮਨਾ, ਚਿੱਤ ਅਤੇ ਸ਼ੁਕਰ ਇਕਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਗਰਭਧਾਰਣ ਦੀ ਕ੍ਰਿਆ ਚਲ ਪੈਂਦੀ ਹੈ।
Verse 22
तदा द्रावमवाप्नोति योषागर्भाशये नरः / रक्ताधिक्ये भवेन्नारी शुक्राधिक्ये भवेत् पुमान्
ਤਦੋਂ ਇਸਤਰੀ ਦੇ ਗਰਭਾਸ਼ਯ ਵਿੱਚ ਜੀਵ ਦ੍ਰਵ-ਰੂਪ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਰਕਤ ਵੱਧ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਧੀ, ਅਤੇ ਸ਼ੁਕਰ ਵੱਧ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 23
शुक्रसोणितयो साम्ये गर्भाः षण्डत्वमाप्नुयुः / अहोरात्रेण कलिलं बुद्वदं पञ्चभिदिनैः
ਜਦੋਂ ਸ਼ੁਕਰ ਅਤੇ ਸ਼ੋਣਿਤ ਸਮ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਹੋਣ, ਤਦ ਗਰਭ ੰਡਤ੍ਵ (ਨਪੁੰਸਕ-ਭਾਵ) ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਅਹੋਰਾਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਲਿਲ-ਰੂਪ ਬਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਜ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁਦਬੁਦ ਵਰਗਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 24
चतुर्दशे भवेन्मांसं मिश्रधातुसमन्वितम् / घनं मांसञ्च विंशाहे गर्भस्थो वर्धते क्रमात्
ਚੌਦਵੇਂ ਦਿਨ ਮਿਲੀਆਂ ਧਾਤਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਮਾਸ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਵੀਹਵੇਂ ਦਿਨ ਉਹ ਮਾਸ ਘਣਾ ਅਤੇ ਸਘਣਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਜੀਵ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਵਧਦਾ ਹੈ।
Verse 25
पञ्चविंशतिमे चाह्नि बलं पुष्टिश्च जायते / तथा मासे तु सम्पूर्णे पञ्चतत्त्वं निधारयेत्
ਪੱਚੀਵੇਂ ਦਿਨ ਬਲ ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਟੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 26
मासद्वये तु सञ्जाते त्वचा मेदश्च जायते / मज्जास्थीनि त्रिभिर्मासैः केशाङ्गुल्यश्चतुर्थके
ਦੂਜਾ ਮਹੀਨਾ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਤੇ ਚਮੜੀ ਅਤੇ ਮੇਦ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਤੀਜੇ ਮਹੀਨੇ ਮੱਜਾ ਅਤੇ ਹੱਡੀਆਂ ਵਿਕਸਿਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਚੌਥੇ ਮਹੀਨੇ ਵਾਲ ਅਤੇ ਉਂਗਲਾਂ (ਹੱਥ-ਪੈਰ ਦੀਆਂ) ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 27
कर्णौ च नासिके वक्षो जायेरन् मासि पञ्चमे / कण्ठरन्ध्रोदरं षष्ठे गुह्यादिर्मासि सप्तमे
ਪੰਜਵੇਂ ਮਹੀਨੇ ਕੰਨ, ਨਾਸਿਕਾ ਅਤੇ ਛਾਤੀ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਛੇਵੇਂ ਮਹੀਨੇ ਗਲੇ ਦਾ ਰੰਧਰ ਅਤੇ ਪੇਟ ਵਿਕਸਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਸੱਤਵੇਂ ਮਹੀਨੇ ਗੁਹ੍ਯ ਆਦਿ (ਹੋਰ ਅੰਗ) ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 28
अङ्गप्रत्यङ्गसम्पूर्णो गर्भो मासैरथाष्टभिः / अष्टमे चलते जीवो धात्रीगर्भे पुनः पुनः / नवमेमासि सम्प्राप्ते गर्भस्थौजौ दृढं भवेत्
ਅੱਠ ਮਹੀਨੇ ਪੂਰੇ ਹੋਣ ਤੇ ਗਰਭ ਅੰਗ‑ਪ੍ਰਤਿਅੰਗਾਂ ਸਮੇਤ ਪੂਰਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਠਵੇਂ ਮਹੀਨੇ ਜੀਵ ਮਾਤਾ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਮੁੜ‑ਮੁੜ ਹਿਲਦਾ‑ਡੁੱਲਦਾ ਹੈ। ਨੌਵੇਂ ਮਹੀਨੇ ਆਉਣ ਤੇ ਗਰਭਸਥ ਓਜ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣਬਲ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 29
चिकित्सा जायते तस्य गर्भवासपरिक्षये / नारी वाथ नरो वाथ नपुंस्त्वं वाभिजायते
ਜਦੋਂ ਗਰਭਵਾਸ ਦਾ ਸਮਾਂ ਮੁੱਕਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ‑ਉਪਾਅ ਅਤੇ ਇਲਾਜ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਜਾਗਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਇਸਤਰੀ ਵਜੋਂ, ਪੁਰਖ ਵਜੋਂ, ਜਾਂ ਨਪੁੰਸਕ ਭਾਵ ਨਾਲ।
Verse 30
शक्तित्रयं विशालाक्षं षाट्कौशिकसमायुतम् / पञ्चेन्द्रियसमोपेतं दशनाडीविभूषितम्
ਉਹ ਦੇਹ ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਾਲਾ, ਛੇ ਕੋਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ, ਪੰਜ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨਾਲ ਸਮਪੰਨ ਅਤੇ ਦਸ ਨਾੜੀਆਂ ਨਾਲ ਵਿਭੂਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 31
दशप्राणगुणोपेतं यो जानाति स योगवित् / मज्जास्थिशुक्रमांसानि रोम रक्तं बलं तथा
ਜੋ ਦੇਹ ਨੂੰ ਦਸ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਯੋਗਵਿਦ ਹੈ। ਉਹ ਮੱਜਾ, ਹੱਡੀ, ਸ਼ੁਕਰ, ਮਾਸ, ਰੋਮ, ਰਕਤ ਅਤੇ ਬਲ—ਇਹ ਸਭ ਯਥਾਰਥ ਜਾਣਦਾ ਹੈ।
Verse 32
षाट्कौशिकमिदं पिण्डं स्याज्जन्तोः पाञ्चभौतिकम् / नवमे दशमे मासि जायते पाञ्चभौतिकः
ਇਹ ਜੰਤੂ ਦਾ ਪਿੰਡ ‘ਛੇ ਕੋਸ਼ਾਂ ਵਾਲਾ’ ਅਤੇ ਪੰਜ ਮਹਾਭੂਤਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਨੌਵੇਂ ਜਾਂ ਦਸਵੇਂ ਮਹੀਨੇ ਪੰਜਭੌਤਿਕ ਜੀਵ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 33
सूतिवातैः समाकृष्टः पीडया विह्वलीकृतः / पुष्टो नाड्याः सुषुम्णाया योषिद्गर्भस्थितस्त्वरन्
ਜਨਮ ਦੀਆਂ ਹਵਾਵਾਂ ਨਾਲ ਖਿੱਚਿਆ ਹੋਇਆ, ਪੀੜ ਨਾਲ ਵਿਹਵਲ, ਅਤੇ ਸੁਸ਼ੁਮਣਾ ਨਾੜੀ ਰਾਹੀਂ ਪਾਲਿਆ ਗਿਆ ਉਹ ਜੀਵ ਇਸਤ੍ਰੀ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਤੁਰੰਤ ਹਿਲਦਾ-ਡੁੱਲਦਾ ਹੈ।
Verse 34
क्षितिर्वारि हविर्भोक्ता पवनाकाशमेव च / एभिर्भूतैः पीडितस्तु निबद्धः स्नायुबन्धनैः
ਧਰਤੀ, ਜਲ, ਅੱਗ (ਹਵਿਰ-ਭੋਕਤਾ), ਹਵਾ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼—ਇਨ੍ਹਾਂ ਭੂਤਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਜੀਵ ਪੀੜਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਸਨਾਇੂਆਂ ਦੇ ਬੰਧਨਾਂ ਨਾਲ ਕੱਸ ਕੇ ਬੱਝਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 35
मूलभूता इमे प्रोक्ताः सप्त नाड्यन्तरे स्थिताः / त्वचास्थिनाड्यो रोमाणि मांसञ्चैवात्र पञ्चमम्
ਨਾੜੀਆਂ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇਹ ਸੱਤ ਮੂਲ ਅੰਗ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ—ਚਮੜੀ, ਹੱਡੀ, ਨਾੜੀਆਂ, ਰੋਮ, ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਪੰਜਵਾਂ ਮਾਸ।
Verse 36
एते पञ्च गुणाः प्रोक्ता मया भूमेः खगेश्वर / यथा पञ्च गुणाश्चापस्तथा तच्छृणु काश्यप
