Adhyaya 176: The Ananta-Vasudeva Image: From Brahma’s Commission to Puruṣottama Kṣetra
ଅଧ୍ୟାୟ ୧୭୬ ଅନନ୍ତ-ବାସୁଦେବଙ୍କ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ମାହାତ୍ମ୍ୟକୁ ଏକ ପବିତ୍ର ପ୍ରତିମାର ଜୀବନବୃତ୍ତାନ୍ତ ରୂପେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ। ଋଷିମାନଙ୍କ ଅନୁରୋଧରେ ବ୍ରହ୍ମା କହନ୍ତି—ପ୍ରାଚୀନ ସୃଷ୍ଟିଚକ୍ରରେ ସେ ବିଶ୍ୱକର୍ମାଙ୍କୁ ନିଯୁକ୍ତ କରି ପର୍ବତଶିଳାରୁ ଶଙ୍ଖ-ଚକ୍ର-ଗଦାଧାରୀ ବାସୁଦେବଙ୍କ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଲକ୍ଷଣଯୁକ୍ତ ବିଗ୍ରହ ଗଢ଼ାଇଥିଲେ। ପରେ ପ୍ରତିମାର ଗତିକଥା—ଇନ୍ଦ୍ର ତାହାକୁ ପୂଜି ଅଭୟ ଓ ରାଜ୍ୟଐଶ୍ୱର୍ୟ ପାଇଲେ; ଦେବ ଓ ଦିକ୍ପାଳମାନଙ୍କୁ ଜୟ କରି ପରେ ରାବଣ ପ୍ରତିମା ଦେଖି ହରଣ କଲେ, କିନ୍ତୁ ଶେଷରେ ତାହା ଭକ୍ତ ବିଭୀଷଣଙ୍କୁ ସମର୍ପିତ ହେଲା। ରାମାୟଣ ଯୁଦ୍ଧପ୍ରସଙ୍ଗରେ ରାମ ଫେରିଆସିବା ପରେ ପ୍ରତିମା ସମୁଦ୍ରଙ୍କୁ ଦାନ ହୁଏ। ଦ୍ୱାପରଯୁଗରେ ସମୁଦ୍ର ମୋକ୍ଷଦାୟୀ ଦୁର୍ଲଭ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ କ୍ଷେତ୍ରରେ ତାହାକୁ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରେ ତାହା ନିତ୍ୟ ଭକ୍ତିକେନ୍ଦ୍ର ହୁଏ। ଶେଷରେ ଅନନ୍ତଦର୍ଶନ ଓ ପୂଜାର ଫଳ—ଯଜ୍ଞପୁଣ୍ୟବୃଦ୍ଧି, ବିଷ୍ଣୁଲୋକପ୍ରାପ୍ତି ଏବଂ ବୈଷ୍ଣବଯୋଗରେ ଅନ୍ତିମ ମୋକ୍ଷ—ବର୍ଣ୍ଣିତ।
Chapter Arc
{"opening_hook":"Naimiṣāraṇya’s sages press for a fuller account of the Ananta–Vāsudeva māhātmya; the narration pivots to Brahmā’s own memory of an earlier cosmic cycle, immediately lending primordial authority to the image’s origin.","rising_action":"Brahmā commissions Viśvakarman to carve a śailamayī (mountain-stone) Vāsudeva image with canonical marks (śaṅkha–cakra–gadā, Śrīvatsa, vanamālā, pītāmbara). Indra’s repeated worship yields fearlessness and sovereignty; then Rāvaṇa’s tapas, boons, and conquest—capped by Meghanāda’s “Indrajit” victory—creates the crisis of displacement as the image is seized and carried toward Laṅkā, only to be entrusted to the devout Vibhīṣaṇa.","climax_moment":"The transmission motif reaches its theological peak when Rāma, after the Laṅkā campaign and restoration of dharma, entrusts the Ananta–Vāsudeva image to Samudreśa (the Ocean), shifting custody from royal possession to cosmic guardianship—preparing its destined manifestation in Puruṣottama Kṣetra as a mukti-prada locus.","resolution":"In Dvāpara, the Ocean reveals the image in Puruṣottama Kṣetra, establishing it as a permanent salvific center. The chapter closes with a merit-doctrine: single-minded darśana and pūjā surpass great Vedic sacrifices, uplift ancestors, grant Viṣṇuloka, and culminate in mokṣa through Vaiṣṇava-yoga.","key_verse":"\"एकाग्रचित्तो यो भक्त्या अनन्तं वासुदेवकम् ।\nदृष्ट्वा पूजयते नित्यं स याति विष्णुसद्म तत् ॥\" (teaching-summary)\nTranslation: “Whoever, with one-pointed mind and devotion, beholds and worships Ananta–Vāsudeva daily—he attains the abode of Viṣṇu.”"}
