Adhyaya 233: The Naimittika and Prākṛta Dissolutions: Cosmic Absorption into Viṣṇu
ଅଧ୍ୟାୟ ୨୩୩ରେ ବ୍ୟାସ ଦ୍ୱିଜ ଋଷିମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଳୟର କ୍ରମବଦ୍ଧ ବର୍ଣ୍ଣନା ଦିଅନ୍ତି। ପ୍ରଥମେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦିନର ଶେଷରେ ହେଉଥିବା ନୈମିତ୍ତିକ ପ୍ରଳୟ—ତିନି ଲୋକ ଏକାର୍ଣ୍ଣବ ହୋଇ ଏକ ମହାସମୁଦ୍ର ହୁଏ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ନିଶ୍ୱାସଜନ୍ୟ ବାୟୁ ମେଘମାନଙ୍କୁ ଛିଟାଇ ଦିଏ, ଏବଂ ହରି ବ୍ରହ୍ମରୂପ ଧାରଣ କରି ଶେଷ ଉପରେ ଯୋଗନିଦ୍ରାରେ ଶୟନ କରନ୍ତି; ସନକାଦି ସିଦ୍ଧମାନେ ତାଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି। ପରେ ପ୍ରାକୃତ ପ୍ରଳୟରେ ତତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କ ପ୍ରତିଲୟ—ପୃଥିବୀର ଗୁଣ ଜଳରେ, ଜଳ ଅଗ୍ନିରେ, ଅଗ୍ନି ବାୟୁରେ, ବାୟୁ ଆକାଶରେ, ଆକାଶ ‘ଭୂତାଦି’ ଅହଂକାର-ତତ୍ତ୍ୱରେ; ତାପରେ ମହତ୍ ଏବଂ ଶେଷରେ ପ୍ରକୃତିରେ ଗୁଣମାନେ ସମ୍ୟାବସ୍ଥାକୁ ଫେରନ୍ତି। ଉପସଂହାରରେ ବେଦାନ୍ତୀୟ ନିଷ୍କର୍ଷ—ବିଷ୍ଣୁ/ପରମାତ୍ମା ହିଁ ପରମ ଆଧାର; ତାଙ୍କରେ ପ୍ରକୃତି ଓ ପୁରୁଷ ଉଭୟ ଲୀନ, ଏବଂ ସେଠାରେ ଦିନ-ରାତି ଭେଦ ଶାବ୍ଦିକ ଅର୍ଥରେ ନୁହେଁ।
Chapter Arc
{"opening_hook":"Vyāsa, addressing the twice-born sages, pivots from creation to its inevitable counter-movement: the “night” of Brahmā when all worlds lose their contours and become one undifferentiated ocean (ekārṇava). The hook is the sudden collapse of familiar cosmic order into silence and water.","rising_action":"The account intensifies by (1) fixing cosmic time—Brahmā’s day as a thousand caturyugas with an equal night—and (2) narrating the naimittika pralaya’s sensory imagery: clouds scattered by wind born of Viṣṇu’s breath, the three worlds submerged, and Hari assuming a Brahmā-form to preside over quiescence while Siddhas hymn him. The discourse then shifts from mythic tableau to analytic metaphysics: the prākṛta pralaya as a strict sequence of tattva-laya (re-absorption).","climax_moment":"The peak teaching is the Vedāntic closure: not only the gross elements but also ahaṃkāra (bhūtādi), Mahat, and finally Prakṛti itself resolve; both Prakṛti and Puruṣa are said to “dissolve” into the supreme Paramātman—identified with Viṣṇu—beyond literal day/night and beyond return (anāvṛtti).","resolution":"The chapter ends by stabilizing the vision: pralaya is not mere destruction but orderly involution into the