ਹੇ ਖਗੇਸ਼ਵਰ! ਮੈਂ ਧਰਤੀ ਦੇ ਪੰਜ ਗੁਣ ਦੱਸੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਕਾਸ਼੍ਯਪ, ਪਾਣੀ ਦੇ ਪੰਜ ਗੁਣ ਸੁਣੋ।
Verse 37
लाला मूत्रं तथा शुक्रं मज्जार रक्तञ्च पञ्चमम् / आपः पञ्चगुणाः प्रोक्ता ज्ञातव्यास्ते प्रयत्नतः
ਲਾਰ, ਮੂਤਰ, ਸ਼ੁਕਰ, ਮੱਜਾ ਅਤੇ ਪੰਜਵਾਂ ਲਹੂ—ਇਹ ‘ਆਪਃ’ ਦੇ ਪੰਜ ਗੁਣ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਯਤਨ ਨਾਲ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 38
क्षुधा तृषा तथा निद्रा आलस्यं कान्तिरेव च / तेजः पञ्चगुणं प्रोक्तं तार्क्ष्य सर्वत्रयोगिभिः
ਭੁੱਖ, ਤ੍ਰਿਹ, ਨੀਂਦ, ਆਲਸ ਅਤੇ ਕਾਂਤੀ—ਇਹ ਪੰਜ ‘ਤੇਜ’ ਦੇ ਪੰਜ ਗੁਣ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ, ਹੇ ਤਾਰਕ੍ਸ਼੍ਯ (ਗਰੁੜ), ਯੋਗੀਆਂ ਨੇ ਸਭ ਥਾਂ ਆਖਿਆ ਹੈ।
Verse 39
रागद्वेषौ तथा लज्जा भयं मोहस्तथैव च / इत्येतत् कथितं तार्क्ष्य वायुजं गुणपञ्चकम्
ਰਾਗ ਤੇ ਦ੍ਵੈਸ਼, ਨਾਲ ਹੀ ਲੱਜਾ, ਡਰ ਅਤੇ ਮੋਹ—ਹੇ ਤਾਰਕ੍ਸ਼੍ਯ (ਗਰੁੜ), ਇਹ ਵਾਯੁ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਪੰਜ ਗੁਣ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 40
आकुञ्चनं धावनञ्च लङ्घनञ्च प्रसारणम् / निरोधः पञ्चमः प्रोक्तो वायोः पञ्च गुणाः स्मृताः
ਆਕੁੰਚਨ, ਧਾਵਨ, ਲੰਘਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਣ—ਨਿਰੋਧ ਪੰਜਵਾਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਹ ਵਾਯੂ ਦੇ ਪੰਜ ਗੁਣ ਯਾਦ ਰੱਖੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 41
घोषश्चिन्ता च गाम्भीर्यं श्रवणं सत्यसंक्रमः / आकाशस्य गुणाः पञ्च ज्ञात व्यास्तार्क्ष्य यत्नतः
ਘੋਸ਼, ਚਿੰਤਾ, ਗੰਭੀਰਤਾ, ਸੁਣਨ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਅਤੇ ਸੱਚ ਦਾ ਸੰਚਾਰ—ਇਹ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਪੰਜ ਗੁਣ ਹਨ; ਹੇ ਤਾਰਕ੍ਸ਼੍ਯ (ਗਰੁੜ), ਯਤਨ ਨਾਲ ਜਾਣੋ।
Verse 42
श्रोत्रं त्वक् चक्षुषी जिह्वा नासा बुद्धीन्द्रियाणि च / पाणी पादौ गुदं प्राक् च गुह्यं कर्मेन्द्रियाणि च
ਕੰਨ, ਚਮੜੀ, ਦੋ ਅੱਖਾਂ, ਜੀਭ ਅਤੇ ਨੱਕ—ਇਹ ਗਿਆਨ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਹਨ; ਅਤੇ ਹੱਥ, ਪੈਰ, ਗੁਦਾ, ਮੂਤਰਦੁਆਰ (ਅਗਰ ਦੁਆਰ) ਤੇ ਗੁਹ੍ਯ ਇੰਦ੍ਰੀ—ਇਹ ਕਰਮ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਹਨ।
Verse 43
इडाच पिङ्गला चैव सुषुम्णा च तृतीयका / गान्धारी गजजिह्वा च पूषा चैव यसा तथा
ਇੜਾ ਅਤੇ ਪਿੰਗਲਾ, ਅਤੇ ਤੀਜੀ ਸੁਸ਼ੁਮਣਾ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਾਂਧਾਰੀ, ਗਜਜਿਹਵਾ, ਪੂਸ਼ਾ ਅਤੇ ਯਸ਼ਾ ਨਾਮ ਦੀਆਂ ਨਾੜੀਆਂ ਵੀ ਹਨ।
Verse 44
अलम्वुशा कुहूश्चैव शङ्खिनी दशमी स्मृता / पिण्ड मध्ये स्थिता ह्येताः प्रधाना दश नाडयः
ਅਲੰਬੁਸ਼ਾ, ਕੁਹੂ ਅਤੇ ਸ਼ੰਖਿਨੀ—ਜੋ ਦਸਵੀਂ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ—ਇਹ ਦਸ ਪ੍ਰਧਾਨ ਨਾੜੀਆਂ ਪਿੰਡ (ਸ਼ਰੀਰ) ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਥਿਤ ਹਨ।
Verse 45
प्राणापानौ समानश्च उदानो व्यान एव च / नागः कूर्मश्च कृकरो देवदत्तो धनञ्जयः
ਪ੍ਰਾਣ, ਅਪਾਨ, ਸਮਾਨ, ਉਦਾਨ ਅਤੇ ਵਿਆਨ; ਨਾਲ ਹੀ ਨਾਗ, ਕੂਰਮ, ਕ੍ਰਿਕਰ, ਦੇਵਦੱਤ ਅਤੇ ਧਨੰਜਯ—ਇਹ ਦਸ ਵਾਯੂ ਜੀਵ ਵਿੱਚ ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 46
इत्येते वायवः प्रोक्ता दश देहेषु सुस्थिताः / केवलं भुक्तमन्नञ्च पुष्टिदं सर्वदेहिनाम्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਦਸ ਵਾਯੂ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ, ਜੋ ਦੇਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਸਥਿਤ ਹਨ। ਅਤੇ ਜੋ ਅੰਨ ਸੱਚਮੁੱਚ ਭੋਗਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਭ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਪੁਸ਼ਟੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।
Verse 47
नयते प्राणदो वायुः शरीरे सर्वसन्धिषु / आहारो भुक्तमात्रस्तु वायुना क्रियते द्विधा
ਪ੍ਰਾਣ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਵਾਯੂ ਸ਼ਰੀਰ ਦੇ ਸਭ ਸੰਧੀਆਂ (ਜੋੜਾਂ) ਵਿੱਚ ਗਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਜੋ ਆਹਾਰ ਕੇਵਲ ਖਾਧਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਵਾਯੂ ਦੁਆਰਾ ਦੋ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 48
स प्रविश्य गुहे सम्यक् पृथगन्नं पृथग्जलम् / ऊर्ध्वमग्नेर्जलं कृत्वा तदन्नञ्च जलोपरि
ਉਹ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਹਾ (ਯਜ੍ਞ-ਪਰਿਸਰ) ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਅੰਨ ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਅਤੇ ਜਲ ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਰੱਖੇ। ਅੱਗ ਦੇ ਉੱਪਰ ਜਲ ਰੱਖ ਕੇ, ਉਸ ਜਲ ਦੇ ਉੱਪਰ ਅੰਨ ਟਿਕਾਏ॥
Verse 49
अग्नेश्चाधः स्वयं प्राणस्तमग्निञ्च धमेच्छनैः / वायुना धम्यमानो ऽग्निः पृथक्किट्टं पृथग्रसम्
ਜਠਰਾਗਨੀ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਆਪ ਪ੍ਰਾਣ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਉਸ ਅੱਗ ਨੂੰ ਫੂਕਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਣ-ਵਾਯੂ ਨਾਲ ਫੂਕੀ ਹੋਈ ਅੱਗ ਕਿੱਟ (ਮਲ-ਭਾਗ) ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਅਤੇ ਰਸ (ਪੋਸ਼ਕ ਸਾਰ) ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ॥
Verse 50
मलैर्द्वादशभिः किट्टं भिन्नं देहात् पृथग्भवेत् / कर्णाक्षिनासिका जिह्वा दन्तनाभिवपुर्गुदम्
ਬਾਰਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਮਲਾਂ ਨਾਲ ਕਿੱਟ (ਅਸ਼ੁੱਧ ਅਵਸ਼ੇਸ਼) ਦੇਹ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵੱਖ ਵੱਖ ਹਨ—ਕੰਨ, ਅੱਖਾਂ, ਨੱਕ, ਜੀਭ, ਦੰਦ, ਨਾਭੀ, ਚਮੜੀ/ਦੇਹ ਅਤੇ ਗੁਦ॥
Verse 51
नखा मलाश्रया ह्येते विण्मूत्रञ्चेत्यनन्तकम् / शुक्रशोणितसंयोगादेतत् षाट्कौशिकं स्मृतम्
ਨਖ ਵੀ ਮਲ ਦੇ ਆਸਰੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਵਿਣ ਤੇ ਮੂਤਰ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਅੰਤਹੀਣ ਹੈ। ਸ਼ੁਕਰ ਅਤੇ ਸ਼ੋਣਿਤ ਦੇ ਸੰਯੋਗ ਤੋਂ ਇਹ ਦੇਹ ਬਣਦੀ ਹੈ—ਇਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਟਕੌਸ਼ਿਕ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ॥
Verse 52
रोम्णां कोट्यस्तथा तिस्रो ऽप्यर्धकोटि समन्विताः / द्वात्रिंशद्दशनाः प्रोक्ताः सामान्याद्विनतासुत
