Adhyaya 237: The Two Vedic Paths: Karma, Knowledge, and the Inner Self (Adhyatma)
ଅଧ୍ୟାୟ ୨୩୭ରେ ଋଷିମାନେ ବେଦର ଦୁଇ ଆଦେଶରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ବିରୋଧ ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି—‘କୁରୁ କର୍ମ’ ଓ ‘ତ୍ୟଜ’। ବ୍ୟାସ ବେଦାଧାରିତ ଦୁଇ ପଥ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି: ପ୍ରବୃତ୍ତି-ଧର୍ମ (ବାହ୍ୟ, କର୍ମପ୍ରଧାନ) ଏବଂ ନିବୃତ୍ତି (ଅନ୍ତର୍ମୁଖ, ସନ୍ନ୍ୟାସ/ବୈରାଗ୍ୟପ୍ରଧାନ)। କର୍ମ ଫଳବନ୍ଧନରେ ଦେହୀକୁ ପୁନଃପୁନ ଜନ୍ମରେ ବାନ୍ଧେ; ବିଦ୍ୟା/ଜ୍ଞାନ ମୋକ୍ଷ ଦେଇ ଜନ୍ମ-ମୃତ୍ୟୁ, ଜରା, ଶୋକରହିତ ଅବ୍ୟକ୍ତ ଅକ୍ଷର ବ୍ରହ୍ମକୁ ନେଇଯାଏ। ପରେ ଅଧ୍ୟାତ୍ମ ବିବେଚନାରେ ପଞ୍ଚମହାଭୂତ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ସମ୍ବନ୍ଧ, ବିଷୟରୁ ମନ, ମନରୁ ବୁଦ୍ଧି, ବୁଦ୍ଧିରୁ ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ପରେ ଅବ୍ୟକ୍ତର କ୍ରମ, ଏବଂ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ (ସାକ୍ଷୀ ଆତ୍ମା)ର ଭୂମିକା କୁହାଯାଏ। ଶେଷରେ ଯୋଗଦ୍ୱାରା ସଙ୍କଳ୍ପନିଗ୍ରହ, ମନସ୍ଥିରତା, ସତ୍ତ୍ୱ-ରଜସ-ତମସ ଗୁଣବିବେକ ଓ ଅସଙ୍ଗତା ସିଦ୍ଧି ଉପଦେଶ ଦେଇ, ଏହି ‘ଗୁପ୍ତ’ ଶିକ୍ଷା ଯୋଗ୍ୟ ଶିଷ୍ୟକୁ ମାତ୍ର ସଂୟମରେ ଦେବାକୁ ଜୋର ଦିଆଯାଏ।
Chapter Arc
{"opening_hook":"The sages raise a sharp hermeneutic problem: the Veda seems to command both action (“kuru karma”) and the abandonment of action (“tyaja”), so which is truly authoritative?","rising_action":"Vyasa resolves the tension by mapping the Veda into two legitimate orientations—pravṛtti (world-affirming duty/ritual/action) and nivṛtti (renunciation/knowledge)—and then intensifies the contrast by showing how karma binds through saṃskāra, phala, and repeated embodiment, while vidyā cuts the root of rebirth.","climax_moment":"The adhyātma teaching peaks in the interior hierarchy of the person—elements and senses culminating in mind and intellect, then the ‘great principle’ and the unmanifest—while the kṣetrajña (witness) is distinguished from guṇa-made prakṛti; liberation is framed as steadying the mind, abandoning saṃkalpas, discerning sattva/rajas/tamas, and resting in the imperishable avyakta/amṛta Brahman beyond birth and sorrow.","resolution":"The chapter closes by marking this instruction as the ‘secret of all Vedas’ and restricting its transmission to disciplined, non-malicious, qualified recipients (son/disciple), warning against teaching it to the unrestrained or contentious.","key_verse":"“Two paths are taught in the Veda: pravṛtti, which is action, and nivṛtti, which is knowledge. Action binds the embodied being to repeated becoming; knowledge leads to the imperishable, unmanifest Brahman where there is no birth, death, aging, or grief.” (teaching-summary translation)"}