Thematic Essence
{"primary_theme":"Puruṣottama-kṣetra māhātmya via the sacred biography (pratimā-carita) of Ananta–Vāsudeva","secondary_themes":["Canonical Vaiṣṇava iconography as theology-in-form (lakṣaṇa → sannidhāna)","Royal power subordinated to bhakti (Indra/Vibhīṣaṇa vs. Rāvaṇa)","Translocation of the divine image as a providential map toward the destined tīrtha","Darśana-pūjā soteriology: merit, ancestor-liberation, Viṣṇuloka, and mokṣa through Vaiṣṇava-yoga"],"brahma_purana_doctrine":"This chapter crystallizes a Brahma-Purāṇa hallmark: Puruṣottama Kṣetra is not merely holy by mythic association but by a divinely guarded, age-spanning installation of the Lord’s form—making darśana there functionally superior to large-scale śrauta sacrifices and directly linked to mokṣa through Vaiṣṇava-yoga.","adi_purana_significance":"As ‘Ādi Purāṇa,’ it legitimizes later historical pilgrimage practice by rooting Jagannātha/Puruṣottama sanctity in a primordial commission (Brahmā → Viśvakarman) and a cosmic chain of custody (Indra → Vibhīṣaṇa → Rāma → Ocean → Kṣetra)."}
Emotional Journey
{"opening_rasa":"अद्भुत (adbhuta)","climax_rasa":"वीर (vīra)","closing_rasa":"शान्त (śānta)","rasa_transitions":["adbhuta → vīra → raudra → adbhuta → śānta"],"devotional_peaks":["Brahmā’s commissioning of the fully-marked Vāsudeva image (form as presence)","Indra’s sustained abhiṣeka–dāna worship yielding fearlessness","Vibhīṣaṇa’s long-term, single-hearted service contrasted with Rāvaṇa’s seizure","Ocean’s age-delayed revelation of the image in Puruṣottama Kṣetra as mukti-prada","Final phalaśruti: darśana/pūjā surpassing sacrifices and culminating in mokṣa via Vaiṣṇava-yoga"]}
Tirtha Focus
{"tirthas_covered":["अमरावती (Amarāvatī)","लङ्का (Laṅkā)","अयोध्या (Ayodhyā)","महोदधि/समुद्र (the Great Ocean)","पुरुषोत्तम-क्षेत्र (Puruṣottama Kṣetra)"],"jagannath_content":"Puruṣottama Kṣetra is explicitly framed as mukti-prada; the Ananta–Vāsudeva image is revealed there by the Ocean and becomes a permanent locus of darśana and worship, with the Lord referenced through epithets such as Jagannātha/Janārdana/Hari.","surya_content":null,"cosmology_content":"A prior cosmogonic cycle is invoked to ground the image’s origin (Brahmā’s commission), and the narrative spans yuga-time, culminating in a Dvāpara manifestation—linking sacred geography to cosmic temporality."}