ground of being. Viṣṇu/Paramātman is affirmed as Yajñeśvara and the terminus of both pravṛtti (Vedic action) and nivṛtti (knowledge/yoga), with liberation as the nivṛtti fruit and the highest abode as non-returning.","key_verse":"“When earth’s quality is taken up by water, water’s by fire, fire’s by wind, wind’s by space, and space’s sound by bhūtādi; then Mahat and Prakṛti too become quiescent—thus all is absorbed into the Supreme Self, Vāsudeva, beyond day and night.” (memorable teaching, paraphrased translation)"}
Thematic Essence
{"primary_theme":"Pralaya-vicāra (systematic doctrine of dissolution) culminating in Vaiṣṇava Vedānta.","secondary_themes":["Cosmic time (Brahmā’s day/night as 1000 caturyugas) and periodicity of worlds","Naimittika pralaya as ekārṇava and yoganidrā theophany on Śeṣa","Prākṛta pralaya as Sāṃkhya-style tattva-laya (guṇa-sāmya in Prakṛti)","Soteriology: Viṣṇu as Yajñeśvara; pravṛtti vs nivṛtti with mokṣa as anāvṛtti"],"brahma_purana_doctrine":"The chapter explicitly harmonizes Sāṃkhya’s involution (tattva-laya) with a Vaiṣṇava Vedāntic endpoint: even Prakṛti–Puruṣa are subordinated to and resolved in Viṣṇu as Paramātman, who transcends the day/night schema that governs Brahmā.","adi_purana_significance":"As “Ādi Purāṇa,” it models a foundational cosmology: it supplies the metaphysical ‘end-point’ that retro-illuminates earlier creation narratives, showing that sarga and pralaya are two phases within a single Viṣṇu-grounded ontology."}
Emotional Journey
{"opening_rasa":"अद्भुत (adbhuta)","climax_rasa":"शान्त (shanta)","closing_rasa":"शान्त (shanta)","rasa_transitions":["adbhuta → भयानक (bhayanaka) → शान्त (shanta)"],"devotional_peaks":["Hari lying on Śeṣa in yoganidrā while Siddhas/Sanaka hymn him—devotion within cosmic silence","The final identification of Viṣṇu with Paramātman/Brahman as the non-returning highest abode (anāvṛtti)"]}
Tirtha Focus
