Adhyaya 42
Bhūmi-dāna, Satya-dharma, and the Non-cancellation of Sin by Charity
ਪ੍ਰੇਤ-ਕਲਪ ਦੇ ਕਰਮ-ਨਿਯਮ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਂਦਿਆਂ ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਆਮ ਕਰਮਫਲ ਦੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ ਤੋਂ ਹਟ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਠੋਸ ਧਾਰਮਿਕ ਚੋਣਾਂ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀ ਗਤੀ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਣੂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਕਰਮ ਅਟੱਲ ਤੌਰ ਤੇ ਕਰਤਾ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਭੂਮੀ-ਦਾਨ ਨੂੰ ਸਭ ਦਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਗਨੀ ਤੋਂ ਸੋਨਾ, ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਵੈਸ਼ਣਵੀ, ਅਤੇ ਗਾਂਵਾਂ ਨੂੰ ਸੂਰਜ-ਸੰਤਾਨ ਮੰਨ ਕੇ ਇਸ ਦਾ ਕੌਸਮੀਕ ਆਧਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਤ੍ਯ ਨੂੰ ਪਰਮ ਧਰਮ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੱਗੇ ‘ਪਾਪ ਕਰ ਕੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਦਾਨ ਨਾਲ ਪੂਰਤੀ’ ਵਾਲੀ ਸੋਚ ਦਾ ਖੰਡਨ ਹੈ—ਚੋਰੀ, ਹਿੰਸਾ, ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨਾ ਜਾਂ ਹਾਨਿਕਾਰਕ ਰਿਵਾਜ ਚਲਾਉਣਾ ਭਾਰੀ ਪਾਪ ਹੈ; ਬਾਅਦ ਦੇ ਦਾਨ ਇਸ ਨੂੰ ਰੱਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਜ਼ਮੀਨ ਹੜਪਣ, ਆਪਣੇ ਦਾਨ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਪਾਉਣ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜਾਂ ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਸੰਪਤੀ ਦੀ ਹੇਰਾਫੇਰੀ ਉੱਤੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਭਿਆਨਕ ਫਲਾਂ ਦੀ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਗਰੀਬ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਮਹਾਂਯੱਗਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚਾ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਵੀ ਕਿ ਪੁਰੋਹਿਤਾਂ ਲਈ ਦਾਨ ਸਵੀਕਾਰਨਾ ਜਪ, ਹੋਮ ਅਤੇ ਕਠੋਰ ਆਚਾਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਆਤਮਿਕ ਖ਼ਤਰਾ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਗਲੇ ਅਧਿਆਇਆਂ ਲਈ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
वृषोत्सर्गनिरूपणं नामै कचत्वारिंशत्तमो ऽध्यायः श्रीविष्णुरुवाच / यथा धेनुसहस्रेषु वत्सो विन्दति मातरम् / तथा पूर्वकृतं कर्म कर्तारमनुगच्छति
ਸ਼੍ਰੀ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜਿਵੇਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਗਾਂਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵੱਛਾ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਲੱਭ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੀਤਾ ਕਰਮ ਕਰਤਾ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪਿੱਛੇ ਚਲਦਾ ਹੈ।
Verse 2
आदित्यो वरुणो विष्णुर्ब्रह्मा सोमो हुताशनः / शूलपाणिश्च भगवानभिनन्दति भूमिदम्
ਆਦਿਤ੍ਯ, ਵਰੁਣ, ਵਿਸ਼ਣੂ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਸੋਮ, ਹੁਤਾਸ਼ਨ (ਅਗਨੀ) ਅਤੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ੂਲਪਾਣੀ—ਇਹ ਸਭ ਭੂਮੀ-ਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਅਭਿਨੰਦਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 3