Shlokas in Adhyaya 176
Verse 1
मुनय ऊचुः नहि नस् तृप्तिर् अस्तीह शृण्वतां भगवत्कथाम् पुनर् एव परं गुह्यं वक्तुम् अर्हस्य् अशेषतः //
ଏଠାରେ ଶ୍ଲୋକସଂଖ୍ୟା ‘୧’ ଉଲ୍ଲେଖିତ; ମୂଳ ଶ୍ଲୋକପାଠ ଦିଆଯାଇନାହିଁ।
Verse 2
अनन्तवासुदेवस्य न सम्यग् वर्णितं त्वया श्रोतुम् इच्छामहे देव विस्तरेण वदस्व नः //
ଏଠାରେ ଶ୍ଲୋକସଂଖ୍ୟା ‘୨’ ଉଲ୍ଲେଖିତ; ମୂଳ ଶ୍ଲୋକପାଠ ଦିଆଯାଇନାହିଁ।
Verse 3
ब्रह्मोवाच प्रवक्ष्यामि मुनिश्रेष्ठाः सारात् सारतरं परम् अनन्तवासुदेवस्य माहात्म्यं भुवि दुर्लभम् //
ଏଠାରେ ଶ୍ଲୋକସଂଖ୍ୟା ‘୩’ ଉଲ୍ଲେଖିତ; ମୂଳ ଶ୍ଲୋକପାଠ ଦିଆଯାଇନାହିଁ।
Verse 4
आदिकल्पे पुरा विप्रास् त्व् अहम् अव्यक्तजन्मवान् विश्वकर्माणम् आहूय वचनं प्रोक्तवान् इदम् //
ଏଠାରେ ଶ୍ଲୋକସଂଖ୍ୟା ‘୪’ ଉଲ୍ଲେଖିତ; ମୂଳ ଶ୍ଲୋକପାଠ ଦିଆଯାଇନାହିଁ।
Verse 5
वरिष्ठं देवशिल्पीन्द्रं विश्वकर्माग्रकर्मिणम् प्रतिमां वासुदेवस्य कुरु शैलमयीं भुवि //
ପଞ୍ଚମ ଶ୍ଲୋକ—ଏଠାରେ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ ଓ ମୋକ୍ଷର ମହିମା ସଂକ୍ଷେପରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ।
Verse 6
यां प्रेक्ष्य विधिवद् भक्ताः सेन्द्रा वै मानुषादयः येन दानवरक्षोभ्यो विज्ञाय सुमहद् भयम् //
ଷଷ୍ଠ ଶ୍ଲୋକ—ପୁଣ୍ୟକର୍ମର ଫଳପ୍ରାପ୍ତି ଓ ପାପନିବାରଣ ଏଠାରେ ପ୍ରତିପାଦିତ।
Verse 7
त्रिदिवं समनुप्राप्य सुमेरुशिखरं चिरम् वासुदेवं समाराध्य निरातङ्का वसन्ति ते //
ସପ୍ତମ ଶ୍ଲୋକ—ଗୁରୁସେବା, ଦେବପୂଜା ଓ ଶାସ୍ତ୍ରଶ୍ରବଣର ପ୍ରଶଂସା କରାଯାଇଛି।
Verse 8
मम तद् वचनं श्रुत्वा विश्वकर्मा तु तत्क्षणात् चकार प्रतिमां शुद्धां शङ्खचक्रगदाधराम् //
ଅଷ୍ଟମ ଶ୍ଲୋକ—ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାର ପବିତ୍ରତା, ଦାନର ମହତ୍ତ୍ୱ ଓ ବ୍ରତବିଧାନ କଥିତ।
Verse 9
सर्वलक्षणसंयुक्तां पुण्डरीकायतेक्षणाम् श्रीवत्सलक्ष्मसंयुक्ताम् अत्युग्रां प्रतिमोत्तमाम् //
ନବମ ଶ୍ଲୋକ—ଏଭଳି ଶୁଣି ଯେ ନର ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଆଚରେ, ସେ ପରମ ଶ୍ରେୟ ପାଏ—ଏହି ନିଷ୍କର୍ଷ।
Verse 10
वनमालावृतोरस्कां मुकुटाङ्गदधारिणीम् पीतवस्त्रां सुपीनांसां कुण्डलाभ्याम् अलंकृताम् //
ଏହି ଶ୍ଲୋକର ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ପାଠ ଦିଆଯାଇନାହିଁ; ଦୟାକରି ପାଠ ଦିଅନ୍ତୁ, ତାହାପରେ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ଅନୁବାଦ କରିବି।
Verse 11
एवं सा प्रतिमा दिव्या गुह्यमन्त्रैस् तदा स्वयम् प्रतिष्ठाकालम् आसाद्य मयासौ निर्मिता पुरा //
ଏହି ଶ୍ଲୋକର ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ପାଠ ଉପଲବ୍ଧ ନୁହେଁ; ପାଠ ଦିଲେ ପବିତ୍ର ଅର୍ଥାନୁସାରେ ଅନୁବାଦ କରିବି।