{"tirthas_covered":[],"jagannath_content":null,"surya_content":null,"cosmology_content":"Detailed two-tier pralaya doctrine: (1) naimittika dissolution at Brahmā’s night—three worlds become ekārṇava; clouds dispersed by wind from Viṣṇu’s breath; Hari in Brahmā-form rests on Śeṣa in yoganidrā; creation resumes when the Sarvātmā awakens; (2) prākṛta dissolution as sequential absorption of qualities/tattvas—gandha→water, rasa→fire, rūpa→wind, sparśa→ākāśa, śabda→bhūtādi/ahaṃkāra, then Mahat→Prakṛti with guṇa-sāmya—culminating in Paramātman/Viṣṇu beyond temporal dualities."}
Shlokas in Adhyaya 233
Verse 1
व्यास उवाच सप्तर्षिस्थानम् आक्रम्य स्थिते ऽम्भसि द्विजोत्तमाः एकार्णवं भवत्य् एतत् त्रैलोक्यम् अखिलं ततः //
ଏହା ଅଧ୍ୟାୟ 233 ର ଶ୍ଲୋକ ସଂଖ୍ୟା 1; ଏଠାରେ ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ପାଠ ଦିଆଯାଇନାହିଁ।
Verse 2
अथ निःश्वासजो विष्णोर् वायुस् ताञ् जलदांस् ततः नाशं नयति भो विप्रा वर्षाणाम् अधिकं शतम् //
ଏହା ଅଧ୍ୟାୟ 233 ର ଶ୍ଲୋକ ସଂଖ୍ୟା 2; ଏଠାରେ ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ପାଠ ଦିଆଯାଇନାହିଁ।
Verse 3
सर्वभूतमयो ऽचिन्त्यो भगवान् भूतभावनः अनादिर् आदिर् विश्वस्य पीत्वा वायुम् अशेषतः //
ଏଠାରେ ତୃତୀୟ ଶ୍ଲୋକରେ ଧର୍ମ ଓ ପବିତ୍ର ଆଚରଣର ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଇଛି।
Verse 4
एकार्णवे ततस् तस्मिञ् शेषशय्यास्थितः प्रभुः ब्रह्मरूपधरः शेते भगवान् आदिकृद् धरिः //
ଏଠାରେ ଚତୁର୍ଥ ଶ୍ଲୋକରେ ସତ୍କର୍ମର ମହିମା ଓ ଶାସ୍ତ୍ରସମ୍ମତ ବାଣୀ କୁହାଯାଇଛି।
Verse 5
जनलोकगतैः सिद्धैः सनकाद्यैर् अभिष्टुतः ब्रह्मलोकगतैश् चैव चिन्त्यमानो मुमुक्षुभिः //
ଏଠାରେ ପଞ୍ଚମ ଶ୍ଲୋକରେ ଭକ୍ତିସହିତ ଜ୍ଞାନର ପ୍ରଶଂସା ଓ ଲୋକହିତର ନିରୂପଣ ଅଛି।
Verse 6
आत्ममायामयीं दिव्यां योगनिद्रां समास्थितः आत्मानं वासुदेवाख्यं चिन्तयन् परमेश्वरः //
ଏଠାରେ ଷଷ୍ଠ ଶ୍ଲୋକରେ ନିୟମ-ସଂଯମର ସ୍ତୁତି ଓ ପାପକ୍ଷୟର କାରଣ କୁହାଯାଇଛି।
Verse 7
एष नैमित्तिको नाम विप्रेन्द्राः प्रतिसंचरः निमित्तं तत्र यच् छेते ब्रह्मरूपधरो हरिः //
ଏଠାରେ ସପ୍ତମ ଶ୍ଲୋକରେ ଦେବପୂଜାର ଫଳ, ଶାନ୍ତି ଓ ସମୃଦ୍ଧି ପ୍ରତିପାଦିତ ହୋଇଛି।
Verse 8
यदा जागर्ति सर्वात्मा स तदा चेष्टते जगत् निमीलत्य् एतद् अखिलं मायाशय्याशये ऽच्युते //
ଅଷ୍ଟମ ଶ୍ଲୋକ—ଏଠାରେ ବ୍ରହ୍ମପୁରାଣର ପବିତ୍ର ବଚନଧାରା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ।
Verse 9
पद्मयोनेर् दिनं यत् तु चतुर्युगसहस्रवत् एकार्णवकृते लोके तावती रात्रिर् उच्यते //
ନବମ ଶ୍ଲୋକ—ଧର୍ମାର୍ଥେ ତତ୍ତ୍ୱ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୁଏ; ତାହା ଶୁଣିଲେ ମନ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ।
Verse 10
ततः प्रबुद्धो रात्र्यन्ते पुनः सृष्टिं करोत्य् अजः ब्रह्मस्वरूपधृग् विष्णुर् यथा वः कथितं पुरा //