ਹੇ ਵਿਨਤਾ-ਸੁਤ! ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਰੋਮ ਤਿੰਨ ਕਰੋੜ ਅਤੇ ਵਾਧੂ ਅੱਧ ਕਰੋੜ ਹਨ, ਅਤੇ ਦੰਦ ਬੱਤੀ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ॥
Verse 53
सप्त लक्षाणि केशाः स्युर्नखाः प्रोक्तास्तु विंशतिः / मांसं पलसहस्रैकं सामान्याद्देहसंस्थितम्
ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਕੇਸ ਸੱਤ ਲੱਖ ਹਨ ਅਤੇ ਨਖ ਵੀਹ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ। ਆਮ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਮਾਸ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਇੱਕ ਪਲ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ।
Verse 54
रक्तं पलशतं तार्क्ष्यं बुद्धमेव पुरातनैः / पलानि दश मेदश्च त्वचा चैव तु तत्समा
ਹੇ ਤਾਰਕ੍ਸ਼੍ਯ (ਗਰੁੜ), ਪੁਰਾਤਨਾਂ ਨੇ ਰਕਤ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਸੌ ਪਲ ਕਹੀ ਹੈ। ਮੇਦ ਦਸ ਪਲ ਹੈ ਅਤੇ ਚਮੜੀ ਵੀ ਉਨੀ ਹੀ ਸਮਾਨ ਹੈ।
Verse 55
पलद्वादशकं मज्जा महारक्तं पलत्रयम् / शुक्रं द्विकुडवं ज्ञेयं शोणितं कुडवं स्मृतम्
ਮੱਜਾ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਬਾਰਾਂ ਪਲ ਹੈ; ਮਹਾਰਕਤ (ਪ੍ਰਾਣ-ਰਕਤ) ਤਿੰਨ ਪਲ। ਸ਼ੁਕਰ ਦੋ ਕੁਡਵ ਜਾਣੋ ਅਤੇ ਸ਼ੋਣਿਤ ਇੱਕ ਕੁਡਵ ਸਮਝਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 56
श्लेष्माणश्च षडूर्ध्वञ्च विण्मूत्रं तत्प्रमाणतः / अस्थ्नां हि ह्यधिकं प्रोक्तं षष्ट्युत्तरशतत्रयात्
ਸ਼ਲੇਸ਼ਮਾ ਅਤੇ ਉੱਪਰਲੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਛੇ ਦ੍ਰਵ੍ਯ, ਨਾਲ ਹੀ ਮਲ-ਮੂਤਰ—ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਪਰ ਹੱਡੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਤਿੰਨ ਸੌ ਸੱਠ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।
Verse 57
एवं पिण्डः समाख्यातो वैभवं सम्प्रचक्ष्महे / सुखं दुः खं भयं क्षेमं कर्मणैव हि प्राप्यते
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਿੰਡ (ਦੇਹ-ਸਮਸ਼ਟੀ) ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ; ਹੁਣ ਉਸ ਦੇ ਫਲਸਰੂਪ ਹਾਲਤਾਂ ਦੱਸਦੇ ਹਾਂ। ਸੁਖ-ਦੁੱਖ, ਭੈ-ਖੇਮ—ਇਹ ਸਭ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਹੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।
Verse 58
अधोमुखं चोर्ध्वपादं गर्भाद्वायुः प्रकर्षति / तले तु करयोर्न्यस्य वर्धते जानुपार्श्वयोः
ਗਰਭ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵਾਯੂ ਭ੍ਰੂਣ ਨੂੰ ਅਧੋਮੁਖ ਅਤੇ ਊਰਧ੍ਵਪਾਦ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਦਬਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਹਥੇਲੀਆਂ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਤਲਿਆਂ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਗੋਡਿਆਂ ਨੂੰ ਪਾਸਿਆਂ ਵੱਲ ਸਮੇਟ ਕੇ ਵਧਦਾ ਹੈ।
Verse 59
अङ्गुष्ठौ चोपरि न्यस्तौ जान्वारेथ कराङ्गुली / जानुपृष्ठे तथा नेत्रे जानुमध्ये च नासिका
ਦੋਵੇਂ ਅੰਗੂਠੇ ਉੱਪਰ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹੱਥਾਂ ਦੀਆਂ ਉਂਗਲਾਂ ਗੋਡਿਆਂ ਉੱਤੇ ਟਿਕਦੀਆਂ ਹਨ; ਅੱਖਾਂ ਗੋਡਿਆਂ ਦੀ ਪਿੱਠ ਵੱਲ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਨੱਕ ਗੋਡਿਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵੱਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 60
एवं वृद्धिं क्रमाद्याति जन्तुः स्त्रीगर्भसंस्थितः / काठिन्यमस्थीन्यायान्ति भुक्तपीतेन जीवति
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸਤਰੀ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਜੀਵ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਵਧਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਕਠੋਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਮਾਂ ਦੇ ਖਾਧੇ-ਪੀਤੇ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 61
नाडी वाप्यायनी नाम नाभ्यां तत्र निबध्यते / स्त्रीणां तथान्त्रसुषिरे स निबद्धः प्रजायते
‘ਵਾਪ੍ਯਾਯਨੀ’ ਨਾਮ ਦੀ ਇੱਕ ਨਾੜੀ ਹੈ ਜੋ ਉੱਥੇ ਨਾਭੀ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਇਸਤਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹ ਆਂਤਾਂ ਦੇ ਖੋਖਲੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਬੱਝ ਕੇ, ਉਸੇ ਜੋੜ ਤੋਂ ਭ੍ਰੂਣ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 62
क्रामन्ति भुक्तपीतानि स्त्रीणां गर्भोदरे तथा / तैराप्यायितदेहो ऽसौ जन्तुर्वृद्धिमुपैति च
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸਤਰੀ ਦੇ ਗਰਭੋਦਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਖਾਧੇ-ਪੀਤੇ ਪਦਾਰਥ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਦੇਹ ਪੋਸ਼ਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਜੀਵ ਵਾਧੇ ਅਤੇ ਵਿਸਤਾਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 63
स्मृत्यस्तत्र प्रयान्त्यस्य बह्व्यः संसारभूतयः / ततो निर्वेदमायाति पीड्यमान इतस्ततः
ਉੱਥੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਸੰਸਾਰ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਬਹੁਤੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਆ ਪੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਫਿਰ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਜੀਵ ਸੰਸਾਰ ਵੱਲ ਗਹਿਰਾ ਨਿਰਵੇਦ ਤੇ ਵੈਰਾਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 64
पुनर्नैवं करिष्यामि भुक्तमात्र इहोदरात् / तथातथा यतिष्यामि गर्भं नाप्नोम्यहं यथा
“ਹੁਣ ਮੈਂ ਮੁੜ ਐਸਾ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗਾ—ਇੱਥੇ ਸਿਰਫ਼ ਪੇਟ ਭਰਨ ਲਈ ਹੀ ਜੀਉਣਾ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਤਨ ਕਰਾਂਗਾ ਤਾਂ ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਫਿਰ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਨਾ ਜਾਣਾ ਪਵੇ।”
Verse 65
यानि पूर्वानुभूतानि देवभूतात्मजानि वै
ਜੋ ਅਨੁਭਵ ਪਹਿਲਾਂ ਭੋਗੇ ਗਏ ਸਨ—ਦੇਵਾਂ, ਭੂਤਾਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਆਤਮਜ (ਮਾਨਸਿਕ) ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ—