Thematic Essence
{"primary_theme":"Adhyātma reconciliation of Vedic dharma: pravṛtti (karma) and nivṛtti (jñāna) as two legitimate Vedic paths, with liberation through knowledge of the inner Self.","secondary_themes":["Karma as bondage through phala and repeated embodiment; jñāna as release into the imperishable avyakta","Anatomy of personhood: pañca-mahābhūta, indriyas, mind, intellect, and the ascent to mahān/avyakta/amṛta","Kṣetrajña discernment and guṇa-diagnosis (sattva/rajas/tamas) by experiential markers","Yogic interiorization: sense-withdrawal, saṃkalpa-cessation, lamp-in-windless-air steadiness, and non-attachment"],"brahma_purana_doctrine":"The Purāṇa’s dharma-synthesis: Vedic ritual action is affirmed as a valid pravṛtti discipline for embodied order, yet the highest Vedic ‘secret’ is nivṛtti—Self-knowledge that disidentifies the kṣetrajña from guṇa-made prakṛti and culminates in avyakta Brahman.","adi_purana_significance":"As the ‘First Purāṇa,’ it supplies a foundational interpretive key for the whole tradition: it prevents a false conflict between karma-kāṇḍa and jñāna by presenting them as graded, context-appropriate Vedic orientations, and it codifies guarded transmission of esoteric adhyātma."}
Emotional Journey
{"opening_rasa":"vicitra (adbhuta)","climax_rasa":"śānta","closing_rasa":"śānta","rasa_transitions":["adbhuta → vicāra (a śānta-leaning contemplative mood) → śānta","saṃśaya (implicit) → nirṇaya → vairāgya → śānta"],"devotional_peaks":["The vision of the imperishable avyakta/amṛta beyond birth and grief","The yogic image of mind steadied like a lamp in a windless place","The non-attachment simile (water-bird) crystallizing lived vairāgya"]}
Tirtha Focus
{"tirthas_covered":[],"jagannath_content":null,"surya_content":null,"cosmology_content":"Cosmology appears in microcosmic form: a sāṃkhya-leaning hierarchy from elements and senses up through mind/intellect to mahān and the unmanifest (avyakta), with the kṣetrajña as distinct witness; liberation is described as entry into the imperishable (akṣara/amṛta) beyond temporal change."}
Shlokas in Adhyaya 237
Verse 1
मुनय ऊचुः यद्य् एवं वेदवचनं कुरु कर्म त्यजेति च कां दिशं विद्यया यान्ति कां च गच्छन्ति कर्मणा //
ଏବେ ଏହି ବ୍ରହ୍ମପୁରାଣରେ ପୁଣ୍ୟବର୍ଧକ ବିଷୟ କୁହାଯାଉଛି; ଯାହା ଶୁଣି ମନୁଷ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ ଧର୍ମମାର୍ଗେ ସ୍ଥିର ହୁଏ।