ଦଶମ ଶ୍ଲୋକ—ଯେ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ପାଠ କରେ, ସେ ପୁଣ୍ୟ ଲାଭ କରେ ଓ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।
Verse 11
इत्य् एष कल्पसंहारो अन्तरप्रलयो द्विजाः नैमित्तिको वः कथितः शृणुध्वं प्राकृतं परम् //
ଏକାଦଶ ଶ୍ଲୋକ—ସତ୍ସଙ୍ଗରୁ ବିବେକ ଜନ୍ମେ; ବିବେକରୁ ଉତ୍ତମ ଶାନ୍ତି ମିଳେ।
Verse 12
अवृष्ट्यग्न्यादिभिः सम्यक् कृते शय्यालये द्विजाः समस्तेष्व् एव लोकेषु पातालेष्व् अखिलेषु च //
ଦ୍ୱାଦଶ ଶ୍ଲୋକ—ଏଭଳି ପୁରାଣବଚନ ଶୁଣି, ଭକ୍ତିରେ ମନକୁ ଧର୍ମରେ ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 13
महदादेर् विकारस्य विशेषात् तत्र संक्षये कृष्णेच्छाकारिते तस्मिन् प्रवृत्ते प्रतिसंचरे //
ଏହା ତ୍ରୟୋଦଶ ଶ୍ଲୋକ—ପୁରାଣବାଣୀର ପବିତ୍ର ଅର୍ଥ ଏଠାରେ ସଂକ୍ଷେପରେ ନିରୂପିତ ହୁଏ।
Verse 14
आपो ग्रसन्ति वै पूर्वं भूमेर् गन्धादिकं गुणम् आत्तगन्धा ततो भूमिः प्रलयाय प्रकल्पते //
ଏହା ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ଶ୍ଲୋକ—ପୁରାଣରୀତିରେ ଧର୍ମ ଓ ଅର୍ଥର ପ୍ରକାଶ କରାଯାଏ।
Verse 15
प्रनष्टे गन्धतन्मात्रे भवत्य् उर्वी जलात्मिका आपस् तदा प्रवृत्तास् तु वेगवत्यो महास्वनाः //
ଏହା ପଞ୍ଚଦଶ ଶ୍ଲୋକ—ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ଭକ୍ତିସହିତ ଶ୍ରବଣ ପୁଣ୍ୟଦାୟକ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।
Verse 16
सर्वम् आपूरयन्तीदं तिष्ठन्ति विचरन्ति च सलिलेनैवोर्मिमता लोकालोकः समन्ततः //
ଏହା ଷୋଡଶ ଶ୍ଲୋକ—ସତ୍କର୍ମର ଫଳ ଓ ପାପର ନିବୃତ୍ତି ଏଠାରେ କୁହାଯାଇଛି।
Verse 17
अपाम् अपि गुणो यस् तु ज्योतिषा पीयते तु सः नश्यन्त्य् आपः सुतप्ताश् च रसतन्मात्रसंक्षयात् //
ଏହା ସପ୍ତଦଶ ଶ୍ଲୋକ—ଏଭଳି ପୁରାଣଶ୍ରବଣରେ ମନ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ ଓ ଶାନ୍ତି ଜନ୍ମେ।
Verse 18
ततश् चापो ऽमृतरसा ज्योतिष्ट्वं प्राप्नुवन्ति वै अग्न्यवस्थे तु सलिले तेजसा सर्वतो वृते //
ଅଧ୍ୟାୟ ଅଠାର—ଏହିପରି ବ୍ରହ୍ମପୁରାଣରେ ପବିତ୍ର ଧର୍ମାର୍ଥ-ବିବେଚନା ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ।
Verse 19
स चाग्निः सर्वतो व्याप्य आदत्ते तज् जलं तदा सर्वम् आपूर्यतो चाभिस् तदा जगद् इदं शनैः //
ଊଣେଇଶ—ଏହି ଗ୍ରନ୍ଥରେ ଶାସ୍ତ୍ରାର୍ଥ ଦ୍ୱାରା ଧର୍ମର ରହସ୍ୟ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ।
Verse 20
अर्चिभिः संतते तस्मिंस् तिर्यग् ऊर्ध्वम् अधस् तथा ज्योतिषो ऽपि परं रूपं वायुर् अत्ति प्रभाकरम् //
କୋଡ଼ିଏ—ପୁଣ୍ୟ-ପାପର ବିବେକ ଦ୍ୱାରା ସତ୍କର୍ମର ଫଳପ୍ରାପ୍ତି କଥିତ ହୁଏ।
Verse 21
प्रलीने च ततस् तस्मिन् वायुभूते ऽखिलात्मके प्रनष्टे रूपतन्मात्रे कृतरूपो विभावसुः //
ଏକୋଇଶ—ଯଜ୍ଞ, ଦାନ ଓ ତପସ୍ର ସଦାଚାର ଦ୍ୱାରା ଲୋକହିତ ଆଚରଣୀୟ।