Verse 66
ततः कालक्रमाज्जन्तुः परिवर्त्यत्वधोमुखः / नवमे दशमे वापि मासि संजायते ततः
ਫਿਰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਜੀਵ ਮੁੜ ਕੇ ਅਧੋਮੁਖ (ਸਿਰ ਹੇਠਾਂ) ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨੌਵੇਂ ਜਾਂ ਦਸਵੇਂ ਮਹੀਨੇ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 67
निष्क्रम्यमाणो वातेन प्राजापत्येन पीड्यते / निष्क्रमते च विलपंस्तदा दुःखनिपीडितः
ਜਦੋਂ ਉਹ ਜੀਵ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਪ੍ਰਾਜਾਪਤ੍ਯ ਵਾਯੂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਨਿਕਲਦਿਆਂ ਹੀ ਉਹ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਕੁਚਲਿਆ ਹੋਇਆ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 68
निष्क्रामंश्चोदरान्मूर्छामसह्यां प्रतिपद्यते / प्राप्नोति चेतनां चासौ वायुस्पर्शसुखान्वितः
ਮਾਂ ਦੇ ਗਰਭ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਦਿਆਂ ਹੀ ਜੀਵ ਅਸਹਿਣਯ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਹੋਸ਼ ਆ ਕੇ ਤਾਜ਼ੀ ਹਵਾ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਦਾ ਸੁਖ ਮਾਣਦਾ ਹੈ॥
Verse 69
ततस्तं वैष्णवी माया समास्कन्दति मोहिनी / तया विमोहितात्मासौ ज्ञानभ्रंशमवाप्नुते
ਫਿਰ ਮੋਹਣੀ ਵੈਸ਼ਣਵੀ ਮਾਇਆ ਉਸ ਨੂੰ ਆ ਘੇਰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਪੈ ਕੇ ਉਹ ਆਤਮਾ ਸੱਚੇ ਗਿਆਨ ਤੇ ਵਿਵੇਕ ਦਾ ਨਾਸ ਪਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ॥
Verse 70
भ्रष्टज्ञानं बालभावे ततो जन्तुः प्रपद्यते / ततः कौमारकावस्थां यौवनं वृद्धतामपि
ਗਿਆਨ ਢੱਕ ਜਾਣ ਤੇ ਜੀਵ ਪਹਿਲਾਂ ਬਾਲ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਕੌਮਾਰ, ਜਵਾਨੀ ਅਤੇ ਬੁਢਾਪੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ॥
Verse 71
पुनश्च तद्वन्मरणं जन्म प्राप्नोति मानवः / ततः संसारचक्रे ऽस्मिन् भ्राम्यते घटयन्त्रवत्
ਫਿਰ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨੁੱਖ ਮੌਤ ਅਤੇ ਜਨਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਇਸ ਸੰਸਾਰ-ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਘਟ-ਯੰਤਰ ਵਾਂਗ ਲਗਾਤਾਰ ਘੁੰਮਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ॥
Verse 72
कदाचित्स्वर्गमाप्नोति कदाचिन्निरयं नरः / स्वर्गं च निरयं चैव स्वकर्मफलमश्नुते
ਕਦੇ ਮਨੁੱਖ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਦੇ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਸਵਰਗ ਤੇ ਨਰਕ ਦੋਵੇਂ ਭੋਗਦਾ ਹੈ॥
Verse 73
कदाचिद्भुक्तकर्मा च भुवं स्वल्पेन गच्छति / स्वर्लोके नरके चैव भुक्तप्राये द्विजोत्तमाः
ਕਈ ਵਾਰ ਪਿਛਲੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਫਲ ਭੋਗ ਕੇ ਜੀਵ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਭੂਲੋਕ ਤੋਂ ਲੰਘ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਵਰਗ ਅਤੇ ਨਰਕ ਤੋਂ ਵੀ, ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤਮੋ, ਜਦੋਂ ਕਰਮ ਲਗਭਗ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੋਵੇ।
Verse 74
नरकेषु महद्दुःखमेतद्यत्स्वर्गवासिनः / दृश्यते नात्र मोदन्ते पात्यमानास्तु नारकैः
ਨਰਕਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਹੈ ਕਿ ਸਵਰਗ-ਵਾਸੀ ਵੀ ਉੱਥੇ ਦਿੱਸਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਉਹ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਮਨਾਉਂਦੇ; ਡਿੱਗਾ ਦਿੱਤੇ ਜਾ ਕੇ ਨਰਕੀਆਂ ਵਰਗੇ ਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 75
स्वर्गे ऽपि दुः खमतुलं यदारोहणकालतः / प्रभृत्यहं पतिष्यामीत्येतन्मनसि वर्तते
ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਤੁੱਲ ਦੁੱਖ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਉੱਥੇ ਚੜ੍ਹਦੇ ਹੀ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ—‘ਇਥੋਂ ਮੈਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਡਿੱਗਾਂਗਾ।’
Verse 76
नार कांश्चैव सम्प्रेक्ष्य महद्दुः खमवाप्यते / एवं गतिमहं गन्तेत्यहर्निशमनिर्वृतः
ਨਰਕ ਵਾਲੀ ਹਾਲਤ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ‘ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਐਸੀ ਹੀ ਗਤੀ ਨੂੰ ਜਾਣਾ ਪਵੇਗਾ’ ਸੋਚ ਕੇ ਉਹ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਬੇਚੈਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 77
गर्भवासे महद्दुः खं जायमानस्य योनिजम् / जातस्य बालभावे ऽपि वृद्धत्वे दुःखमेव च
ਗਰਭ-ਵਾਸ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਨਮ ਵੇਲੇ ਯੋਨੀ ਤੋਂ ਉੱਠਣ ਵਾਲੀ ਪੀੜਾ ਬਹੁਤ ਤੀਖੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਨਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦੁੱਖ, ਅਤੇ ਬੁਢਾਪੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਿਰਫ਼ ਦੁੱਖ ਹੀ ਹੈ।
Verse 78
कामेर्ष्याक्रोधसम्बन्धाद्यौवने ऽपि च दुः सहम् / दुःस्वप्नं या वृद्धता च मरणे दुः खमुत्कटम्
ਕਾਮ, ਈਰਖਾ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਦੇ ਬੰਧਨ ਕਰਕੇ ਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦੁੱਖ ਅਸਹਿ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦੁਖਦਾਈ ਸੁਪਨੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਬੁਢਾਪਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੌਤ ਵੇਲੇ ਪੀੜਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਤੀਵ੍ਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 79
कृष्यमाणश्च याम्यैः स नरके ऽपि च यात्यधः / पुनश्च गर्भाज्जन्म स्यान्मरणं दुष्करं तथा
ਯਮਦੂਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਘਸੀਟਿਆ ਜਾ ਕੇ ਉਹ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਧੋਗਤੀ ਨੂੰ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਗਰਭ ਤੋਂ ਮੁੜ ਜਨਮ ਲੈਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੌਤ ਵੀ ਸਹਿਣੀ ਔਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 80
