Adhyaya 45
Determining Rites for Difficult/Inauspicious Deaths; Annual and Daily Śrāddha Rules
ਪ੍ਰੇਤ-ਕਲਪ ਦੀ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਨੂ ਗਰੁੜ ਨੂੰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਨਿਯਮਿਤ ਜਾਂ ਅਸ਼ੁਭ ਮੌਤ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕਿਵੇਂ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਉਹ ਵਾਰਸ਼ਿਕ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦੀ ਰੂਪਰੇਖਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਏਕੋੱਦਿਸ਼ਟ (ਇੱਕ ਉਦੇਸ਼) ਅਤੇ ਪਾਰਵਣ (ਬਹੁ-ਪਿਤ੍ਰ) ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦਾ ਭੇਦ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਅਗਨੀਹੋਤ੍ਰ ਅਧਿਕਾਰ ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਛੂਟਾਂ ਗਿਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਦਰਸ਼/ਅਮਾਵਸ ਨੂੰ ਮੌਤ ਜਾਂ ਪ੍ਰੇਤ-ਪੱਖ ਅੰਦਰ ਮੌਤ ਆਦਿ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਿਯਮ, ਅਤੇ ਆਸ਼ੌਚ ਜਾਂ ਰੁਕਾਵਟ ਆਵੇ ਤਾਂ ਤਿਥੀ-ਗਣਨਾ ਰਾਹੀਂ ‘ਸੁਧਾਰ’ ਦੇ ਨਿਯਮ ਵੀ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮੌਤ ਦੀ ਤਿਥੀ ਅਣਜਾਣ ਹੋਣਾ, ਘਰ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੋਣਾ, ਮੌਤ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਦੇਰ ਨਾਲ ਮਿਲਣਾ, ਅਤੇ ਆਸ਼ੌਚ ਅਣਜਾਣ ਰਹੇ ਤਾਂ ਦੋਸ਼-ਨਿਰਧਾਰਣ—ਇਹਨਾਂ ਹਕੀਕਤੀ ਹਾਲਾਤਾਂ ਦਾ ਹੱਲ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਨਿਤ੍ਯ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦੇ ਅੰਗ—ਆਵਾਹਨ, ਸ੍ਵਧਾ, ਪਿੰਡ, ਹੋਮ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਨਿਯਮ, ਵਿਸ਼੍ਵੇਦੇਵ, ਭੋਜਨ-ਨਿਸ਼ੇਧ, ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਅਤੇ ਵਿਸਰਜਨ—ਵਰਨਨ ਕਰਕੇ, ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਰ (ਨਿਤ੍ਯ, ਦੈਵ/ਦੇਵ-ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ, ਵ੍ਰਿੱਧੀ, ਕਾਮ੍ਯ, ਨੈਮਿੱਤਿਕ, ਆਭ੍ਯੁਦਯਿਕ) ਅਤੇ ਕ੍ਰਮ (ਮਾਤ੍ਰ ਪਹਿਲਾਂ, ਪਿਤ੍ਰ ਬਾਅਦ; ਲੋੜ ਪਏ ਤਾਂ ਮਾਤਾਮਹ ਆਦਿ) ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Shlokas
Verse 1
दुर्मरणे कार्याकार्यक्रियादिनिरूपणं नाम चतुश्चत्वारिंशो ऽध्यायः श्रीविष्णुरुवाच / प्रत्यब्दं श्राद्धमेवं ते कथयामि खगेश्वर / प्रत्यब्दं पार्वणेनैव कुर्यातां क्षेत्रजोरसौ
ਦੁਰਮਰਨ ਵਿੱਚ ਕਰਨਯੋਗ ਤੇ ਅਕਰਨਯੋਗ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਨਿਰਣੇ ਨਾਮਕ ਪੈਂਤਾਲੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ। ਸ਼੍ਰੀ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਖਗੇਸ਼ਵਰ! ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸਾਲਾਨਾ ਸ਼ਰਾਧ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਹਰ ਸਾਲ ਖੇਤਰਜ੍ਞ ਅਤੇ ਰਸਯੁਕਤ ਦੇਹੀ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਸ਼ਰਾਧ ਪਾਰਵਣ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਹੀ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਵੇ।
Verse 2
विधिनाचेतरैरेवमेकोद्दिष्टं न पार्वणम्
ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਇਹ ‘ਏਕੋੱਦਿਸ਼ਟ’ (ਇੱਕ ਪਿਤਰ ਲਈ) ਸ਼ਰਾਧ ਹੈ; ਇਹ ‘ਪਾਰਵਣ’ (ਬਹੁ-ਪਿਤਰ) ਸ਼ਰਾਧ ਨਹੀਂ।