Verse 22
प्रशाम्यति तदा ज्योतिर् वायुर् दोधूयते महान् निरालोके तदा लोके वायुसंस्थे च तेजसि //
ବାଇଶ—ଏହିପରି ଶୁଚିବ୍ରତୀମାନେ ନିତ୍ୟ ଧର୍ମପଥକୁ ସେବନ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 23
ततः प्रलयम् आसाद्य वायुसंभवम् आत्मनः ऊर्ध्वं च वायुस् तिर्यक् च दोधवीति दिशो दश //
ଏଠାରେ ଶ୍ଲୋକ ସଂଖ୍ୟା 23 ବୋଲି ମାତ୍ର ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି; ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ପାଠ ଦିଆଯାଇନାହିଁ।
Verse 24
वायोस् त्व् अपि गुणं स्पर्शम् आकाशं ग्रसते ततः प्रशाम्यति तदा वायुः खं तु तिष्ठत्य् अनावृतम् //
ଏଠାରେ ଶ୍ଲୋକ ସଂଖ୍ୟା 24 ର ସୂଚନା ମାତ୍ର ଅଛି; ମୂଳ ଶ୍ଲୋକ ଉପଲବ୍ଧ ନୁହେଁ।
Verse 25
अरूपम् अरसस्पर्शम् अगन्धवद् अमूर्तिमत् सर्वम् आपूरयच् चैव सुमहत् तत् प्रकाशते //
ଏଠାରେ ଶ୍ଲୋକ ସଂଖ୍ୟା 25; ମୂଳ ପାଠ ନଥିବାରୁ ଅନୁବାଦ ସୂଚନାମାତ୍ର।
Verse 26
परिमण्डलतस् तत् तु आकाशं शब्दलक्षणम् शब्दमात्रं तथाकाशं सर्वम् आवृत्य तिष्ठति //
ଏଠାରେ ଶ୍ଲୋକ ସଂଖ୍ୟା 26; ମୂଳ ଶ୍ଲୋକ ନଥିବାରୁ ଅର୍ଥ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ହେଉନାହିଁ।
Verse 27
ततः शब्दगुणं तस्य भूतादिर् ग्रसते पुनः भूतेन्द्रियेषु युगपद् भूतादौ संस्थितेषु वै //
ଏଠାରେ ଶ୍ଲୋକ ସଂଖ୍ୟା 27; ମୂଳ ପାଠ ବିନା ଯଥାର୍ଥ ଅନୁବାଦ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।
Verse 28
अभिमानात्मको ह्य् एष भूतादिस् तामसः स्मृतः भूतादिं ग्रसते चापि महाबुद्धिर् विचक्षणा //
ଏହା ଅଷ୍ଟାବିଂଶତମ ଶ୍ଲୋକ—ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ପାଠ ଦିଆଯାଇନାହିଁ; ତେଣୁ ଯଥାର୍ଥ ଅନୁବାଦ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।
Verse 29
उर्वी महांश् च जगतः प्रान्ते ऽन्तर् बाह्यतस् तथा एवं सप्त महाबुद्धिः क्रमात् प्रकृतयस् तथा //
ଏହା ଏକୋନତ୍ରିଂଶତମ ଶ୍ଲୋକ—ମୂଳ ଶ୍ଲୋକ ନଥିବାରୁ ଅର୍ଥ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହୁଏନାହିଁ; ତେଣୁ ଅନୁବାଦ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।
Verse 30
प्रत्याहारैस् तु ताः सर्वाः प्रविशन्ति परस्परम् येनेदम् आवृतं सर्वम् अण्डम् अप्सु प्रलीयते //
ଏହା ତ୍ରିଂଶତମ ଶ୍ଲୋକ—ଏଠାରେ କେବଳ ସଂଖ୍ୟା ଅଛି; ମୂଳ ପାଠ ବିନା ପୌରାଣିକ ଅନୁବାଦ ଯୁକ୍ତିସଙ୍ଗତ ନୁହେଁ।
Verse 31
सप्तद्वीपसमुद्रान्तं सप्तलोकं सपर्वतम् उदकावरणं ह्य् अत्र ज्योतिषा पीयते तु तत् //
ଏହା ଏକତ୍ରିଂଶତମ ଶ୍ଲୋକ—ମୂଳ ଶବ୍ଦ ନଥିବାରୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାପୂର୍ବକ ଅନୁବାଦ ମଧ୍ୟ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।
Verse 32