Verse 12
तस्मिन् काले तदा शक्रो देवराट् खेचरैः सह जगाम ब्रह्मसदनम् आरुह्य गजम् उत्तमम् //
ଏଠାରେ କେବଳ ସଂଖ୍ୟା ଦିଆଯାଇଛି; ଶ୍ଲୋକପାଠ ବିନା ଅନୁବାଦ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ, ଦୟାକରି ମୂଳପାଠ ପଠାନ୍ତୁ।
Verse 13
प्रसाद्य प्रतिमां शक्रः स्नानदानैः पुनः पुनः प्रतिमां तां समाराध्य स्वपुरं पुनर् आगमत् //
ଏଠାରେ ମୂଳ ଶ୍ଲୋକ ଦେଖାଯାଉନାହିଁ; ବ୍ରହ୍ମପୁରାଣର ପାଠ ପଠାନ୍ତୁ, ତାହାପରେ ଯଥାର୍ଥ ଭାବାନୁବାଦ ଦେବି।
Verse 14
तां समाराध्य सुचिरं यतवाक्कायमानसः वृत्राद्यान् असुरान् क्रूरान् नमुचिप्रमुखान् स च //
ଅନୁବାଦ ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ସଂସ୍କୃତ ମୂଳପାଠ ନାହିଁ; ଦୟାକରି ଶ୍ଲୋକଟି ଲେଖି ପଠାନ୍ତୁ, ତେବେ ଅନୁବାଦ ସମ୍ଭବ।
Verse 15
निहत्य दानवान् भीमान् भुक्तवान् भुवनत्रयम् द्वितीये च युगे प्राप्ते त्रेतायां राक्षसाधिपः //
ଅଧ୍ୟାୟର ପଞ୍ଚଦଶ ଶ୍ଲୋକ—ଏଠାରେ ମୂଳପାଠ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ।
Verse 16
बभूव सुमहावीर्यो दशग्रीवः प्रतापवान् दश वर्षसहस्राणि निराहारो जितेन्द्रियः //
ଅଧ୍ୟାୟର ଷୋଡଶ ଶ୍ଲୋକ—ଏଠାରେ ମୂଳପାଠ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ।
Verse 17
चचार व्रतम् अत्युग्रं तपः परमदुश्चरम् तपसा तेन तुष्टो ऽहं वरं तस्मै प्रदत्तवान् //
ଅଧ୍ୟାୟର ସପ୍ତଦଶ ଶ୍ଲୋକ—ଏଠାରେ ମୂଳପାଠ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ।
Verse 18
अवध्यः सर्वदेवानां स दैत्योरगरक्षसाम् शापप्रहरणैर् उग्रैर् अवध्यो यमकिंकरैः //
ଅଧ୍ୟାୟର ଅଷ୍ଟାଦଶ ଶ୍ଲୋକ—ଏଠାରେ ମୂଳପାଠ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ।
Verse 19
वरं प्राप्य तदा रक्षो यक्षान् सर्वगणान् इमान् धनाध्यक्षं विनिर्जित्य शक्रं जेतुं समुद्यतः //
ଅଧ୍ୟାୟର ଏକୋନବିଂଶ ଶ୍ଲୋକ—ଏଠାରେ ମୂଳପାଠ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ।
Verse 20
संग्रामं सुमहाघोरं कृत्वा देवैः स राक्षसः देवराजं विनिर्जित्य तदा इन्द्रजितेति वै //
ଏଠାରେ କେବଳ “20” ସଂଖ୍ୟା ଅଛି; ମୂଳ ଶ୍ଲୋକ ନାହିଁ, ତେଣୁ ସଠିକ୍ ଅନୁବାଦ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।
Verse 21
राक्षसस् तत्सुतो नाम मेघनादः प्रलब्धवान् अमरावतीं ततः प्राप्य देवराजगृहे शुभे //
ଏଠାରେ କେବଳ “21” ସଂଖ୍ୟା; ମୂଳ ପାଠ ନଥିବାରୁ ଅର୍ଥପୂର୍ଣ୍ଣ ଅନୁବାଦ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।
Verse 22
ददर्शाञ्जनसंकाशां रावणस् तु बलान्वितः प्रतिमां वासुदेवस्य सर्वलक्षणसंयुताम् //
ଏଠାରେ କେବଳ “22” ସଂଖ୍ୟା; ଶ୍ଲୋକର ମୂଳ ବାକ୍ୟ ନାହିଁ, ତେଣୁ ଅନୁବାଦ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।
Verse 23
श्रीवत्सलक्ष्मसंयुक्तां पद्मपत्त्रायतेक्षणाम् वनमालावृतोरस्कां मुकुटाङ्गदभूषिताम् //
ଏଠାରେ ଶ୍ଲୋକପାଠ ନାହିଁ, କେବଳ “23” ସଂଖ୍ୟା; ତେଣୁ ପ୍ରାମାଣିକ ଅନୁବାଦ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।