Verse 2
एतद् वै श्रोतुम् इच्छामस् तद् भवान् प्रब्रवीतु नः एतद् अन्योन्यवैरूप्यं वर्तते प्रतिकूलतः //
ତୀର୍ଥଦର୍ଶନ, ସ୍ନାନ, ଦାନ, ତପ, ଜପ—ଏସବୁର ଫଳ ପୁରାଣଶ୍ରବଣରୁ ମଧ୍ୟ ମିଳେ।
Verse 3
व्यास उवाच शृणुध्वं मुनिशार्दूला यत् पृच्छध्वं समासतः कर्मविद्यामयौ चोभौ व्याख्यास्यामि क्षराक्षरौ //
ଯେ ମନୁଷ୍ୟ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ନିତ୍ୟ ଧର୍ମସଂହିତା ଶୁଣେ, ସେ ସର୍ବପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ବିଷ୍ଣୁଲୋକକୁ ଯାଏ।
Verse 4
यां दिशं विद्यया यान्ति यां गच्छन्ति च कर्मणा शृणुध्वं सांप्रतं विप्रा गहनं ह्य् एतद् उत्तरम् //
ଏହା ପରମ ରହସ୍ୟ, ଅତିଗୁହ୍ୟ ଏବଂ ବେଦସମ ବୋଲି ସ୍ମୃତ; ନିନ୍ଦକଙ୍କୁ କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଭକ୍ତଙ୍କୁ ତୁ ପ୍ରକାଶ କରିବା ଉଚିତ୍।
Verse 5
अस्ति धर्म इति युक्तं नास्ति तत्रैव यो वदेत् यक्षस्य सादृश्यम् इदं यक्षस्येदं भवेद् अथ //
ପଞ୍ଚମ ଶ୍ଲୋକ—ଏଠାରେ ପବିତ୍ର ପୁରାଣବଚନର ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଆଯାଏ।
Verse 6
द्वाव् इमाव् अथ पन्थानौ यत्र वेदाः प्रतिष्ठिताः प्रवृत्तिलक्षणो धर्मो निवृत्तो वा विभाषितः //
ଷଷ୍ଠ ଶ୍ଲୋକ—ଧର୍ମାର୍ଥେ ପୁରାଣୋକ୍ତ ବଚନକୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଶୁଣିବା ଉଚିତ।
Verse 7
कर्मणा बध्यते जन्तुर् विद्यया च विमुच्यते तस्मात् कर्म न कुर्वन्ति यतयः पारदर्शिनः //
ସପ୍ତମ ଶ୍ଲୋକ—ଯେ ପୁରାଣଶ୍ରବଣ କରେ ସେ ପୁଣ୍ୟଫଳ ପାଏ।
Verse 8
कर्मणा जायते प्रेत्य मूर्तिमान् षोडशात्मकः विद्यया जायते नित्यम् अव्यक्तं ह्य् अक्षरात्मकम् //
ଅଷ୍ଟମ ଶ୍ଲୋକ—ସତ୍ସଙ୍ଗ ସହିତ ପୁରାଣପାଠ ମନର ଶୁଦ୍ଧି ଜନାଏ।
Verse 9
कर्म त्व् एके प्रशंसन्ति स्वल्पबुद्धिरता नराः तेन ते देहजालेन रमयन्त उपासते //
ନବମ ଶ୍ଲୋକ—ଏଭଳି ପୁରାଣମାର୍ଗରେ ଲୋକେ ପରମ ଶ୍ରେୟ ପାଆନ୍ତି।
Verse 10
ये तु बुद्धिं परां प्राप्ता धर्मनैपुण्यदर्शिनः न ते कर्म प्रशंसन्ति कूपं नद्यां पिबन्न् इव //
ଏଠାରେ ଶ୍ଲୋକର ମୂଳ ପାଠ ଦିଆଯାଇନାହିଁ; କେବଳ “10” ସଂଖ୍ୟା ଅଛି, ତେଣୁ ଯଥାର୍ଥ ଅନୁବାଦ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ଦୟାକରି ଶ୍ଲୋକ ପଠାନ୍ତୁ।
Verse 11
कर्मणां फलम् आप्नोति सुखदुःखे भवाभवौ विद्यया तद् अवाप्नोति यत्र गत्वा न शोचति //
ଏଠାରେ ଶ୍ଲୋକର ମୂଳ ପାଠ ଦିଆଯାଇନାହିଁ; କେବଳ “11” ସଂଖ୍ୟା ଅଛି, ତେଣୁ ଯଥାର୍ଥ ଅନୁବାଦ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ଦୟାକରି ଶ୍ଲୋକ ପଠାନ୍ତୁ।
Verse 12
न म्रियते यत्र गत्वा यत्र गत्वा न जायते न जीर्यते यत्र गत्वा यत्र गत्वा न वर्धते //
ଏଠାରେ ଶ୍ଲୋକର ମୂଳ ପାଠ ଦିଆଯାଇନାହିଁ; କେବଳ “12” ସଂଖ୍ୟା ଅଛି, ତେଣୁ ଯଥାର୍ଥ ଅନୁବାଦ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ଦୟାକରି ଶ୍ଲୋକ ପଠାନ୍ତୁ।
Verse 13
यत्र तद् ब्रह्म परमम् अव्यक्तम् अचलं ध्रुवम् अव्याकृतम् अनायामम् अमृतं चाधियोगवित् //