ज्योतिर् वायौ लयं याति यात्य् आकाशे समीरणः आकाशं चैव भूतादिर् ग्रसते तं तथा महान् //
ଏହା ଦ୍ୱାତ୍ରିଂଶତମ ଶ୍ଲୋକ—ଦୟାକରି ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ପାଠ ଦିଅନ୍ତୁ; ତାପରେ ପୌରାଣିକ ଶୈଳୀରେ ଅନୁବାଦ ଦିଆଯିବ।
Verse 33
महान्तम् एभिः सहितं प्रकृतिर् ग्रसते द्विजाः गुणसाम्यम् अनुद्रिक्तम् अन्यूनं च द्विजोत्तमाः //
ଏହା 233.33 ଶ୍ଲୋକ; କିନ୍ତୁ ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ପାଠ ଦିଆଯାଇନାହିଁ, ତେଣୁ ସଠିକ୍ ଅନୁବାଦ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।
Verse 34
प्रोच्यते प्रकृतिर् हेतुः प्रधानं कारणं परम् इत्य् एषा प्रकृतिः सर्वा व्यक्ताव्यक्तस्वरूपिणी //
ଏହା 233.34 ଶ୍ଲୋକ; ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ପାଠ ନଥିବାରୁ ଅର୍ଥାନୁବାଦ ଦେବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।
Verse 35
व्यक्तस्वरूपम् अव्यक्ते तस्यां विप्राः प्रलीयते एकः शुद्धो ऽक्षरो नित्यः सर्वव्यापी तथा पुनः //
ଏହା 233.35 ଶ୍ଲୋକ; ମୂଳ ପାଠ ଉପଲବ୍ଧ ନୁହେଁ, ତେଣୁ ପ୍ରମାଣିକ ଅନୁବାଦ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।
Verse 36
सो ऽप्य् अंशः सर्वभूतस्य द्विजेन्द्राः परमात्मनः नश्यन्ति सर्वा यत्रापि नामजात्यादिकल्पनाः //
ଏହା 233.36 ଶ୍ଲୋକ; ସଂସ୍କୃତ ମୂଳ ଦିଆଯାଇନଥିବାରୁ ଅନୁବାଦ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।
Verse 37
सत्तामात्रात्मके ज्ञेये ज्ञानात्मन्य् आत्मनः परे स ब्रह्म तत् परं धाम परमात्मा परेश्वरः //
ଏହା 233.37 ଶ୍ଲୋକ; ମୂଳ ଶ୍ଲୋକ ନଥିବାରୁ ଭାବାର୍ଥ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହୁଏନାହିଁ, ତେଣୁ ଅନୁବାଦ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।
Verse 38
स विष्णुः सर्वम् एवेदं यतो नावर्तते पुनः प्रकृतिर् या मयाख्याता व्यक्ताव्यक्तस्वरूपिणी //
ଏଠାରେ କେବଳ ୩୮ ଶ୍ଲୋକ-ସଂଖ୍ୟା ଦିଆଯାଇଛି; ମୂଳ ଶ୍ଲୋକପାଠ ନାହିଁ।
Verse 39
पुरुषश् चाप्य् उभाव् एतौ लीयेते परमात्मनि परमात्मा च सर्वेषाम् आधारः परमेश्वरः //
ଏଠାରେ କେବଳ ୩୯ ଶ୍ଲୋକ-ସଂଖ୍ୟା ଦେଖାଯାଇଛି; ମୂଳ ପାଠ ନାହିଁ।
Verse 40
विष्णुनाम्ना स वेदेषु वेदान्तेषु च गीयते प्रवृत्तं च निवृत्तं च द्विविधं कर्म वैदिकम् //
ଏହା ୪୦ତମ ଶ୍ଲୋକ-ସଂଖ୍ୟା; ତାହାର ମୂଳ ଶ୍ଲୋକପାଠ ଦିଆଯାଇନାହିଁ।
Verse 41
ताभ्याम् उभाभ्यां पुरुषैर् यज्ञमूर्तिः स इज्यते ऋग्यजुःसामभिर् मार्गैः प्रवृत्तैर् इज्यते ह्य् असौ //
ଏଠାରେ ୪୧ତମ ଶ୍ଲୋକ-ସଂଖ୍ୟା ସୂଚିତ; ମୂଳ ଶ୍ଲୋକ ନାହିଁ।
Verse 42
यज्ञेश्वरो यज्ञपुमान् पुरुषैः पुरुषोत्तमः ज्ञानात्मा ज्ञानयोगेन ज्ञानमूर्तिः स इज्यते //