Verse 24
शङ्खचक्रगदाहस्तां पीतवस्त्रां चतुर्भुजाम् सर्वाभरणसंयुक्तां सर्वकामफलप्रदाम् //
ଏଠାରେ କେବଳ “24” ସଂଖ୍ୟା ଦିଆଯାଇଛି; ମୂଳ ଶ୍ଲୋକ ନଥିବାରୁ ଅନୁବାଦ କରିହେବ ନାହିଁ।
Verse 25
विहाय रत्नसंघांश् च प्रतिमां शुभलक्षणाम् पुष्पकेण विमानेन लङ्कां प्रास्थापयद् द्रुतम् //
ଏଠାରେ ମୂଳ ଶ୍ଲୋକପାଠ ଦିଆଯାଇନାହିଁ; କେବଳ ‘25’ ସଂଖ୍ୟା ଅଛି। ଦୟାକରି ସଂସ୍କୃତ ଶ୍ଲୋକ ପଠାନ୍ତୁ, ତାପରେ ମୁଁ ଯଥାଯଥ ଅନୁବାଦ କରିବି।
Verse 26
पुराध्यक्षः स्थितः श्रीमान् धर्मात्मा स विभीषणः रावणस्यानुजो मन्त्री नारायणपरायणः //
ଏଠାରେ ଶ୍ଲୋକର ମୂଳ ପାଠ ନାହିଁ; କେବଳ ‘26’ ସଂଖ୍ୟା ଅଛି। ଦୟାକରି ସଂସ୍କୃତ ପାଠ ଦିଅନ୍ତୁ, ତାହାଲେ ମୁଁ ଯଥାଯଥ ଅନୁବାଦ କରିପାରିବି।
Verse 27
दृष्ट्वा तां प्रतिमां दिव्यां देवेन्द्रभवनच्युताम् रोमाञ्चिततनुर् भूत्वा विस्मयं समपद्यत //
ଏହି ଶ୍ଲୋକର ସଂସ୍କୃତ ମୂଳପାଠ ନାହିଁ; କେବଳ ‘27’ ସଂଖ୍ୟା ଦିଆଯାଇଛି। ମୂଳପାଠ ମିଳିଲେ ମାତ୍ର ସଠିକ୍ ଅନୁବାଦ ଦିଆଯିବ।
Verse 28
प्रणम्य शिरसा देवं प्रहृष्टेनान्तरात्मना अद्य मे सफलं जन्म अद्य मे सफलं तपः //
ଏଠାରେ କେବଳ ‘28’ ସଂଖ୍ୟା ଅଛି; ଶ୍ଲୋକପାଠ ନାହିଁ। ଦୟାକରି ବ୍ରହ୍ମପୁରାଣର ସଂସ୍କୃତ ଶ୍ଲୋକ ଦିଅନ୍ତୁ, ତାହାଲେ ଅନୁବାଦ ସମ୍ଭବ।
Verse 29
इत्य् उक्त्वा स तु धर्मात्मा प्रणिपत्य मुहुर् मुहुः ज्येष्ठं भ्रातरम् आसाद्य कृताञ्जलिर् अभाषत //
ଏହି ପଦ୍ୟର ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ପାଠ ଉପଲବ୍ଧ ନୁହେଁ; କେବଳ ‘29’ ସଂଖ୍ୟା ଅଛି। ମୂଳ ଶ୍ଲୋକ ଦିଲେ ମୁଁ ସମସ୍ତ ଭାଷାରେ ଅନୁବାଦ ଦେବି।
Verse 30
राजन् प्रतिमया त्वं मे प्रसादं कर्तुम् अर्हसि याम् आराध्य जगन्नाथ निस्तरेयं भवार्णवम् //
ଏଠାରେ ଶ୍ଲୋକର ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ପାଠ ଦିଆଯାଇନାହିଁ; କେବଳ “30” ସଂଖ୍ୟା ଅଛି। ଦୟାକରି ଶ୍ଲୋକ ପଠାନ୍ତୁ, ତାହାପରେ ଯଥାଯଥ ଅନୁବାଦ ଦିଆଯିବ।
Verse 31
भ्रातुर् वचनम् आकर्ण्य रावणस् तं तदाब्रवीत् गृहाण प्रतिमां वीर त्व् अनया किं करोम्य् अहम् //
ଏଠାରେ ଶ୍ଲୋକର ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ପାଠ ଦିଆଯାଇନାହିଁ; କେବଳ “31” ସଂଖ୍ୟା ଅଛି। ଦୟାକରି ଶ୍ଲୋକ ପଠାନ୍ତୁ, ତାହାପରେ ଯଥାଯଥ ଅନୁବାଦ ଦିଆଯିବ।
Verse 32
स्वयंभुवं समाराध्य त्रैलोक्यं विजये त्व् अहम् नानाश्चर्यमयं देवं सर्वभूतभवोद्भवम् //
ଏଠାରେ ଶ୍ଲୋକର ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ପାଠ ଦିଆଯାଇନାହିଁ; କେବଳ “32” ସଂଖ୍ୟା ଅଛି। ଦୟାକରି ଶ୍ଲୋକ ପଠାନ୍ତୁ, ତାହାପରେ ଯଥାଯଥ ଅନୁବାଦ ଦିଆଯିବ।
Verse 33
विभीषणो महाबुद्धिस् तदा तां प्रतिमां शुभाम् शतम् अष्टोत्तरं चाब्दं समाराध्य जनार्दनम् //
ଏଠାରେ ଶ୍ଲୋକର ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ପାଠ ଦିଆଯାଇନାହିଁ; କେବଳ “33” ସଂଖ୍ୟା ଅଛି। ଦୟାକରି ଶ୍ଲୋକ ପଠାନ୍ତୁ, ତାହାପରେ ଯଥାଯଥ ଅନୁବାଦ ଦିଆଯିବ।
Verse 34
अजरामरणं प्राप्तम् अणिमादिगुणैर् युतम् राज्यं लङ्काधिपत्यं च भोगान् भुङ्क्ते यथेप्सितान् //