एवं संसारचक्रे ऽस्मिज्जन्तवो घटयन्त्रवत् / भ्राम्यन्ते प्राक्तनैर्बधैर्बद्धा विध्यन्ति चासकृत्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਸੰਸਾਰ-ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਜੀਵ ਪਾਣੀ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਾਂਗ ਘੁੰਮਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪੂਰਵ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਬੰਧਨਾਂ ਨਾਲ ਬੱਝੇ ਹੋਏ ਉਹ ਵਾਰ ਵਾਰ ਦੁੱਖ-ਫਲ ਦੇ ਆਘਾਤ ਸਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 81
नास्ति पक्षिन्सुखं किञ्चित्क्षेत्रे दुः खशताकुले / विनतासुत मोक्षाय यतितव्यं ततो नरैः
ਹੇ ਪੰਛੀ (ਗਰੁੜ)! ਸੈਂਕੜੇ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਇਸ ਖੇਤਰ (ਸੰਸਾਰ) ਵਿੱਚ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਸੁਖ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਵਿਨਤਾ-ਸੁਤ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਮੋਖਸ਼ ਲਈ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਯਤਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 82
एतत्ते सर्वमाख्यातं यथा गर्भस्य संस्थितिः / कथयामि क्रमप्रश्रं पृष्टं वा वर्तते स्पृहा
ਗਰਭ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਜਿਵੇਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ। ਹੁਣ ਤੂੰ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਜੋ ਜੋ ਪੁੱਛੇਂਗਾ, ਜਾਂ ਜਿਹੜੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਤੇ ਜਿਗਿਆਸਾ ਉੱਠੇਗੀ, ਮੈਂ ਉਹ ਸਭ ਯਥਾਕ੍ਰਮ ਬਿਆਨ ਕਰਾਂਗਾ।
Verse 83
गरुड उवाच / मध्ये कृतमहाप्रश्रद्वयस्याप्तं मयोत्तरम् / प्रश्रस्यापि तृतीयस्य उत्तरं च विधीयताम्
ਗਰੁੜ ਬੋਲੇ—ਸਾਡੇ ਸੰਵਾਦ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੀ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਦੋ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਉੱਤਰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ। ਹੁਣ ਤੀਜੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਦਾ ਉੱਤਰ ਵੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇ।
Verse 84
श्रीकृष्ण उवाच / म्रियमाणस्य किं कृत्यमिति त्वं पृष्टवानसि / शृणु तत्रोत्तरं तूक्तं कथयामि समासतः
ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਬੋਲੇ—ਤੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਹੈ, ‘ਮਰਨ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਕੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ?’ ਸੁਣ, ਉਸ ਦਾ ਉੱਤਰ ਮੈਂ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ।
Verse 85
आसन्नमरणं ज्ञात्वा पुरुषं स्नापयेत्ततः / गोमूत्रगोमयसुमृत्तीर्थोदककुशोदकैः
ਮੌਤ ਨੇੜੇ ਜਾਣ ਕੇ ਉਸ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਵਾਓ—ਗੋਮੂਤਰ, ਗੋਮਯ-ਜਲ, ਸ਼ੁੱਧ ਮਿੱਟੀ, ਤੀਰਥ-ਜਲ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਾ-ਮਿਸ਼੍ਰਿਤ ਜਲ ਨਾਲ।
Verse 86
वाससी परिधार्याथ धौते तु शुचि नी शुभे / दर्भाण्यादौ समास्तीर्य दक्षिणाग्रान्विकीर्य च
ਫਿਰ ਧੋਏ ਹੋਏ, ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਦੋ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨਾ ਕੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਦਰਭਾ ਵਿਛਾਓ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਿਰੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਕਰਕੇ ਖਿਲਾਰੋ।
Verse 87
तिलान् गोमयलिप्तायां भूमौ तत्र निवेशयेत्
ਗੋਮਯ ਨਾਲ ਲਿਪੀ ਹੋਈ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਉੱਥੇ ਤਿਲ ਰੱਖੇ ਜਾਣ।
Verse 88
प्रागुदक्शिरसं वापि मुखे स्वर्णं विनिः क्षेपेत् / शालग्रामशिला तत्र तुलसी च खगेश्वर
ਹੇ ਖਗੇਸ਼ਵਰ ਗਰੁੜ! ਮਰਨਾਸੰਨ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਿਰ ਪੂਰਬ ਜਾਂ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਕਰਕੇ ਲਿਟਾ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਸੋਨਾ ਰੱਖੋ; ਅਤੇ ਓਥੇ ਹੀ ਸ਼ਾਲਗ੍ਰਾਮ-ਸ਼ਿਲਾ ਤੇ ਤੁਲਸੀ ਵੀ ਰੱਖੋ।
Verse 89
विधेया सन्निधौ सर्पिर्दीपं प्रज्वालयेत्पुनः / नमो भगवते वासुदेवायेति जपस्तथा
ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ (ਕਰਮ ਦੀ) ਸਨਿੱਧੀ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਘਿਉ ਦਾ ਦੀਵਾ ਜਗਾਓ; ਅਤੇ ‘ਓਂ ਨਮੋ ਭਗਵਤੇ ਵਾਸੁਦੇਵਾਇ’ ਮੰਤਰ ਦਾ ਜਪ ਵੀ ਕਰੋ।
Verse 90
आदौ तु प्रणवं कृत्वा पूजादाने ततः स्मृते / समभ्यर्च्य हृषीकेशं पुष्पधूपादिभिस्ततः
ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਣਵ ‘ਓਂ’ ਦਾ ਉਚਾਰਣ ਕਰੋ। ਫਿਰ ਸਮ੍ਰਿਤੀ-ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਦਾਨ ਵਿੱਚ ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ (ਵਿਸ਼ਣੂ) ਦੀ ਯਥਾਵਿਧ ਅਰਚਨਾ ਕਰੋ ਅਤੇ ਫਿਰ ਫੁੱਲ, ਧੂਪ ਆਦਿ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰੋ।
Verse 91
प्रणिपातैः स्तवैः पुण्यैर्ध्या नयोगेन पूजयेत् / दत्त्वा दानं च विप्रेभ्यो दीनानाथेभ्य एव च
ਸਾਸ਼ਟਾਂਗ ਪ੍ਰਣਾਮ, ਪਵਿੱਤਰ ਸਤੁਤੀਆਂ ਅਤੇ ਧਿਆਨ-ਯੋਗ ਨਾਲ (ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ) ਪੂਜਾ ਕਰੋ; ਅਤੇ ਦਾਨ ਦਿਓ—ਵਿਦਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਦਿਨ-ਹੀਣ ਤੇ ਅਨਾਥਾਂ ਨੂੰ ਵੀ।
Verse 92
पुत्त्रे मित्रे कलत्रे च क्षेत्रधान्यधनादिषु / निवर्तयेन्ममत्वं च विष्णोः पादौ हृदि स्मरन्
ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦਿਆਂ, ਪੁੱਤਰ, ਮਿੱਤਰ, ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਖੇਤ, ਅਨਾਜ, ਧਨ ਆਦਿ ਉੱਤੇ ‘ਮੇਰਾ’ ਵਾਲੀ ਮਮਤਾ ਤਿਆਗ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 93
उच्चैः पुरुषसूक्तं च यदि श्रेष्ठापदस्तदा / पुत्त्राद्याः प्रपठेयुस्ते म्रियमाणे निजे जने
ਜੇ ਮਰਨਾਸੰਨ ਵਿਅਕਤੀ ਪਵਿੱਤਰ ਬਚਨ ਉਚਾਰ ਸਕੇ, ਤਾਂ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਪੁਰੁਸ਼ਸੂਕਤ ਦਾ ਪਾਠ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਆਪਣੇ ਸੱਜਣ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਵੇਲੇ ਪੁੱਤਰ ਆਦਿ ਪਰਿਵਾਰਕ ਜਣੇ ਉਸ ਲਈ ਇਹ ਪਾਠ ਕਰਨ।