नास्ति भमिसमं दानं नास्ति भमिसमो निधिः / नास्ति सत्यसमो धर्मो नानृतात्पातकं परम्
ਭੂਮੀ-ਦਾਨ ਵਰਗਾ ਕੋਈ ਦਾਨ ਨਹੀਂ, ਭੂਮੀ ਵਰਗੀ ਕੋਈ ਨਿਧਿ ਨਹੀਂ। ਸੱਚ ਵਰਗਾ ਕੋਈ ਧਰਮ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਝੂਠ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕੋਈ ਪਾਪ ਨਹੀਂ।
Verse 4
अग्नेरपत्यं प्रथमं सुवर्णं भूर्वैष्णवी सूर्यसुताश्च गावः / लोकत्रयं तेन भवेत्प्रदत्तं यः काञ्चनं गां च महीं च दद्यात्
ਸੋਨਾ ਪਹਿਲਾਂ ਅਗਨੀ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਧਰਤੀ ਵੈਸ਼ਣਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਗਾਂਵਾਂ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ ਕਹੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਸੋਨਾ, ਗਾਂ ਅਤੇ ਭੂਮੀ ਦਾਨ ਕਰੇ, ਉਹ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 5
त्रीण्याहुरतिदानानि गावः पृथ्वी सरस्वती / नरकादुद्धरन्त्येते जपपूजनहोमतः
ਤਿੰਨ ਦਾਨ ਅਤਿ-ਮਹਾਨ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ—ਗਾਂਵਾਂ, ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਸਰਸਵਤੀ (ਵਿਦਿਆ)। ਜਪ, ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਹੋਮ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਇਹ ਨਰਕ ਤੋਂ ਉਧਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 6
कृत्वा बहूनि पापानि रौद्राणि विपुलानि च / अपि गोचर्ममात्रेण भूमिदानेन शुध्यति
ਬਹੁਤ ਕਠੋਰ ਅਤੇ ਭਾਰੀ ਪਾਪ ਕਰ ਲੈਣ ਤੇ ਵੀ, ਗੋਚਰਮ ਜਿਤਨੀ ਭੂਮੀ ਦਾ ਦਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 7
हरन्तमपि लोभेन निरुध्यैनं निवारयेत् / स याति नरके घोरे यस्तं न परिरक्षति
ਲਾਲਚ ਨਾਲ ਜੋ ਪਰਾਇਆ ਹੜਪਣ ਲੱਗੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ ਨਿਵਾਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਘੋਰ ਨਰਕ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 8
अकर्तव्यं न कर्तव्यं प्राणैः कण्ठगतैरपि / कर्तव्यमेव कर्तव्यमिति धर्मविदो विदुः
ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਾਣ ਗਲੇ ਤੱਕ ਆ ਜਾਣ, ਤਦ ਵੀ ਜੋ ਅਕਰਤਵ੍ਯ ਹੈ ਉਹ ਕਦੇ ਨਾ ਕਰਨਾ; ਅਤੇ ਜੋ ਕਰਤਵ੍ਯ ਹੈ ਉਹੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨਾ—ਇਹ ਧਰਮ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 9
आकारप्रवर्तने पापं गोसहस्रवधैःसमम् / वृत्तिच्छेदे तथा वृत्तेः करणं लक्षधेनुकम्
ਹਾਨਿਕਾਰਕ ਰੀਤ ਚਲਾਉਣਾ (ਜਾਂ ਫੈਲਾਉਣਾ) ਹਜ਼ਾਰ ਗਾਂਵਾਂ ਦੇ ਵਧ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਪਾਪ ਹੈ; ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਦੀ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਕੱਟ ਦੇਣਾ—ਉਸ ਦੀ ਵ੍ਰਿੱਤੀ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨੀ—ਲੱਖ ਗਾਂਵਾਂ ਦੇ ਵਧ ਸਮਾਨ ਹੈ।
Verse 10
वरमेकाप्यपहृता न तु दत्तं गवां शतम् / एकां हृत्वा शतं दत्त्वा न तेन समता भवेत्
ਇੱਕ ਗਾਂ ਵੀ ਨਾ ਚੋਰੀ ਕਰਨੀ—ਇਹ ਸੌ ਗਾਂਵਾਂ ਦੇ ਦਾਨ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਉੱਤਮ ਹੈ। ਇੱਕ ਗਾਂ ਚੁਰਾ ਕੇ ਸੌ ਦਾਨ ਦੇਣ ਨਾਲ ਸਮਤਾ ਨਹੀਂ ਬਣਦੀ (ਪਾਪ ਨਹੀਂ ਮੁੱਕਦਾ)।
Verse 11