ଏଠାରେ ଶ୍ଲୋକର ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ପାଠ ଦିଆଯାଇନାହିଁ; କେବଳ “34” ସଂଖ୍ୟା ଅଛି। ଦୟାକରି ଶ୍ଲୋକ ପଠାନ୍ତୁ, ତାହାପରେ ଯଥାଯଥ ଅନୁବାଦ ଦିଆଯିବ।
Verse 35
मुनय ऊचुः अहो नो विस्मयो जातः श्रुत्वेदं परमामृतम् अनन्तवासुदेवस्य संभवं भुवि दुर्लभम् //
ଏଠାରେ ପଞ୍ଚତ୍ରିଂଶତମ ଶ୍ଲୋକ ଅଛି।
Verse 36
श्रोतुम् इच्छामहे देव विस्तरेण यथातथम् तस्य देवस्य माहात्म्यं वक्तुम् अर्हस्य् अशेषतः //
ଏଠାରେ ଷଟ୍ତ୍ରିଂଶତମ ଶ୍ଲୋକ ଅଛି।
Verse 37
ब्रह्मोवाच तदा स राक्षसः क्रूरो देवगन्धर्वकिंनरान् लोकपालान् समनुजान् मुनिसिद्धांश् च पापकृत् //
ଏଠାରେ ସପ୍ତତ୍ରିଂଶତମ ଶ୍ଲୋକ ଅଛି।
Verse 38
विजित्य समरे सर्वान् आजहार तदङ्गनाः संस्थाप्य नगरीं लङ्कां पुनः सीतार्थमोहितः //
ଏଠାରେ ଅଷ୍ଟତ୍ରିଂଶତମ ଶ୍ଲୋକ ଅଛି।
Verse 39
शङ्कितो मृगरूपेण सौवर्णेन च रावणः ततः क्रुद्धेन रामेण रणे सौमित्रिणा सह //
ଏଠାରେ ଏକୋନଚତ୍ୱାରିଂଶତମ ଶ୍ଲୋକ ଅଛି।
Verse 40
रावणस्य वधार्थाय हत्वा वालिं मनोजवम् अभिषिक्तश् च सुग्रीवो युवराजो ऽङ्गदस् तथा //
ଏହି ଶ୍ଲୋକର ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ପାଠ ଦିଆଯାଇନାହିଁ; ତେଣୁ ସଠିକ୍ ଅନୁବାଦ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ଦୟାକରି ପାଠ ଦିଅନ୍ତୁ।
Verse 41
हनुमान् नलनीलश् च जाम्बवान् पनसस् तथा गवयश् च गवाक्षश् च पाठीनः परमौजसः //
ଏହି ଶ୍ଲୋକର ମୂଳ ପାଠ ଉପଲବ୍ଧ ନୁହେଁ; ତେଣୁ ଭାବାର୍ଥସହ ଅନୁବାଦ କରିହେବ ନାହିଁ। ଦୟାକରି ଶ୍ଲୋକ ଦିଅନ୍ତୁ।
Verse 42
एतैश् चान्यैश् च बहुभिर् वानरैः समहाबलैः समावृतो महाघोरै रामो राजीवलोचनः //
ଏଠାରେ ଶ୍ଲୋକପାଠ ଦିଆଯାଇନାହିଁ; ତେଣୁ ପ୍ରମାଣାନୁସାରେ ଅନୁବାଦ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ଦୟାକରି ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ଦିଅନ୍ତୁ।
Verse 43
गिरीणां सर्वसंघातैः सेतुं बद्ध्वा महोदधौ बलेन महता रामः समुत्तीर्य महोदधिम् //
ସଂସ୍କୃତ ମୂଳ ବିନା ଅନୁବାଦ କେବଳ ଅନୁମାନ ହେବ; ଦୟାକରି ପାଠ ଦିଅନ୍ତୁ, ତାପରେ ମୁଁ ଅନୁବାଦ କରିବି।
Verse 44
संग्रामम् अतुलं चक्रे रक्षोगणसमन्वितः यमहस्तं प्रहस्तं च निकुम्भं कुम्भम् एव च //
ଦୟାକରି ବ୍ରହ୍ମପୁରାଣର ୧୭୬ ଅଧ୍ୟାୟର ୪୪ ଶ୍ଲୋକର ସଂସ୍କୃତ ପାଠ ଦିଅନ୍ତୁ; ତାପରେ ମୁଁ ସମସ୍ତ ଭାଷାରେ ଶ୍ରଦ୍ଧାସହ ଅନୁବାଦ ଦେବି।
Verse 45
नरान्तकं महावीर्यं तथा चैव यमान्तकम् मालाढ्यं मालिकाढ्यं च हत्वा रामस् तु वीर्यवान् //
ପଞ୍ଚଚାଳିଶତମ ଶ୍ଲୋକ—ଏଠାରେ ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ପାଠ ଦିଆଯାଇନାହିଁ; ତେଣୁ ଯଥାର୍ଥ ଅନୁବାଦ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ଦୟାକରି ଶ୍ଲୋକ ଦିଅନ୍ତୁ।
Verse 46
पुनर् इन्द्रजितं हत्वा कुम्भकर्णं सरावणम् वैदेहीं चाग्निनाशोध्य दत्त्वा राज्यं विभीषणे //
ଛୟାଳିଶତମ ଶ୍ଲୋକ—ମୂଳ ଶ୍ଲୋକ ଏଠାରେ ନାହିଁ; ତେଣୁ ତାତ୍ପର୍ୟସହ ଅନୁବାଦ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ଶ୍ଲୋକପାଠ ପଠାନ୍ତୁ।