Verse 94
एतत्ते सर्वमाख्यातं कृत्यं मृत्यावुपस्थिते / फलमप्यस्य कृत्स्नस्य समासात्ते वदाम्यहम्
ਮੌਤ ਨੇੜੇ ਆਉਣ ਤੇ ਕੀ ਕਰਤੱਬ ਹੈ, ਇਹ ਸਭ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ। ਹੁਣ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਕਰਮ-ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਪੂਰਾ ਫਲ ਮੈਂ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ।
Verse 95
स्नानेन शुचिताप्राप्तिरपावित्र्यहृतिस्ततः / ततो विष्णोः स्मृतिस्तस्य ज्ञानात्सर्वफलप्रदा
ਸਨਾਨ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਦੂਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਉਪਜਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸ ਸਿਮਰਨ ਤੋਂ ਸੱਚਾ ਗਿਆਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਆਤਮਿਕ ਫਲ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ।
Verse 96
दर्भतूली नयेत्स्वर्गमातुरं तु न संशयः / तिलैर्दर्भैश्च निः क्षिप्तैः स्नानं क्रतुमयं भवेत्
ਦਰਭਤੂਲੀ (ਕੁਸ਼ ਘਾਹ ਦੀ ਸੇਜ) ਮਰਨਾਸੰਨ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸਵਰਗ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਤਿਲ ਅਤੇ ਦਰਭ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਛਿੜਕ ਕੇ ਕੀਤਾ ਸਨਾਨ ਯੱਗ ਸਮਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 97
ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च श्रीर्हुताशस्तथैव च / मण्डले चोपतिष्ठन्ति तस्मात्कुर्वीत मण्डलम्
ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਣੂ, ਰੁਦ੍ਰ, ਸ਼੍ਰੀ (ਲਕਸ਼ਮੀ) ਅਤੇ ਹੁਤਾਸ਼ (ਅਗਨੀ)—ਇਹ ਸਭ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਵਿਦਮਾਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਮੰਡਲ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 98
प्रागुदग्वा कृतेनेह शिरसा लोकमुत्तमम् / व्रजते यदि पापस्याल्पत्वं पुंसो भवेत्खग
ਹੇ ਖਗ (ਗਰੁੜ)! ਇੱਥੇ ਜੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਿਰ ਪੂਰਬ ਜਾਂ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਕਰਕੇ ਲਿਟਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਉੱਤਮ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਪਾਪ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 99
पञ्चरत्ने मुखे मुक्ते जिवे ज्ञानं प्ररोहति / तुलसी ब्राह्मणा गावो विष्णुरेकादशी खग
ਹੇ ਖਗ! ਪ੍ਰਾਣ ਛੱਡਣ ਵੇਲੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਰਤਨ ਰੱਖੇ ਜਾਣ ਤਾਂ ਜੀਵ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ ਅੰਕੁਰਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਤੁਲਸੀ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਗਾਂਵਾਂ, ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂ ਅਤੇ ਏਕਾਦਸ਼ੀ।
Verse 100
पञ्च प्रवहणान्येव भवाब्धौ मज्जतां नृणाम् / विष्णुरेकादशी गीता तुलसी विप्रधेनवः
ਭਵ-ਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਲੰਘਾਉਣ ਲਈ ਪੰਜ ਸਾਧਨ ਹਨ—ਸ਼੍ਰੀ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਭਕਤੀ, ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਵਰਤ, ਗੀਤਾ ਪਾਠ, ਤੁਲਸੀ ਦੀ ਸੇਵਾ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਤੇ ਗਾਂਵਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ।
Verse 101
असारे दुर्गसंसारे षट्पदी भक्तिदायिनी / नमो भगवते वासुदेवायेति जपन्नरः
ਇਸ ਅਸਾਰ ਤੇ ਦੁੱਗਮ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਛੇ ਪਦਾਂ ਵਾਲਾ ਮੰਤਰ ਭਕਤੀ ਦੇਂਦਾ ਹੈ—ਜੋ ਮਨੁੱਖ “ਨਮੋ ਭਗਵਤੇ ਵਾਸੁਦੇਵਾਇ” ਦਾ ਜਪ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 102
ओङ्कारपूर्वं सायुज्यं प्राप्नुयान्नात्र संशयः / पूजयापि च मल्लोकप्राप्तिराराद्दिवं व्रजेत्
ਓੰਕਾਰ ਨਾਲ ਆਰੰਭ ਕਰਕੇ ਜਪ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਾਯੁਜ੍ਯ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਅਤੇ ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਵੀ ਉਹ ਮੇਰੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ ਛੇਤੀ ਹੀ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 103
बन्धाभावे ममत्वेतु ज्ञानं पुरुषसूक्ततः / यस्ययस्याधिकत्वं तु साधनेष्वेषु काश्यप
ਜਦੋਂ ਬੰਧਨ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਤਾਂ ‘ਮੇਰਾਪਣ’ ਵੀ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਤਦ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਸੱਚਾ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਕਾਸ਼੍ਯਪ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਧਨਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਸ ਲਈ ਜੋ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੋਵੇ, ਉਹੀ ਉਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਸਹਾਇਕ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 104
तत्तत्फलस्याप्याधिक्यं भवतीत्यवधारय / दातव्यानि यथाशक्त्या प्रीतो ऽसौ सर्वदा भवेत्
ਪੱਕਾ ਜਾਣ ਲੈ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਫਲ ਹੋਰ ਵੀ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਦਾਨ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਉਂ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉਹ (ਭਗਵਾਨ/ਗ੍ਰਾਹਕ) ਸਦਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 105
एतत्ते सर्वमाख्यातं स्नानादिषु फलं मया / ब्रह्माण्डे ये गुणाः सन्ति शरीरे ते व्यवस्थिताः
ਸਨਾਨ ਆਦਿ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨਾਂ ਦਾ ਫਲ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਵਿੱਚ ਜੋ ਗੁਣ ਹਨ, ਉਹੀ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਥਾਂ ਤੇ ਵਿਵਸਥਿਤ ਹਨ।
Verse 106
पातालभूधरा लोकास्तथान्ये द्वीपसागराः / आदित्यादिग्रहाः सर्वे पिण्डमध्ये व्यवस्थिताः