Verse 3
अनग्नेश्च सुतौ स्यातामनग्नी क्षेत्रजोरसौ / एकोद्दिष्टं न कुर्यातां प्रत्यब्दं तौ तु पार्वणम्
ਜੇ ਮ੍ਰਿਤਕ ਅਨਗਨੀ (ਘਰੇਲੂ ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਗ ਨਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ) ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ—ਅਨਗਨੀ ਅਤੇ ਖੇਤਰਜ ਤੇ ਔਰਸ—ਹਰ ਸਾਲ ਏਕੋੱਦਿਸ਼ਟ ਸ਼ਰਾਧ ਨਾ ਕਰਨ; ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਹਰ ਸਾਲ ਪਾਰਵਣ ਸ਼ਰਾਧ ਕਰਨ।
Verse 4
यदा त्वन्यतरः साग्निः पुत्रो वाप्यथवा पिता / प्रत्यब्दं पार्वणं तत्र कुर्यातां क्षेत्रजौरसौ
ਪਰ ਜਦੋਂ ਉੱਥੇ ਸਾਗਨੀ ਪੁੱਤਰ ਜਾਂ ਪਿਤਾ ਮੌਜੂਦ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਖੇਤਰਜ ਅਤੇ ਔਰਸ—ਦੋਵੇਂ—ਹਰ ਸਾਲ ਪਾਰਵਣ ਸ਼ਰਾਧ ਕਰਨ।
Verse 5
अनग्नयः साग्नयो वा पुत्रा वा पितरो ऽपि वा / एकोद्दिष्टं सुतैः कार्यं क्षयाह इति केचन
ਚਾਹੇ ਮ੍ਰਿਤਕ ਅਨਗਨੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸਾਗਨੀ; ਚਾਹੇ ਉਹ ਪੁੱਤਰ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਪਿਤਾ ਵੀ—ਕੁਝ ਆਚਾਰਯ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ‘ਖ਼ਯਾਹ’ ਦੇ ਦਿਨ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਏਕੋੱਦਿਸ਼ਟ ਸ਼ਰਾਧ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 6
दर्शकाले क्षयो यस्य प्रेतपक्षे ऽथ वा पुनः / प्रत्यब्दं पार्वणं कार्यं तस्य सर्वैः सुतैरपि
ਜਿਸ ਦੀ ਮੌਤ ਦਰਸ਼-ਕਾਲ (ਅਮਾਵਸਿਆ ਦੇ ਸਮੇਂ) ਜਾਂ ਪ੍ਰੇਤ-ਪੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਲਈ ਹਰ ਸਾਲ ਪਾਰਵਣ ਸ਼ਰਾਧ ਸਭ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 7
एकोद्दिष्टमपुत्राणां पुंसां स्याद्योपितामपि / एकोद्दिष्टे कुशा ग्राह्याः समूला यज्ञकर्मणि / बहिर्लूनाः सकृल्लनाः श्राद्धं वृद्धिमृते सदा
ਪੁੱਤਰ-ਹੀਣ ਪੁਰਖਾਂ ਲਈ—ਦੱਤਕ ਪੁੱਤਰ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ—ਏਕੋੱਦਿਸ਼ਟ ਸ਼ਰਾਧ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਏਕੋੱਦਿਸ਼ਟ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਯਜ્ઞ ਲਈ ਕੁਸ਼ਾ ਘਾਹ ਜੜ੍ਹ ਸਮੇਤ ਲੈਣੀ ਹੈ; ਬਾਹਰੋਂ ਕੱਟ ਕੇ ਕੇਵਲ ਇਕ ਵਾਰ ਹੀ ਵਰਤਣੀ। ਵਾਧੇ-ਲਾਭ ਦੀ ਇੱਛਾ ਬਿਨਾਂ ਸਦਾ ਸ਼ਰਾਧ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 8
कर्तव्ये पार्वणे श्राद्धे आशौचं यदि जायते / आशौचावगमे कुर्याच्छ्राद्धं हि तदनन्तरम्
ਜੇ ਪਾਰਵਣ (ਪर्वਕਾਲੀਨ) ਸ਼ਰਾਧ ਕਰਨਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਆਸ਼ੌਚ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਆਸ਼ੌਚ ਮੁੱਕਣ ਤੇ ਉਸਦੇ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਸ਼ਰਾਧ ਕਰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 9
एकोद्दिष्टे तु सम्प्राप्ते यदि विघ्नः प्रजायते / मासेन्यस्मिन् तिथौ तस्यां कुर्याच्छ्राद्धं तदैव हि
ਜਦੋਂ ਏਕੋੱਦਿਸ਼ਟ ਸ਼ਰਾਧ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਕੋਈ ਵਿਘਨ ਪੈ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਉਸੇ ਤਿਥੀ ਨੂੰ ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਸ਼ਰਾਧ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 10
तूष्णीं श्राद्धान्तु शूद्रस्य भार्यायास्तत्सुतस्य च / कन्यायाश्च द्विजातीनामनुपेतद्विजस्य च