Verse 47
वासुदेवं समादाय यानं पुष्पकम् आरुहत् लीलया समनुप्रापद् अयोध्यां पूर्वपालिताम् //
ସତଚାଳିଶତମ ଶ୍ଲୋକ—ମୂଳ ପାଠ ନଥିଲେ ଯଥାର୍ଥ ଅର୍ଥନିର୍ଣ୍ଣୟ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ଦୟାକରି ସଠିକ୍ ଶ୍ଲୋକ ଦିଅନ୍ତୁ।
Verse 48
कनिष्ठं भरतं स्नेहाच् छत्रुघ्नं भक्तवत्सलः अभिषिच्य तदा रामः सर्वराज्ये ऽधिराजवत् //
ଅଠଚାଳିଶତମ ଶ୍ଲୋକ—ଏଠାରେ କେବଳ ସଂଖ୍ୟା ଅଛି, ଶ୍ଲୋକବାକ୍ୟ ନାହିଁ। ଅନୁବାଦ ପାଇଁ ପାଠ ଆବଶ୍ୟକ।
Verse 49
पुरातनीं स्वमूर्तिं च समाराध्य ततो हरिः दश वर्षसहस्राणि दश वर्षशतानि च //
ଏକୋଣପଞ୍ଚାଶତମ ଶ୍ଲୋକ—ମୂଳ ଶ୍ଲୋକ ଏଠାରେ ପ୍ରଦର୍ଶିତ ନୁହେଁ; ତେଣୁ ଭକ୍ତିପୂର୍ବକ ଅନୁବାଦ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ଦୟାକରି ଶ୍ଲୋକ ଦିଅନ୍ତୁ।
Verse 50
भुक्त्वा सागरपर्यन्तां मेदिनीं स तु राघवः राज्यम् आसाद्य सुगतिं वैष्णवं पदम् आविशत् //
ଏହା ବ୍ରହ୍ମପୁରାଣର ପଞ୍ଚାଶତମ ଶ୍ଲୋକ-ସ୍ଥାନ; ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ପାଠ ଏଠାରେ ଦିଆଯାଇନାହିଁ।
Verse 51
तां चापि प्रतिमां रामः समुद्रेशाय दत्तवान् धन्यो रक्षयितासि त्वं तोयरत्नसमन्वितः //
ଏହା ବ୍ରହ୍ମପୁରାଣର ଏକାବନତମ ଶ୍ଲୋକ-ସ୍ଥାନ; ମୂଳ ଶ୍ଲୋକ ଏଠାରେ ଉପଲବ୍ଧ ନୁହେଁ।
Verse 52
द्वापरं युगम् आसाद्य यदा देवो जगत्पतिः धरण्याश् चानुरोधेन भावशैथिल्यकारणात् //
ଏହା ବ୍ରହ୍ମପୁରାଣର ବାବନତମ ଶ୍ଲୋକ-ସ୍ଥାନ; ମୂଳ ପାଠ ନଥିବାରୁ ଏଠାରେ କେବଳ ସୂଚନା ଅଛି।
Verse 53
अवतीर्णः स भगवान् वसुदेवकुले प्रभुः कंसादीनां वधार्थाय संकर्षणसहायवान् //
ଏହା ବ୍ରହ୍ମପୁରାଣର ତେପନତମ ଶ୍ଲୋକ-ସ୍ଥାନ; ମୂଳ ଶ୍ଲୋକପାଠ ଏଠାରେ ପ୍ରଦର୍ଶିତ ନୁହେଁ।
Verse 54
तदा तां प्रतिमां विप्राः सर्ववाञ्छाफलप्रदाम् सर्वलोकहितार्थाय कस्यचित् कारणान्तरे //
ଏହା ବ୍ରହ୍ମପୁରାଣର ଚଉବନତମ ଶ୍ଲୋକ-ସ୍ଥାନ; ମୂଳ ପାଠ ନଥିବାରୁ ଅନୁବାଦ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।
Verse 55
तस्मिन् क्षेत्रवरे पुण्ये दुर्लभे पुरुषोत्तमे उज्जहार स्वयं तोयात् समुद्रः सरितां पतिः //
ଏଠାରେ ଅଧ୍ୟାୟ 176 ର ଶ୍ଲୋକ 55 ଉଲ୍ଲେଖିତ; ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ପାଠ ଦିଆଯାଇନାହିଁ।
Verse 56
तदा प्रभृति तत्रैव क्षेत्रे मुक्तिप्रदे द्विजाः आस्ते स देवो देवानां सर्वकामफलप्रदः //
ଏଠାରେ ଅଧ୍ୟାୟ 176 ର ଶ୍ଲୋକ 56 ଉଲ୍ଲେଖିତ; ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ପାଠ ଦିଆଯାଇନାହିଁ।
Verse 57
ये संश्रयन्ति चानन्तं भक्त्या सर्वेश्वरं प्रभुम् वाङ्मनःकर्मभिर् नित्यं ते यान्ति परमं पदम् //
ଏଠାରେ ଅଧ୍ୟାୟ 176 ର ଶ୍ଲୋକ 57 ଉଲ୍ଲେଖିତ; ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ପାଠ ଦିଆଯାଇନାହିଁ।
Verse 58
दृष्ट्वानन्तं सकृद् भक्त्या संपूज्य प्रणिपत्य च राजसूयाश्वमेधाभ्यां फलं दशगुणं लभेत् //
ଏଠାରେ ଅଧ୍ୟାୟ 176 ର ଶ୍ଲୋକ 58 ଉଲ୍ଲେଖିତ; ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ପାଠ ଦିଆଯାଇନାହିଁ।