ਪਾਤਾਲ, ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪਹਾੜ, ਲੋਕ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੀਪ-ਸਾਗਰ, ਨਾਲ ਹੀ ਸੂਰਜ ਆਦਿ ਸਾਰੇ ਗ੍ਰਹਿ—ਇਹ ਸਭ ਪਿੰਡ (ਦੇਹ) ਦੇ ਅੰਦਰ ਵਿਵਸਥਿਤ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 107
पादाधस्तु तलं ज्ञेयं पादोर्ध्वं वितलं तथा / जानुभ्यां सुतलं विद्धि सक्थिदेशे महातलम्
ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ‘ਤਲ’ ਜਾਣੋ ਅਤੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਉੱਪਰ ‘ਵਿਤਲ’ ਹੈ। ਘੁੱਟਣਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਸੁਤਲ’ ਸਮਝੋ ਅਤੇ ਜੰਘਾਂ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ‘ਮਹਾਤਲ’ ਹੈ।
Verse 108
तथा तलातलञ्चोरौ गुह्यदेशे रसातलम् / पातालं कटिसंस्थन्तु पादादौ लक्षयेद्बुधः
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਜਾਣੇ ਕਿ ਤਲਾਤਲ ਜੰਘਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਰਸਾਤਲ ਗੁਹ੍ਯ (ਜਨਨ) ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਤਾਲ ਕਟੀ-ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ; ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇਹ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਅਧੋਲੋਕਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰੇ।
Verse 109
भूर्लोकं नाभिमध्ये तु भुवर्लोकं तदूर्ध्वतः / स्वर्गलोकं हृदये विद्यात् कण्ठदेशे महस्तथा
ਭੂਰਲੋਕ ਨਾਭੀ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਜਾਣੋ, ਉਸ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਭੁਵਰਲੋਕ ਹੈ। ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਸਵਰਗਲੋਕ ਸਮਝੋ ਅਤੇ ਕੰਠ-ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਮਹਰਲੋਕ ਵੀ।
Verse 110
जनलोकं वक्त्रदेशे तपोलोकं ललाटके / सत्यलोकं महारन्ध्रे भुवनानि चतुर्दश
ਜਨਲੋਕ ਮੂੰਹ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਤਪੋਲੋਕ ਮੱਥੇ ਵਿੱਚ; ਅਤੇ ਸਤ੍ਯਲੋਕ ਮਹਾਰੰਧ੍ਰ (ਬ੍ਰਹਮਰੰਧ੍ਰ) ਵਿੱਚ ਜਾਣੋ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੌਦਾਂ ਭੁਵਨ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਵਿਵਸਥਿਤ ਹਨ।
Verse 111
त्रिकोणे संस्थितो मेरुरधः कोणे च मन्दरः / दक्षिणे चेव कैलासो वामभागे हिमाचलः
ਤ੍ਰਿਕੋਣ ਵਿੱਚ ਮੇਰੂ ਸਥਿਤ ਹੈ; ਹੇਠਲੇ ਕੋਣ ਵਿੱਚ ਮੰਦਰ। ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਕੈਲਾਸ ਹੈ ਅਤੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਹਿਮਾਚਲ ਸਥਿਤ ਹੈ।
Verse 112
निषधश्चोर्ध्वभागे च दक्षिणे गन्धमादनः / मलयो (रमणो) वामरेखायां सप्तैते कुलपर्वताः
ਨਿਸ਼ਧ ਉੱਪਰਲੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਗੰਧਮਾਦਨ। ਖੱਬੀ ਸੀਮਾ-ਰੇਖਾ ਉੱਤੇ ਮਲਯ (ਰਮਣ) ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਸੱਤ ਕੁਲਪਰਬਤ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 113
अस्थिस्थाने स्थितो जम्बूः शाको मज्जासु संस्थितः / कुशद्वीपः स्थितो मांसे क्रौञ्चद्वीपः शिरास्थितः
ਹੱਡੀਆਂ ਦੇ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਮੱਜਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਕਦਵੀਪ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੈ। ਮਾਸ ਵਿੱਚ ਕੁਸ਼ਦਵੀਪ ਅਤੇ ਸ਼ਿਰਾਵਾਂ/ਨਾਡੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰੌਂਚਦਵੀਪ ਸਥਿਤ ਹੈ॥
Verse 114
त्वचायां शाल्मलिद्वापो प्लक्षः रोम्णां च सञ्चये / नखस्थः पुष्करद्वीपः सागरास्तदनन्तरम्
ਚਮੜੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਲਮਲੀਦਵੀਪ (ਸਮਾਨ) ਹੈ, ਅਤੇ ਦੇਹ ਦੇ ਰੋਮਾਂ ਦੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ ਪਲਕਸ਼ਦਵੀਪ। ਨਖਾਂ ਵਿੱਚ ਪੁਸ਼ਕਰਦਵੀਪ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਸਾਗਰ ਹਨ॥
Verse 115
क्षारोदश्च तथा मूत्रे क्षारे क्षीरोदसागरः / सुरोदधिश्च श्लेष्मस्थः मज्जायां घृतसागरः
ਮੂਤਰ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਰੋਦ ਸਾਗਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਖ਼ਾਰ (ਪਿੱਤ) ਵਿੱਚ ਖ਼ੀਰੋਦ ਸਾਗਰ। ਸ਼ਲੇਸ਼ਮ ਵਿੱਚ ਸੁਰੋਦਧੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੱਜਾ ਵਿੱਚ ਘ੍ਰਿਤ ਸਾਗਰ ਸਥਿਤ ਹੈ॥
Verse 116
रसोदधिं रसे विद्याच्छोणिते दधिसगरम् / स्वादुलं लम्बिकास्थाने गर्भोदं शुक्रसंस्थितम्
ਦੇਹ ਦੇ ਰਸ ਵਿੱਚ ਰਸੋਦਧੀ ਨੂੰ ਜਾਣੋ, ਅਤੇ ਲਹੂ ਵਿੱਚ ਦਧੀ ਸਾਗਰ। ਲੰਬਿਕਾ (ਉਵੂਲਾ) ਦੇ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਮਧੁਰ ਤੱਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਸ਼ੁਕਰ ਵਿੱਚ ਗਰਭੋਦਕ ਸਥਿਤ ਹੈ॥
Verse 117
नादचक्रे स्थितः सूर्यो बिन्दुचक्रे च चन्द्रमाः / लोचनस्थः कुजो ज्ञेयो हृदये च बुधः स्मृतः
ਨਾਦ-ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਬਿੰਦੂ-ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਚੰਦਰਮਾ। ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਜ (ਮੰਗਲ) ਜਾਣਿਆ ਜਾਵੇ, ਅਤੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧ ਸਿਮਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ॥
Verse 118
विष्णुस्थाने गुरुं विद्याच्छ्रुक्रे शुक्रो व्यवस्थितः / नाभिस्थाने स्थितो मन्दो मुखे राहुः स्थितः सदा
ਵਿਸ਼ਨੂ-ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਜਾਣੋ; ਸ਼ੁਕਰ ਵੀਰਯ-ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੈ। ਨਾਭੀ-ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਮੰਦ (ਸ਼ਨੀ) ਵੱਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੁਖ ਵਿੱਚ ਰਾਹੂ ਸਦਾ ਸਥਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 119
पायु (द) स्थाने स्थितः केतुः शरीरे ग्रहमण्डलम् / विभक्तञ्च समाख्यातमापादतलमस्तकम्
ਪਾਯੂ-ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਕੇਤੂ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਹ-ਮੰਡਲ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਤਲ ਤੋਂ ਮਸਤਕ ਤੱਕ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਵਰਣਿਤ ਹੈ।
Verse 120
उत्पन्ना ये हि संसारे म्रियन्ते ते न संशयः / बुभुक्षा च तृषा रौद्रा दाहोद्भूता च मूर्छना