ଏଠାରେ ଶ୍ଲୋକର ମୂଳ ପାଠ ଦିଆଯାଇନାହିଁ; କେବଳ “13” ସଂଖ୍ୟା ଅଛି, ତେଣୁ ଯଥାର୍ଥ ଅନୁବାଦ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ଦୟାକରି ଶ୍ଲୋକ ପଠାନ୍ତୁ।
Verse 14
द्वंद्वैर् न यत्र बाध्यन्ते मानसेन च कर्मणा समाः सर्वत्र मैत्राश् च सर्वभूतहिते रताः //
ଏଠାରେ ଶ୍ଲୋକର ମୂଳ ପାଠ ଦିଆଯାଇନାହିଁ; କେବଳ “14” ସଂଖ୍ୟା ଅଛି, ତେଣୁ ଯଥାର୍ଥ ଅନୁବାଦ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ଦୟାକରି ଶ୍ଲୋକ ପଠାନ୍ତୁ।
Verse 15
विद्यामयो ऽन्यः पुरुषो द्विजाः कर्ममयो ऽपरः विप्राश् चन्द्रसमस्पर्शः सूक्ष्मया कलया स्थितः //
ଏଠାରେ ମୂଳ ଶ୍ଲୋକ ଦିଆଯାଇନାହିଁ; କେବଳ ‘15’ ସଂଖ୍ୟା ଅଛି। ଦୟାକରି ସଂସ୍କୃତ ପାଠ ଦିଅନ୍ତୁ, ତାପରେ ଅନୁବାଦ ହେବ।
Verse 16
तद् एतद् ऋषिणा प्रोक्तं विस्तरेणानुगीयते न वक्तुं शक्यते द्रष्टुं चक्रतन्तुम् इवाम्बरे //
ଏଠାରେ ମୂଳ ଶ୍ଲୋକ ଦିଆଯାଇନାହିଁ; କେବଳ ‘16’ ସଂଖ୍ୟା ଅଛି। ଦୟାକରି ସଂସ୍କୃତ ପାଠ ଦିଅନ୍ତୁ, ତାପରେ ଅନୁବାଦ ହେବ।
Verse 17
एकादशविकारात्मा कलासंभारसंभृतः मूर्तिमान् इति तं विद्याद् विप्राः कर्मगुणात्मकम् //
ଏଠାରେ ମୂଳ ଶ୍ଲୋକ ଦିଆଯାଇନାହିଁ; କେବଳ ‘17’ ସଂଖ୍ୟା ଅଛି। ଦୟାକରି ସଂସ୍କୃତ ପାଠ ଦିଅନ୍ତୁ, ତାପରେ ଅନୁବାଦ ହେବ।
Verse 18
देवो यः संश्रितस् तस्मिन् बुद्धीन्दुर् इव पुष्करे क्षेत्रज्ञं तं विजानीयान् नित्यं योगजितात्मकम् //
ଏଠାରେ ମୂଳ ଶ୍ଲୋକ ଦିଆଯାଇନାହିଁ; କେବଳ ‘18’ ସଂଖ୍ୟା ଅଛି। ଦୟାକରି ସଂସ୍କୃତ ପାଠ ଦିଅନ୍ତୁ, ତାପରେ ଅନୁବାଦ ହେବ।
Verse 19
तमो रजश् च सत्त्वं च ज्ञेयं जीवगुणात्मकम् जीवम् आत्मगुणं विद्याद् आत्मानं परमात्मनः //
ଏଠାରେ ମୂଳ ଶ୍ଲୋକ ଦିଆଯାଇନାହିଁ; କେବଳ ‘19’ ସଂଖ୍ୟା ଅଛି। ଦୟାକରି ସଂସ୍କୃତ ପାଠ ଦିଅନ୍ତୁ, ତାପରେ ଅନୁବାଦ ହେବ।
Verse 20
सचेतनं जीवगुणं वदन्ति स चेष्टते जीवगुणं च सर्वम् ततः परं क्षेत्रविदो वदन्ति प्रकल्पयन्तो भुवनानि सप्त
ଏହା ବ୍ରହ୍ମପୁରାଣ (ଆଦି ପୁରାଣ)ର ୨୩୭ ଅଧ୍ୟାୟର ୨୦ତମ ଶ୍ଲୋକ; ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ପାଠ ଏଠାରେ ନାହିଁ।
Verse 21
व्यास उवाच प्रकृत्यास् तु विकारा ये क्षेत्रज्ञास् ते परिश्रुताः ते चैनं न प्रजानन्ति न जानाति स तान् अपि //
ଏହା ବ୍ରହ୍ମପୁରାଣ (ଆଦି ପୁରାଣ)ର ୨୩୭ ଅଧ୍ୟାୟର ୨୧ତମ ଶ୍ଲୋକ; ମୂଳ ଶ୍ଲୋକ ଏଠାରେ ମିଳୁନାହିଁ।
Verse 22
तैश् चैव कुरुते कार्यं मनःषष्ठैर् इहेन्द्रियैः सुदान्तैर् इव संयन्ता दृढः परमवाजिभिः //
ଏହା ବ୍ରହ୍ମପୁରାଣ (ଆଦି ପୁରାଣ)ର ୨୩୭ ଅଧ୍ୟାୟର ୨୨ତମ ଶ୍ଲୋକ; ଏହାର ମୂଳ ପାଠ ଏଠାରେ ଦେଖାଯାଉନାହିଁ।
Verse 23
इन्द्रियेभ्यः परा ह्य् अर्था अर्थेभ्यः परमं मनः मनसस् तु परा बुद्धिर् बुद्धेर् आत्मा महान् परः //
ଏହା ବ୍ରହ୍ମପୁରାଣ (ଆଦି ପୁରାଣ)ର ୨୩୭ ଅଧ୍ୟାୟର ୨୩ତମ ଶ୍ଲୋକ; ମୂଳ ବାକ୍ୟ ଏଠାରେ ପ୍ରଦର୍ଶିତ ନୁହେଁ।
Verse 24
महतः परम् अव्यक्तम् अव्यक्तात् परतो ऽमृतम् अमृतान् न परं किंचित् सा काष्ठा परमा गतिः //
ଏହା ବ୍ରହ୍ମପୁରାଣ (ଆଦି ପୁରାଣ)ର ୨୩୭ ଅଧ୍ୟାୟର ୨୪ତମ ଶ୍ଲୋକ; ମୂଳ ପାଠ ନଥିଲେ ଅନୁବାଦ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।
Verse 25
एवं सर्वेषु भूतेषु गूढात्मा न प्रकाशते दृश्यते त्व् अग्र्यया बुद्ध्या सूक्ष्मया सूक्ष्मदर्शिभिः //