स्वयमेव तु यो दत्त्वा स्वयमेव प्रबाधते / स पापी नरकं याति यावदाभूतसंप्लवम्
ਜੋ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਦਾਨ ਦੇ ਕੇ ਫਿਰ ਆਪ ਹੀ ਰੋਕ-ਟੋਕ ਕਰੇ ਜਾਂ ਤੰਗ ਕਰੇ, ਉਹ ਪਾਪੀ ਨਰਕ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਲਯ ਤੱਕ ਉੱਥੇ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 12
न चाश्वमेधेन तथा विधिवद्दक्षिणावता / अवृत्तिकर्शिते दीने ब्राह्मणे गक्षिते यथा
ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਯਤ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਸਮੇਤ ਕੀਤਾ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯੱਗ ਵੀ ਉਤਨਾ ਪੁੰਨ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ, ਜਿੰਨਾ ਰੋਜ਼ੀ ਦੀ ਘਾਟ ਨਾਲ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਏ ਦਿਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
Verse 13
न तद्भवति वेदेषु यज्ञे सुबहुदक्षिणे / यत्पुण्यं दुर्बले त्रस्ते ब्राह्मणे परिरक्षिते
ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਪਾਠ ਜਾਂ ਬਹੁਤ ਦੱਖਿਣਾ ਵਾਲੇ ਯੱਗ ਨਾਲ ਵੀ ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਪੁੰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਜਿਹੋ ਜਿਹਾ ਕਮਜ਼ੋਰ ਤੇ ਡਰੇ ਹੋਏ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
Verse 14
ब्रह्मस्वैश्चसुपुष्टानि वाहनानि बलानि च / युद्धकाले विशीर्यन्ते सैकताः सेतवो यथा
ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਧਨ (ਬ੍ਰਹਮਸਵ) ਨਾਲ ਪਾਲੇ ਹੋਏ ਚੰਗੇ ਵਾਹਨ ਅਤੇ ਤਾਕਤਵਰ ਫੌਜ ਵੀ ਜੰਗ ਵੇਲੇ ਟੁੱਟ-ਬਿਖਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਰੇਤ ਦੇ ਬੰਨ੍ਹ ਢਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 15
स्वदत्तां परदत्तां वा यो हरेच्च वसुन्धराम् / षष्टिवर्षसहस्राणि विष्ठायां जायते कृमिः
ਜੋ ਆਪਣੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਦਿੱਤੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਵੀ ਹੜਪ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਗੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਕੀੜਾ ਬਣ ਕੇ ਜੰਮਦਾ ਹੈ।
Verse 16
ब्रह्मस्वं प्रणयाद्भुक्तं दहत्यासप्तमं कुलम् / तदेव चौर्यरूपेण दहत्याचन्द्रतारकम्
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਸੰਪਤੀ ਪਿਆਰ ਵੱਸ ਵੀ ਭੋਗੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਸੱਤਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੱਕ ਕੁਲ ਨੂੰ ਸਾੜਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਹੀ ਸੰਪਤੀ ਚੋਰੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲਈ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਚੰਦ-ਤਾਰੇ ਰਹਿਣ ਤੱਕ ਸਾੜਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
Verse 17
लोहचूर्णाश्मचूर्णानि कदाचिज्जरयेत्पुमान् / ब्रह्मस्वन्त्रिषु लोकेषु कः पुमाञ्जरयिष्यति
ਮਨੁੱਖ ਕਦੇ ਲੋਹੇ ਦੀ ਬੁਰਾਦ ਅਤੇ ਪੱਥਰ ਦੇ ਚੂਰੇ ਨੂੰ ਵੀ ਘਿਸ ਕੇ ਘਟਾ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮ-ਨਿਯਮ ਵਜੋਂ ਟਿਕੇ ਬ੍ਰਹਮਸਵ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਕਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਘਟਾ ਸਕੇਗਾ?