ਸ਼ੂਦਰ ਲਈ, ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਲਈ, ਅਤੇ ਦਵਿਜਾਂ ਦੀ ਅਵਿਵਾਹਿਤ ਧੀ ਲਈ ਤੇ ਜਿਸ ਦਵਿਜ ਦਾ ਉਪਨਯਨ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸ਼ਰਾਧ ਚੁੱਪਚਾਪ (ਮੌਨ) ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 11
एककाले गता सूनां बहूनामथ वा द्वयोः / तन्त्रेण श्रपणं कुर्याच्छ्राद्धं कुर्यात् पृथक्पृथक्
ਜੇ ਇਕੋ ਸਮੇਂ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਕਈ—ਜਾਂ ਦੋ—ਸੱਜਣ ਪਰਲੋਕ ਸਿਧਾਰ ਗਏ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਪਕਵਾਨ ਇਕੋ ਤੰਤਰ ਨਾਲ (ਇਕੱਠੇ) ਪਕਾਏ ਜਾਣ; ਪਰ ਸ਼ਰਾਧ ਦੀ ਅਰਪਣ-ਕ੍ਰਿਆ ਹਰ ਇਕ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ।
Verse 12
दद्यात् पूर्वं मृतस्यादौ द्वितीयस्य ततः पुनः / तृतीयस्य ततः कुर्यात् संनिपाते त्वयं विधिः (क्रमः)
ਅਰਪਣ ਕਰਨ ਵੇਲੇ ਪਹਿਲਾਂ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਮਰਿਆ ਹੋਵੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਦੂਜੇ ਨੂੰ; ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤੀਜੇ ਲਈ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸੰਨਿਪਾਤ (ਸੰਯੁਕਤ) ਸ਼ਰਾਧ ਵਿੱਚ ਇਹੀ ਵਿਧੀ ਤੇ ਇਹੀ ਕ੍ਰਮ ਹੈ।
Verse 13
प्रत्यब्दमेवं यः कुर्याद्यथातथमतन्द्रितः / तारयित्वा पितॄन् सर्वान् प्राप्नोति परमां गतिम्
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਹਰ ਸਾਲ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰੋਕਤ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਯਥਾਵਿਧਿ ਬਿਨਾ ਆਲਸ ਇਹ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਤਾਰ ਕੇ ਪਰਮ ਗਤੀ (ਮੋਖ਼ਸ਼) ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 14
न ज्ञायते मृताहश्चेत् प्रस्थानदिनमेव च / मासश्चेत् स्यात् परिज्ञातस्तद्दर्शे स्यान्मृताहिकम्
ਜੇ ਮੌਤ ਦਾ ਠੀਕ ਦਿਨ ਪਤਾ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਪ੍ਰਸਥਾਨ (ਪ੍ਰਯਾਣ) ਵਾਲਾ ਦਿਨ ਹੀ ਮ੍ਰਿਤ-ਦਿਨ ਮੰਨਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੇ ਮਹੀਨਾ ਪਤਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਸੇ ਮਹੀਨੇ ਉਸ ਤਿਥੀ ਦੇ ਆਉਣ ਤੇ ਮ੍ਰਿਤਾਹਿਕ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 15
यदा मासो न विज्ञातो विज्ञातं दिनमेव च / तदा मार्गशिरे मासि माघे वा तद्दिनं भवेत्
ਜਦੋਂ ਮਹੀਨਾ ਪਤਾ ਨਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਦਿਨ ਹੀ ਪਤਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਦਿਨ ਨੂੰ ਮਾਰਗਸ਼ੀਰਸ਼ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਮੰਨ ਕੇ (ਵਿਧੀ) ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 16
दिनमासावविज्ञातौ मरणस्य यदा पुनः / प्रस्थानदिनमासौ तु ग्राह्यौ श्राद्धे मयोदितौ
ਜਦੋਂ ਮੌਤ ਦਾ ਦਿਨ ਅਤੇ ਮਹੀਨਾ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਪਤਾ ਨਾ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਸ਼ਰਾਧ ਲਈ ਪ੍ਰਸਥਾਨ (ਪ੍ਰਯਾਣ) ਦਾ ਦਿਨ ਅਤੇ ਮਹੀਨਾ—ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਕਿਹਾ ਹੈ—ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
Verse 17
प्रस्थानस्यापि न ज्ञातौ दिनमासौ यदा पुनः / मृतवार्ताश्रुतौ ग्राह्यौ पूर्वप्रोक्तक्रमेण तु
ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਸਥਾਨ (ਮੌਤ) ਦਾ ਦਿਨ ਤੇ ਮਹੀਨਾ ਫਿਰ ਵੀ ਪਤਾ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਜਿਸ ਦਿਨ ਅਤੇ ਜਿਸ ਮਹੀਨੇ ਮੌਤ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣੀ ਜਾਵੇ, ਪੂਰਵੋਕਤ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹੀ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਯੋਗ ਹਨ।
Verse 18
प्रवासमन्तरेणापि स्यातां तौ विस्मृतौ यदा / तदानीमपि तौ ग्राह्यौ पूर्ववत् तु मृताहिके
ਪ੍ਰਵਾਸ ਬਿਨਾਂ ਵੀ ਜੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ (ਦਿਨ ਤੇ ਮਹੀਨਾ/ਵਿਧੀ) ਭੁੱਲ ਜਾਵਣ, ਤਾਂ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮ੍ਰਿਤਾਹਿਕ ਦੇ ਦਿਨ ਵਾਂਗ ਪੂਰਵਵਤ ਉਹੀ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਕੇ ਕਰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 19
गृहस्थे प्रोषिते यच्च कश्चित्तु म्रियते गृहे / आसौचापगमे यत्र प्रारब्धे श्राद्धकर्मणि
ਜਦੋਂ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਘਰ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਮਰ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਆਸ਼ੌਚ ਮੁੱਕਣ ਉਪਰੰਤ ਵਿਛੁੜੇ ਹੋਏ ਲਈ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਮ ਆਰੰਭ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 20
प्रत्यागतश्चेज्जानाति तत्र वृत्तं गृही तथा / आशौचं गृहिणस्तेषां न द्रव्यादेस्तदा भवेत्
ਜੇ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਉੱਥੇ ਹੋਈ ਘਟਨਾ ਜਾਣ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਘਰਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਉਸ ਵੇਲੇ ਧਨ-ਸੰਪਤੀ ਆਦਿ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਆਸ਼ੌਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
Verse 21
पुत्रादिना यदारब्धं श्राद्धं तत्त्वेन वाखिलम् / समापनीयं तत्रापि श्राद्धं गृहीतु दूरतः
ਪੁੱਤਰ ਆਦਿ ਵੱਲੋਂ ਤੱਤਵ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਰੀ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਜੋ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਆਰੰਭ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਐਸੇ ਹਾਲਾਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦੂਰੋਂ ਹੀ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 22
दात्रा बोक्त्रा च न ज्ञातं सूतकं मृतकं तथा / उभयोरपि तद्दोषं नारोपयति कर्हिचित्
ਜੇ ਦਾਤਾ ਅਤੇ ਭੋਗਤਾ ਨੂੰ ਸੂਤਕ ਜਾਂ ਮ੍ਰਿਤਕ ਅਸ਼ੌਚ ਦਾ ਪਤਾ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਦੋਸ਼ ਕਦੇ ਵੀ ਦੋਹਾਂ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ ਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ।
Verse 23
यदा त्वन्यतरज्ञातं सूतकं मृतकं तथा / भोक्तुरेव तदा दोषो नान्यो दाता प्रदुष्यति
ਪਰ ਜੇ ਸੂਤਕ ਜਾਂ ਮ੍ਰਿਤਕ ਅਸ਼ੌਚ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਇੱਕ ਗੱਲ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਅਣਜਾਣ ਰਹੇ, ਤਾਂ ਦੋਸ਼ ਕੇਵਲ ਭੋਗਤਾ ਦਾ ਹੈ; ਦਾਤਾ ਵੀ ਅਸ਼ੁੱਧ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