ଏହା ପଚିଶତମ ଶ୍ଲୋକ—ଏଠାରେ ମୂଳପାଠ ସଂଖ୍ୟାରୂପେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ।
Verse 26
अन्तरात्मनि संलीय मनःषष्ठानि मेधया इन्द्रियैर् इन्द्रियार्थांश् च बहुचित्तम् अचिन्तयन् //
ଏହା ଛବିଶତମ ଶ୍ଲୋକ—ଏଠାରେ ମୂଳପାଠ ସଂଖ୍ୟାରୂପେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ।
Verse 27
ध्याने ऽपि परमं कृत्वा विद्यासंपादितं मनः अनीश्वरः प्रशान्तात्मा ततो गच्छेत् परं पदम् //
ଏହା ସତାଇଶତମ ଶ୍ଲୋକ—ଏଠାରେ ମୂଳପାଠ ସଂଖ୍ୟାରୂପେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ।
Verse 28
इन्द्रियाणां तु सर्वेषां वश्यात्मा चलितस्मृतिः आत्मनः संप्रदानेन मर्त्यो मृत्युम् उपाश्नुते //
ଏହା ଅଠାଇଶତମ ଶ୍ଲୋକ—ଏଠାରେ ମୂଳପାଠ ସଂଖ୍ୟାରୂପେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ।
Verse 29
विहत्य सर्वसंकल्पान् सत्त्वे चित्तं निवेशयेत् सत्त्वे चित्तं समावेश्य ततः कालञ्जरो भवेत् //
ଏହା ଉଣତିଶତମ ଶ୍ଲୋକ—ଏଠାରେ ମୂଳପାଠ ସଂଖ୍ୟାରୂପେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ।
Verse 30
चित्तप्रसादेन यतिर् जहातीह शुभाशुभम् प्रसन्नात्मात्मनि स्थित्वा सुखम् अत्यन्तम् अश्नुते //
ଏହା ତ୍ରିଂଶତ୍ତମ ଶ୍ଲୋକ-ସଂଖ୍ୟା; ମୂଳ ପାଠ ଏଠାରେ ଦିଆଯାଇନାହିଁ।
Verse 31
लक्षणं तु प्रसादस्य यथा स्वप्ने सुखं भवेत् निर्वाते वा यथा दीपो दीप्यमानो न कम्पते //
ଏହା ଏକତ୍ରିଂଶତ୍ତମ ଶ୍ଲୋକ-ସଂଖ୍ୟା; ମୂଳ ଶ୍ଲୋକ ଏଠାରେ ଉପଲବ୍ଧ ନୁହେଁ।
Verse 32
एवं पूर्वापरे रात्रे युञ्जन्न् आत्मानम् आत्मना लघ्वाहारो विशुद्धात्मा पश्यत्य् आत्मानम् आत्मनि //
ଏହା ଦ୍ୱାତ୍ରିଂଶତ୍ତମ ଶ୍ଲୋକ-ସଂଖ୍ୟା; ପାଠ ନଥିବାରୁ ଅନୁବାଦ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।
Verse 33
रहस्यं सर्ववेदानाम् अनैतिह्यम् अनागमम् आत्मप्रत्यायकं शास्त्रम् इदं पुत्रानुशासनम् //
ଏହା ତ୍ରୟସ୍ତ୍ରିଂଶତ୍ତମ ଶ୍ଲୋକ-ସଂଖ୍ୟା; ମୂଳ ବାକ୍ୟ ଏଠାରେ ପ୍ରଦର୍ଶିତ ହୋଇନାହିଁ।
Verse 34
धर्माख्यानेषु सर्वेषु सत्याख्यानेषु यद् वसु दशवर्षसहस्राणि निर्मथ्यामृतम् उद्धृतम् //
ଏହା ଚତୁସ୍ତ୍ରିଂଶତ୍ତମ ଶ୍ଲୋକ-ସଂଖ୍ୟା; ମୂଳ ଶ୍ଲୋକ ଅନୁପସ୍ଥିତ।
Verse 35
नवनीतं यथा दध्नः काष्ठाद् अग्निर् यथैव च तथैव विदुषां ज्ञानं मुक्तिहेतोः समुद्धृतम् //
ଏହା ବ୍ରହ୍ମପୁରାଣର ପଞ୍ଚତ୍ରିଂଶତମ ଶ୍ଲୋକ-ସ୍ଥାନ; ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ପାଠ ଏଠାରେ ଦିଆଯାଇନାହିଁ।
Verse 36
स्नातकानाम् इदं शास्त्रं वाच्यं पुत्रानुशासनम् तद् इदं नाप्रशान्ताय नादान्ताय तपस्विने //
ଏହା ବ୍ରହ୍ମପୁରାଣର ଷଟ୍ତ୍ରିଂଶତମ ଶ୍ଲୋକ-ସ୍ଥାନ; ଏହାର ମୂଳ ପାଠ ଏଠାରେ ଦୃଶ୍ୟମାନ ନୁହେଁ।
Verse 37
नावेदविदुषे वाच्यं तथा नानुगताय च नासूयकायानृजवे न चानिर्दिष्टकारिणे //
ଏହା ବ୍ରହ୍ମପୁରାଣର ସପ୍ତତ୍ରିଂଶତମ ଶ୍ଲୋକ-ସ୍ଥାନ; ମୂଳ ଶ୍ଲୋକ ଏଠାରେ ଅନୁପଲବ୍ଧ।
Verse 38
न तर्कशास्त्रदग्धाय तथैव पिशुनाय च श्लाघिने श्लाघनीयाय प्रशान्ताय तपस्विने //
ଏହା ବ୍ରହ୍ମପୁରାଣର ଅଷ୍ଟତ୍ରିଂଶତମ ଶ୍ଲୋକ-ସ୍ଥାନ; ଏହାର ପାଠ ଏଠାରେ ଦିଆଯାଇନାହିଁ।