Verse 18
देवद्रव्यविनाशेन ब्रह्मस्वहरणेन च / कुलान्यकुलतां यान्ति ब्राह्मणातिक्रमेण च
ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਅਰਪਿਤ ਧਨ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਸੰਪਤੀ ਚੁਰਾਣ ਨਾਲ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ ਅਤਿਕ੍ਰਮ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕੁਲ ਵੀ ਬਦਨਾਮੀ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਕੇ ਕੁਲਹੀਣ ਵਰਗੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 19
ब्राह्मणाति क्रमो नास्ति विप्रे विद्याविवर्जिते / ज्वलन्तमग्निमुत्सृज्य न हि भस्मनि हूयते
ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸੱਚੀ ਵਿਦਿਆ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣਤਵ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ; ਕਿਉਂਕਿ ਜਲਦੀ ਅੱਗ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਸਿਰਫ਼ ਰਾਖ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਆਹੁਤੀ ਨਹੀਂ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ।
Verse 20
संक्रान्तौ यानि दानानि हव्यकव्यानि यानि च / सप्तकल्पक्षयं यावद्ददात्यर्कः पुनः पुनः
ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ ਵੇਲੇ ਜੋ ਦਾਨ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਦੇਵ-ਹਵ੍ਯ ਤੇ ਪਿਤ੍ਰ-ਕਵ੍ਯ ਅਰਪਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੁੰਨ ਸੂਰਜਦੇਵ ਮੁੜ ਮੁੜ ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸੱਤ ਕਲਪਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਟਿਕਦਾ ਹੈ।
Verse 21
प्रतिग्रहाध्यापनयाजनेषु प्रतिग्रहं स्वेष्टतमं वदन्ति / प्रतिग्रहाच्छ्रुध्यति जाप्यहोमं न याजनं कर्म पुनन्ति वेदाः
ਪ੍ਰਤਿਗ੍ਰਹ, ਅਧਿਆਪਨ ਅਤੇ ਯਾਜਨ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਗ੍ਰਹ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪ੍ਰਤਿਗ੍ਰਹ ਨਾਲ ਜਪ ਅਤੇ ਹੋਮ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਘਟਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਵੇਦ ਨਹੀਂ ਕਹਿੰਦੇ ਕਿ ਕੇਵਲ ਯਾਜਨ-ਕਰਮ ਹੀ ਉਸ ਕਰਮ-ਦੋਸ਼ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰ ਦੇਂਦਾ ਹੈ।
Verse 22
सदा जापी सदा होमी परपाकविवर्जितः / रत्नपूर्णामपि महीं प्रतिगृह्णन्न लिप्यते
ਜੋ ਸਦਾ ਜਪ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਸਦਾ ਹੋਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਰਾਏ ਪਕਾਏ ਅੰਨ ਤੋਂ ਬਚਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਧਰਤੀ ਵੀ ਪ੍ਰਤਿਗ੍ਰਹ ਵਜੋਂ ਲੈ ਲਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਲਿਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
Frequently Asked Questions
It states that one who seizes land—whether originally given by oneself or granted by another—incurs an extremely prolonged degrading result, described as becoming a worm in filth for sixty thousand years, underscoring land-theft as a severe dharmic rupture.
The chapter warns that accepting gifts can impair one’s recitation and oblations, implying subtle ethical and psychological entanglement; only stringent discipline—constant japa, regular homa, and avoidance of others’ cooked food—is presented as preventing taint even with large gifts.
It asserts that the merit of protecting an emaciated brāhmaṇa lacking livelihood surpasses even a properly performed Aśvamedha with prescribed dakṣiṇā, privileging lived dharma and social protection over spectacle-ritual.
It says gifts and offerings to devas and pitṛs performed at saṃkrānti yield enduring merit repeatedly ‘bestowed by the Sun,’ lasting until the exhaustion of seven kalpas, marking saṃkrānti as a highly amplified karmic window.