Verse 24
इत्युक्तेन प्रकारेण यः कुर्यान्मृतवासरम् / अविज्ञातमृताहस्य सततं तारयत्यसौ
ਜੋ ਉਪਰੋਕਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਮ੍ਰਿਤਵਾਸਰ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਮੌਤ ਦਾ ਦਿਨ ਅਣਜਾਣ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ—ਉਹ ਸਦਾ ਪ੍ਰੇਤ ਨੂੰ ਪਾਰ ਲੰਘਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Verse 25
नित्यश्राद्धे ऽथ गन्धाद्यैर्द्विजानभ्यर्च्य भक्तितः / सर्वान् पितृगणान् सम्यक् सहैवोद्दिश्य योजयेत्
ਨਿੱਤ ਸ਼ਰਾਧ ਵਿੱਚ ਗੰਧ ਆਦਿ ਨਾਲ ਦਵਿਜਾਂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਅਰਚਨਾ ਕਰਕੇ, ਸਾਰੇ ਪਿਤ੍ਰ-ਗਣਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਉਦੇਸ਼ ਕਰਦਿਆਂ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਜੋੜਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 26
आवाहनं स्वधाकारो पिण्डाग्नौकरणादिकम् / ब्रह्मचर्यादिनियमा विश्वदेवास्तथैव च
ਆਵਾਹਨ, ‘ਸਵਧਾ’ ਦਾ ਉਚਾਰਣ, ਪਿੰਡਦਾਨ ਅਤੇ ਅਗਨੌਕਰਨ ਆਦਿ ਕਰਮ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਜ ਆਦਿ ਨਿਯਮ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼੍ਵਦੇਵਾਂ ਲਈ ਅਰਪਣ—ਇਹ ਸਭ ਵੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
Verse 27
नित्यश्राद्धे त्यजेदेतान् भोज्यमन्नं प्रकल्पयेत् / दत्त्वा तु दक्षिणां शक्त्या नमस्कारैर्विसर्जयेत्
ਨਿੱਤ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਵਿੱਚ ਇਹ ਨਿਸ਼ਿਧ ਚੀਜ਼ਾਂ ਤਿਆਗ ਕੇ ਭੋਜਨਯੋਗ ਅੰਨ ਤਿਆਰ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਦੇ ਕੇ ਨਮਸਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਆਦਰਪੂਰਵਕ ਵਿਦਾ ਕਰੇ।
Verse 28
देवानुद्दिश्य विश्वादीन् यद्दद्याद्द्विजभोजनम् / तन्नित्यश्राद्धवत् कार्यं देवश्राद्धं तदुच्यते
ਵਿਸ਼ਵਦੇਵ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਉਦੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਜੋ ਦਵਿਜਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਦਿਤਾ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਨਿੱਤ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਵਾਂਗ ਹੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਸੇ ਨੂੰ ਦੇਵ-ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 29
मातृश्राद्धन्तु पूर्वेण कर्मादौ पैतृकं तथा / उत्तरे ऽहनि वृद्धौ स्यान्मातामहगणस्य तु
ਕਰਮ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਮਾਤ੍ਰ-ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰੇ, ਫਿਰ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੈਤ੍ਰਿਕ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰੇ। ਅਗਲੇ ਦਿਨ, ਜਦੋਂ ਵ੍ਰਿੱਧੀ (ਵਿਸਤਾਰ) ਹੋਵੇ, ਉਹ ਮਾਤਾਮਹ-ਗਣ ਲਈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 30
श्राद्धत्रयं प्रकुर्र्वीत वैश्वदेवन्तुतान्त्रिकम्
ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਤ੍ਰੈ ਕਰੇ ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਤਾਂਤ੍ਰਿਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨਾਲ ਵੈਸ਼ਵਦੇਵ ਅਰਪਣ ਵੀ ਕਰੇ।
Verse 31