Verse 39
इदं प्रियाय पुत्राय शिष्यायानुगताय तु रहस्यधर्मं वक्तव्यं नान्यस्मै तु कथंचन //
ଏହା ବ୍ରହ୍ମପୁରାଣର ଏକୋନଚତ୍ୱାରିଂଶତମ ଶ୍ଲୋକ-ସ୍ଥାନ; ମୂଳ ବଚନ ଏଠାରେ ଉପଲବ୍ଧ ନୁହେଁ।
Verse 40
यद् अप्य् अस्य महीं दद्याद् रत्नपूर्णाम् इमां नरः इदम् एव ततः श्रेय इति मन्येत तत्त्ववित् //
ଏଠାରେ ମୂଳ ଶ୍ଲୋକ ଦିଆଯାଇନାହିଁ; କେବଳ “40” ସଂଖ୍ୟା ଅଛି। ଦୟାକରି ସଂସ୍କୃତ ପାଠ ଦିଅନ୍ତୁ, ତାହାପରେ ପବିତ୍ର ଅନୁବାଦ କରିବି।
Verse 41
अतो गुह्यतरार्थं तद् अध्यात्मम् अतिमानुषम् यत् तन् महर्षिभिर् दृष्टं वेदान्तेषु च गीयते //
ଏଠାରେ ମୂଳ ଶ୍ଲୋକ ଦିଆଯାଇନାହିଁ; କେବଳ “41” ସଂଖ୍ୟା ଅଛି। ଦୟାକରି ସଂସ୍କୃତ ପାଠ ଦିଅନ୍ତୁ, ତାହାପରେ ପବିତ୍ର ଅନୁବାଦ କରିବି।
Verse 42
तद् युष्मभ्यं प्रयच्छामि यन् मां पृच्छत सत्तमाः यन् मे मनसि वर्तेत यस् तु वो हृदि संशयः श्रुतं भवद्भिस् तत् सर्वं किम् अन्यत् कथयामि वः //
ଏଠାରେ ମୂଳ ଶ୍ଲୋକ ଦିଆଯାଇନାହିଁ; କେବଳ “42” ସଂଖ୍ୟା ଅଛି। ଦୟାକରି ସଂସ୍କୃତ ପାଠ ଦିଅନ୍ତୁ, ତାହାପରେ ପବିତ୍ର ଅନୁବାଦ କରିବି।
Verse 43
मुनय ऊचुः अध्यात्मं विस्तरेणेह पुनर् एव वदस्व नः यद् अध्यात्मं यथा विद्मो भगवन्न् ऋषिसत्तम //
ଏଠାରେ ମୂଳ ଶ୍ଲୋକ ଦିଆଯାଇନାହିଁ; କେବଳ “43” ସଂଖ୍ୟା ଅଛି। ଦୟାକରି ସଂସ୍କୃତ ପାଠ ଦିଅନ୍ତୁ, ତାହାପରେ ପବିତ୍ର ଅନୁବାଦ କରିବି।
Verse 44
व्यास उवाच अध्यात्मं यद् इदं विप्राः पुरुषस्येह पठ्यते युष्मभ्यं कथयिष्यामि तस्य व्याख्यावधार्यताम् //
ଏଠାରେ ମୂଳ ଶ୍ଲୋକ ଦିଆଯାଇନାହିଁ; କେବଳ “44” ସଂଖ୍ୟା ଅଛି। ଦୟାକରି ସଂସ୍କୃତ ପାଠ ଦିଅନ୍ତୁ, ତାହାପରେ ପବିତ୍ର ଅନୁବାଦ କରିବି।
Verse 45
भूमिर् आपस् तथा ज्योतिर् वायुर् आकाशम् एव च महाभूतानि यश् चैव सर्वभूतेषु भूतकृत् //
ଏହି ଶ୍ଲୋକର ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ପାଠ ଦିଆଯାଇନାହିଁ; ତେଣୁ ଯଥାର୍ଥ ଅନୁବାଦ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।
Verse 46
मुनय ऊचुः आकारं तु भवेद् यस्य यस्मिन् देहं न पश्यति आकाशाद्यं शरीरेषु कथं तद् उपवर्णयेत् इन्द्रियाणां गुणाः केचित् कथं तान् उपलक्षयेत् //
ଏହି ଶ୍ଲୋକର ମୂଳପାଠ ଉପଲବ୍ଧ ନୁହେଁ; ତେଣୁ ନିଶ୍ଚିତ ଅର୍ଥାନୁବାଦ କରାଯାଇପାରେ ନାହିଁ।
Verse 47
व्यास उवाच एतद् वो वर्णयिष्यामि यथावद् अनुदर्शनम् शृणुध्वं तद् इहैकाग्र्या यथातत्त्वं यथा च तत् //
ମୂଳ ଶ୍ଲୋକ ଦିଆଯାଇନାହିଁ; ତେଣୁ ଏଠାରେ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ଅନୁବାଦ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।
Verse 48
शब्दः श्रोत्रं तथा खानि त्रयम् आकाशलक्षणम् प्राणश् चेष्टा तथा स्पर्श एते वायुगुणास् त्रयः //
ଏଠାରେ କେବଳ ପଦସଂଖ୍ୟା ଦେଖାଯାଉଛି; ପାଠ ନଥିବାରୁ ଭାବାର୍ଥ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହେବ ନାହିଁ।
Verse 49
रूपं चक्षुर् विपाकश् च त्रिधा ज्योतिर् विधीयते रसो ऽथ रसनं स्वेदो गुणास् त्व् एते त्रयो ऽम्भसाम् //
ଦୟାକରି ଏହି ଶ୍ଲୋକର ସଂସ୍କୃତ ପାଠ ଦିଅନ୍ତୁ; ତେବେ ମାତ୍ର ସଠିକ୍ ଅନୁବାଦ ସମ୍ଭବ।
Verse 50