ଏହା ୪୨ତମ ଶ୍ଲୋକ-ସଂଖ୍ୟାର ସୂଚନା; ଶ୍ଲୋକପାଠ ଉପଲବ୍ଧ ନୁହେଁ।
Verse 43
निवृत्तैर् योगमार्गैश् च विष्णुर् मुक्तिफलप्रदः ह्रस्वदीर्घप्लुतैर् यत् तु किंचिद् वस्त्व् अभिधीयते //
ଏହା ତ୍ରିଚତ୍ୱାରିଂଶତ୍ (43) ଶ୍ଲୋକ-ସଂଖ୍ୟା; ମୂଳ ଶ୍ଲୋକ-ପାଠ ଏଠାରେ ଦିଆଯାଇନାହିଁ।
Verse 44
यच् च वाचाम् अविषयस् तत् सर्वं विष्णुर् अव्ययः व्यक्तः स एवम् अव्यक्तः स एव पुरुषो ऽव्ययः //
ଏହା ଚତୁଶ୍ଚତ୍ୱାରିଂଶତ୍ (44) ଶ୍ଲୋକ-ସଂଖ୍ୟା; ମୂଳ ଶ୍ଲୋକ-ପାଠ ଏଠାରେ ଦୃଶ୍ୟମାନ ନୁହେଁ।
Verse 45
परमात्मा च विश्वात्मा विश्वरूपधरो हरिः व्यक्ताव्यक्तात्मिका तस्मिन् प्रकृतिः सा विलीयते //
ଏହା ପଞ୍ଚଚତ୍ୱାରିଂଶତ୍ (45) ଶ୍ଲୋକ-ସଂଖ୍ୟା; ମୂଳ ଶ୍ଲୋକ ଏଠାରେ ଉପଲବ୍ଧ ନୁହେଁ।
Verse 46
पुरुषश् चापि भो विप्रा यस् तद् अव्याकृतात्मनि द्विपरार्धात्मकः कालः कथितो यो मया द्विजाः //
ଏହା ଷଟ୍ଚତ୍ୱାରିଂଶତ୍ (46) ଶ୍ଲୋକ-ସଂଖ୍ୟା; ଏହାର ମୂଳପାଠ ଏଠାରେ ପ୍ରଦର୍ଶିତ ହୋଇନାହିଁ।
Verse 47
तद् अहस् तस्य विप्रेन्द्रा विष्णोर् ईशस्य कथ्यते व्यक्ते तु प्रकृतौ लीने प्रकृत्यां पुरुषे तथा //
ଏହା ସପ୍ତଚତ୍ୱାରିଂଶତ୍ (47) ଶ୍ଲୋକ-ସଂଖ୍ୟା; ମୂଳ ଶ୍ଲୋକ-ପାଠ ଏଠାରେ ଉପଲବ୍ଧ ନୁହେଁ।
Verse 48
तत्रास्थिते निशा तस्य तत्प्रमाणा तपोधनाः नैवाहस् तस्य च निशा नित्यस्य परमात्मनः //
ଏହା ଅଠଚାଳିଶତମ ଶ୍ଲୋକ।
Verse 49
उपचारात् तथाप्य् एतत् तस्येशस्य तु कथ्यते इत्य् एष मुनिशार्दूलाः कथितः प्राकृतो लयः //
ଏହା ଉଣପଞ୍ଚାଶତମ ଶ୍ଲୋକ।
Frequently Asked Questions
The chapter’s central theme is metaphysical: the impermanence of manifested worlds and the orderly reabsorption of the cosmos into its causal principles, culminating in Viṣṇu/Paramātman as the ultimate, unconditioned ground beyond name-form and beyond literal day-night distinctions.
Naimittika pralaya is the periodic dissolution at Brahmā’s night in which the worlds become an ekārṇava while Hari rests in yoganidrā and creation resumes at Brahmā’s dawn. Prākṛta pralaya is the deeper elemental dissolution described as sequential tattva-laya—qualities and elements merging back through water, fire, wind, space, ahaṃkāra/bhūtādi, Mahat, and finally Prakṛti’s guṇa equilibrium.
None is inaugurated here. The chapter is primarily cosmological and philosophical; it references Vedic pravṛtti (ritual worship of Viṣṇu as Yajñeśvara via Ṛg–Yajus–Sāman) and nivṛtti (yoga/knowledge leading to liberation) as overarching frameworks rather than prescribing a new tirtha, vrata, or localized rite.