मातृभ्यः कल्पयेत्पूर्वं पितृभ्यस्तदनन्तरम् / मातामहेभ्यश्च तथा दद्यादित्थं क्रमेण तु
ਪਹਿਲਾਂ ਮਾਤ੍ਰ-ਪੱਖ ਦੇ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਅਰਪਣ ਤਿਆਰ ਕਰੇ, ਫਿਰ ਪਿਤ੍ਰ-ਪੱਖ ਲਈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਾਤਾਮਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਦੇਵੇ—ਇਸੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ।
Verse 32
मातृश्राद्धे तु विप्राणामभावे सुकुलोद्गताः / पतिपुत्रान्विताः साध्व्यो योषितो ऽष्टौ च भावयेत्
ਮਾਤਾ ਦੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਵਿੱਚ ਜੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਉਪਲਬਧ ਨਾ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਚੰਗੇ ਕੁਲ ਦੀਆਂ, ਪਤੀ ਨਾਲ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰਵਤੀਆਂ ਅੱਠ ਸਾਧਵੀ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਮੰਨ ਕੇ ਵਿਧੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 33
इष्टापूर्तादिके श्राद्धं कुर्यादाभ्युदयं तथा / उत्पातादिनिमित्तेषु नित्य श्राद्धवदेव तु
ਯੱਗ ਆਦਿ ਇਸ਼ਟ ਕਰਮਾਂ ਅਤੇ ਕੂਆਂ-ਤਲਾਬ ਆਦਿ ਪੂਰਤ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਭ੍ਯੁਦਯਿਕ (ਮੰਗਲ) ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਵੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਤਪਾਤ ਆਦਿ ਨਿਮਿੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿੱਤ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਵਾਂਗ ਹੀ ਵਿਧੀ ਹੋਵੇ।
Verse 34
नित्यं दैवञ्च वृद्धिञ्च काम्यं नैमित्तिकं तथा / श्राद्धान्युक्तप्रकारेण कुर्वन् सिद्धिमवाप्नुयात् / इति ते कथितं तार्क्ष्य किमन्यत्परिपृच्छसि
ਜੋ ਨਿੱਤ, ਦੈਵ, ਵ੍ਰਿੱਧੀ, ਕਾਮ੍ਯ ਅਤੇ ਨੈਮਿੱਤਿਕ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰੋਕਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਤਾਰਕ੍ਸ਼੍ਯ (ਗਰੁੜ), ਇਹ ਤੈਨੂੰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ; ਹੁਣ ਹੋਰ ਕੀ ਪੁੱਛਣਾ ਹੈ?
Frequently Asked Questions
Adhyāya 45 treats these timings as ritually sensitive, prescribing Pārvaṇa annually for such deaths (and by all sons) to align the offering with the broader Pitṛ framework rather than a single-intention format, thereby stabilizing the rite under inauspicious temporal conditions.
Even if cooking is done in one common procedure, offerings must be distinct and performed in order of death: first to the earliest deceased, then the second, then the third—this chronological sequencing is explicitly stated as the rule for joint performance.
If both giver and eater do not know of the impurity, no fault is imputed. If impurity is present but unknown, the text places fault only on the eater, stating that others—including the giver—do not become defiled.
Deva-śrāddha is described as feeding brāhmaṇas with dedication to the Devas (including the Viśvedevas) in the same procedural manner as daily (nitya) śrāddha, effectively applying the śrāddha format to divine recipients.