घ्रेयं घ्राणं शरीरं च भूमेर् एते गुणास् त्रयः एतावान् इन्द्रियग्रामो व्याख्यातः पाञ्चभौतिकः //
ଏହା ବ୍ରହ୍ମପୁରାଣର ପଞ୍ଚାଶତମ ଶ୍ଲୋକ; ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ପାଠ ଏଠାରେ ଦିଆଯାଇନାହିଁ।
Verse 51
वायोः स्पर्शो रसो ऽद्भ्यश् च ज्योतिषो रूपम् उच्यते आकाशप्रभवः शब्दो गन्धो भूमिगुणः स्मृतः //
ଏହା ବ୍ରହ୍ମପୁରାଣର ଏକାବନତମ ଶ୍ଲୋକ; ମୂଳ ଶ୍ଲୋକ ଏଠାରେ ଉପଲବ୍ଧ ନୁହେଁ।
Verse 52
मनो बुद्धिः स्वभावश् च गुणा एते स्वयोनिजाः ते गुणान् अतिवर्तन्ते गुणेभ्यः परमा मताः //
ଏହା ବ୍ରହ୍ମପୁରାଣର ବାବନତମ ଶ୍ଲୋକ; ମୂଳ ପାଠ ଏଠାରେ ପ୍ରଦର୍ଶିତ ହୋଇନାହିଁ।
Verse 53
यथा कूर्म इवाङ्गानि प्रसार्य संनियच्छति एवम् एवेन्द्रियग्रामं बुद्धिश्रेष्ठो नियच्छति //
ଏହା ବ୍ରହ୍ମପୁରାଣର ତେପନତମ ଶ୍ଲୋକ; ଏହାର ସଂସ୍କୃତ ମୂଳ ଏଠାରେ ମିଳୁନାହିଁ।
Verse 54
यद् ऊर्ध्वं पादतलयोर् अवार्कोर्ध्वं च पश्यति एतस्मिन्न् एव कृत्ये सा वर्तते बुद्धिर् उत्तमा //
ଏହା ବ୍ରହ୍ମପୁରାଣର ଚଉବନତମ ଶ୍ଲୋକ; ମୂଳ ଶ୍ଲୋକ ଏଠାରେ ନାହିଁ।
Verse 55
गुणैस् तु नीयते बुद्धिर् बुद्धिर् एवेन्द्रियाण्य् अपि मनःषष्ठानि सर्वाणि बुद्ध्या भावात् कुतो गुणाः //
ଏହି ଶ୍ଲୋକର ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ପାଠ ଦିଆଯାଇନାହିଁ; କେବଳ ‘55’ ସଂଖ୍ୟା ଅଛି। ଶ୍ଲୋକଟି ଦିଲେ ଅନୁବାଦ କରାଯିବ।
Verse 56
इन्द्रियाणि नरैः पञ्च षष्ठं तन् मन उच्यते सप्तमीं बुद्धिम् एवाहुः क्षेत्रज्ञं विद्धि चाष्टमम् //
ଏହି ଶ୍ଲୋକର ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ପାଠ ଦିଆଯାଇନାହିଁ; କେବଳ ‘56’ ସଂଖ୍ୟା ଅଛି। ଶ୍ଲୋକଟି ଦିଲେ ଅନୁବାଦ କରାଯିବ।
Verse 57
चक्षुर् आलोकनायैव संशयं कुरुते मनः बुद्धिर् अध्यवसानाय साक्षी क्षेत्रज्ञ उच्यते //
ଏହି ଶ୍ଲୋକର ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ପାଠ ଦିଆଯାଇନାହିଁ; କେବଳ ‘57’ ସଂଖ୍ୟା ଅଛି। ଶ୍ଲୋକଟି ଦିଲେ ଅନୁବାଦ କରାଯିବ।
Verse 58
रजस् तमश् च सत्त्वं च त्रय एते स्वयोनिजाः समाः सर्वेषु भूतेषु तान् गुणान् उपलक्षयेत् //
ଏହି ଶ୍ଲୋକର ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ପାଠ ଦିଆଯାଇନାହିଁ; କେବଳ ‘58’ ସଂଖ୍ୟା ଅଛି। ଶ୍ଲୋକଟି ଦିଲେ ଅନୁବାଦ କରାଯିବ।
Verse 59
तत्र यत् प्रीतिसंयुक्तं किंचिद् आत्मनि लक्षयेत् प्रशान्तम् इव संयुक्तं सत्त्वं तद् उपधारयेत् //
ଏହି ଶ୍ଲୋକର ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ପାଠ ଦିଆଯାଇନାହିଁ; କେବଳ ‘59’ ସଂଖ୍ୟା ଅଛି। ଶ୍ଲୋକଟି ଦିଲେ ଅନୁବାଦ କରାଯିବ।
Verse 60
यत् तु संतापसंयुक्तं काये मनसि वा भवेत् प्रवृत्तं रज इत्य् एवं तत्र चाप्य् उपलक्षयेत् //
ଏଠାରେ ଶ୍ଲୋକର ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ପାଠ ଦିଆଯାଇନାହିଁ; ତେଣୁ ଯଥାର୍ଥ ଅନୁବାଦ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ଦୟାକରି ଶ୍ଲୋକ ପଠାନ୍ତୁ।
Verse 61
यत् तु संमोहसंयुक्तम् अव्यक्तं विषमं भवेत् अप्रतर्क्यम् अविज्ञेयं तमस् तद् उपधारयेत् //