ਜੋ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਜੰਮਦੇ ਹਨ ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਮਰਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਨਾਲ ਹੀ ਭਿਆਨਕ ਭੁੱਖ, ਸੜਦੀ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਅਤੇ ਤਾਪ ਤੋਂ ਉੱਠਦੀ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 121
यत्र पीडास्त्विमा रौद्रास्ता वै वृश्चिकदंशजाः / विनाशः पूर्णकाले च जायते सर्वदेहिनाम्
ਉੱਥੇ ਇਹ ਭਿਆਨਕ ਪੀੜਾਂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਬਿਛੂਆਂ ਦੇ ਡੰਸ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਅਤੇ ਨਿਯਤ ਸਮਾਂ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਤੇ ਸਭ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਦਾ ਵਿਨਾਸ਼ (ਮੌਤ) ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 122
अग्रे अग्रे हि धावन्ति यमलोकगतस्यवै / तप्तवालुकमध्येन प्रज्वलद्वह्निमध्यतः
ਯਮਲੋਕ ਨੂੰ ਗਏ ਹੋਏ ਉਹ ਜੀਵ ਅੱਗੇ ਹੀ ਅੱਗੇ ਦੌੜਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਤਪਤ ਰੇਤ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰੋਂ ਅਤੇ ਭੜਕਦੀ ਅੱਗ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰੋਂ।
Verse 123
केशग्राहैः समाक्रान्ता नीयन्ते यमकिङ्करैः / पापिष्ठास्त्वधमास्तार्क्ष्य दयाधर्मविविर्जिताः
ਵਾਲ ਫੜ ਕੇ ਯਮ ਦੇ ਕਿੰਕਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਘਸੀਟਦੇ ਹੋਏ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਤਾਰਕ੍ਸ਼੍ਯ (ਗਰੁੜ), ਇਹ ਪਰਮ ਪਾਪੀ ਤੇ ਅਧਮ—ਦਇਆ ਅਤੇ ਧਰਮ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਨ।
Verse 124
यमलोके वसन्त्येते कुट्यां जन्म न विद्यते / एवं सञ्जायते तार्क्ष्य मर्त्ये जन्तुः स्वकर्मभिः
ਇਹ ਜੀਵ ਯਮਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ; ਉੱਥੇ ਨਵਾਂ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਤਾਰਕ੍ਸ਼੍ਯ, ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਕਰਕੇ ਮਰਤ੍ਯਲੋਕ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 125
उत्पन्ना ये हि संसारे म्रियन्ते ते न संशयः / आयुः कर्म च वित्तञ्च विद्या निधनमेव च
ਜੋ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਜੰਮਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਮਰਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਆਯੁ, ਕਰਮ-ਫਲ, ਧਨ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆ—ਇਹਨਾਂ ਸਭ ਦਾ ਵੀ ਅੰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 126
पञ्चैतानि हि सृज्यन्ते गर्भस्थस्यैव देहिनः / कर्मणा जायते जन्तुः कर्मणैव प्रलीयते
ਇਹ ਪੰਜੇ ਹੀ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਦੇਹਧਾਰੀ ਲਈ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜੀਵ ਕਰਮ ਨਾਲ ਜੰਮਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਹੀ ਅੰਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 127
सुखं दुः खं भयं क्षेमं कर्मणैवाभिपद्यते / अधोमुखं चोर्ध्वपादं गर्भाद्वायुः प्रकर्षति
ਸੁੱਖ, ਦੁੱਖ, ਡਰ ਅਤੇ ਖੇਮ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਕਰਮ ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਗਰਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਣ-ਵਾਯੂ ਭ੍ਰੂਣ ਨੂੰ ਮੂੰਹ ਹੇਠਾਂ ਤੇ ਪੈਰ ਉੱਪਰ ਕਰਕੇ ਬਲ ਨਾਲ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 128
जन्मतो वैष्णवी माया संमोहयति सत्वरम् / स्वकर्मकृतसम्बन्धो जन्तुर्जन्म प्रपद्यते
ਜਨਮ ਤੋਂ ਹੀ ਵੈਸ਼ਣਵੀ ਮਾਇਆ ਜੀਵ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਮੋਹ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਬਣੇ ਬੰਧਨਾਂ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਾਣੀ ਮੁੜ ਜਨਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 129
सुकृतादुत्तमो भोगभोग्यवान् सुकुले भवेत् / यथायथा दुष्कृतं तत् कुले हीने प्रजायते
ਸੁਕ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਭੋਗ ਅਤੇ ਭੋਗਯ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਚੰਗੇ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਿੰਨਾ ਦुषਕ੍ਰਿਤ, ਉੱਨਾ ਹੀ ਨੀਚ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 130
दरिद्रो व्याधितो मूर्खः पापकृद्दुः खभाजनम् / अतः परं किमर्थं ते कथयामि खगेश्वर
ਉਹ ਗਰੀਬ, ਰੋਗੀ, ਮੂਰਖ, ਪਾਪ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਦਾ ਭਾਂਡਾ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਹੋਰ ਕੀ ਦੱਸਾਂ, ਹੇ ਖਗੇਸ਼ਵਰ?
Frequently Asked Questions
The chapter prescribes purificatory bathing (with gomūtra, gomaya-water, purified earth, tīrtha-water, and kuśa-infused water), placing the person on darbha with tips facing south, orienting the head east or north, placing gold and also śālagrāma and tulasī at the mouth, lighting a ghee lamp, chanting “oṁ namo bhagavate vāsudevāya,” worshiping Viṣṇu, giving charity, and withdrawing mamakāra (mine-ness) from family and possessions while fixing the heart on Viṣṇu’s feet.
It states that whatever bhāva and saṅkalpa arise in father and mother at the moment of conception, a fetus of corresponding nature manifests. This is framed as a lawful correspondence between mind, seed (śukra), and the entering jīva under karma—so psychological intention is treated as a causal condition shaping embodiment.
The chapter describes the embodied mass (piṇḍa) as constituted from the five great elements and as ‘six-layered,’ alongside its sensory faculties, nāḍīs, and vāyus. In this context, the phrasing functions to emphasize that embodiment is a composite sheath-structure—an organized covering through which the jīva experiences karma—rather than an ultimate self.