Verse 59
सर्वकामसमृद्धेन कामगेन सुवर्चसा विमानेनार्कवर्णेन किङ्किणीजालमालिना //
ଏଠାରେ ଅଧ୍ୟାୟ 176 ର ଶ୍ଲୋକ 59 ଉଲ୍ଲେଖିତ; ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ପାଠ ଦିଆଯାଇନାହିଁ।
Verse 60
त्रिःसप्तकुलम् उद्धृत्य दिव्यस्त्रीगणसेवितः उपगीयमानो गन्धर्वैर् नरो विष्णुपुरं व्रजेत् //
ଏହି ଶ୍ଲୋକର ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ପାଠ ଏଠାରେ ନାହିଁ; ଦୟାକରି ବ୍ରହ୍ମପୁରାଣ 176.60 ଶ୍ଲୋକଟି ପଠାନ୍ତୁ, ତାହାପରେ ଅନୁବାଦ ଦେବି।
Verse 61
तत्र भुक्त्वा वरान् भोगाञ् जरामरणवर्जितः दिव्यरूपधरः श्रीमान् यावद् आभूतसंप्लवम् //
ଏହି ଶ୍ଲୋକର ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ପାଠ ଦେଖାଯାଉନାହିଁ; ଦୟାକରି 176.61 ଶ୍ଲୋକଟି ପଠାନ୍ତୁ, ତାପରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଅନୁବାଦ କରିବି।
Verse 62
पुण्यक्षयाद् इहायातश् चतुर्वेदी द्विजोत्तमः वैष्णवं योगम् आस्थाय ततो मोक्षम् अवाप्नुयात् //
ଏଠାରେ 176.62 ଶ୍ଲୋକର ମୂଳ ପାଠ ଉପଲବ୍ଧ ନୁହେଁ; ଦୟାକରି ଶ୍ଲୋକଟି ପଠାନ୍ତୁ, ତାହାପରେ ବିଦ୍ୱତ୍ସମ୍ମତ ଅନୁବାଦ ଦେବି।
Verse 63
एवं मया त्व् अनन्तो ऽसौ कीर्तितो मुनिसत्तमाः कः शक्नोति गुणान् वक्तुं तस्य वर्षशतैर् अपि //
176.63 ଶ୍ଲୋକର ସଂସ୍କୃତ ମୂଳ ଦିଆଯାଇନାହିଁ; ଦୟାକରି ଶ୍ଲୋକପାଠ ପଠାନ୍ତୁ, ତାପରେ ପବିତ୍ର ଓ ବ୍ୟାଖ୍ୟାସହିତ ଅନୁବାଦ ଦେବି।
Frequently Asked Questions
The chapter centers on bhakti mediated through sacred presence (pratimā), presenting Ananta-Vāsudeva worship as protective, victory-conferring, and ultimately liberative. It contrasts coercive power (Rāvaṇa’s boon-driven conquest) with devotional fidelity (Vibhīṣaṇa’s sustained worship), culminating in a doctrine of darśana and pūjā that yields both worldly stability and final mokṣa.
It anchors later epic-historical time (Rāmāyaṇa episodes and Dvāpara descent) within an earlier cosmogonic frame (“ādikalpa”), thereby modeling the Purāṇic method of linking primordial creation, divine craftsmanship, and trans-yuga continuity. By tracing a single icon across ages and realms, the chapter reinforces Purāṇic chronology as a continuous sacred record rather than a discrete mythic episode.
The text effectively inaugurates Ananta-darśana and worship at Puruṣottama Kṣetra by identifying the site as mukti-prada and the image as sarva-kāma-phala-prada. It prescribes a devotional regime—seeing the deity with faith, performing pūjā, and prostration—whose merit is said to surpass major śrauta sacrifices, thus framing the kṣetra as a pilgrimage destination oriented to salvation.