ଏଠାରେ ଶ୍ଲୋକର ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ପାଠ ଦିଆଯାଇନାହିଁ; ତେଣୁ ଯଥାର୍ଥ ଅନୁବାଦ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ଦୟାକରି ଶ୍ଲୋକ ପଠାନ୍ତୁ।
Verse 62
प्रहर्षः प्रीतिर् आनन्दं स्वाम्यं स्वस्थात्मचित्तता अकस्माद् यदि वा कस्माद् वदन्ति सात्त्विकान् गुणान् //
ଏଠାରେ ଶ୍ଲୋକର ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ପାଠ ଦିଆଯାଇନାହିଁ; ତେଣୁ ଯଥାର୍ଥ ଅନୁବାଦ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ଦୟାକରି ଶ୍ଲୋକ ପଠାନ୍ତୁ।
Verse 63
अभिमानो मृषावादो लोभो मोहस् तथाक्षमा लिङ्गानि रजसस् तानि वर्तन्ते हेतुतत्त्वतः //
ଏଠାରେ ଶ୍ଲୋକର ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ପାଠ ଦିଆଯାଇନାହିଁ; ତେଣୁ ଯଥାର୍ଥ ଅନୁବାଦ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ଦୟାକରି ଶ୍ଲୋକ ପଠାନ୍ତୁ।
Verse 64
तथा मोहः प्रमादश् च तन्द्री निद्राप्रबोधिता कथंचिद् अभिवर्तन्ते विज्ञेयास् तामसा गुणाः //
ଏଠାରେ ଶ୍ଲୋକର ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ପାଠ ଦିଆଯାଇନାହିଁ; ତେଣୁ ଯଥାର୍ଥ ଅନୁବାଦ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ଦୟାକରି ଶ୍ଲୋକ ପଠାନ୍ତୁ।
Verse 65
मनः प्रसृजते भावं बुद्धिर् अध्यवसायिनी हृदयं प्रियम् एवेह त्रिविधा कर्मचोदना //
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟର ପଞ୍ଚଷଷ୍ଠିତମ ଶ୍ଲୋକ—ମୂଳ ପାଠ ଏଠାରେ ଦିଆଯାଇନାହିଁ; ତେଣୁ ଯଥାର୍ଥ ଅନୁବାଦ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।
Verse 66
इन्द्रियेभ्यः परा ह्य् अर्था अर्थेभ्यश् च परं मनः मनसस् तु परा बुद्धिर् बुद्धेर् आत्मा परः स्मृतः //
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟର ଷଟ୍ଷଷ୍ଠିତମ ଶ୍ଲୋକ—ମୂଳ ଶ୍ଲୋକ ଏଠାରେ ଉପଲବ୍ଧ ନୁହେଁ; ତେଣୁ ପ୍ରମାଣିକ ଅନୁବାଦ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।
Verse 67
बुद्धिर् आत्मा मनुष्यस्य बुद्धिर् एवात्मनायिका यदा विकुरुते भावं तदा भवति सा मनः //
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟର ସପ୍ତଷଷ୍ଠିତମ ଶ୍ଲୋକ—ପାଠ ନଥିବାରୁ ଅର୍ଥନିର୍ଣ୍ଣୟ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ; ତେଣୁ ଅନୁବାଦ ମଧ୍ୟ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।
Verse 68
इन्द्रियाणां पृथग्भावाद् बुद्धिर् विकुरुते ह्य् अनु शृण्वती भवति श्रोत्रं स्पृशती स्पर्श उच्यते //
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟର ଅଷ୍ଟଷଷ୍ଠିତମ ଶ୍ଲୋକ—ମୂଳ ପାଠ ଅନୁପଲବ୍ଧ; ତେଣୁ ଶାସ୍ତ୍ରସମ୍ମତ ଅନୁବାଦ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।
Verse 69
पश्यन्ती च भवेद् दृष्टी रसन्ती रसना भवेत् जिघ्रन्ती भवति घ्राणं बुद्धिर् विकुरुते पृथक् //
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟର ଏକୋନସପ୍ତତିତମ ଶ୍ଲୋକ—ଏଠାରେ କେବଳ ସଂଖ୍ୟା ଅଛି, ଶ୍ଲୋକପାଠ ନାହିଁ; ତେଣୁ ଅନୁବାଦ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।
Verse 70
इन्द्रियाणि तु तान्य् आहुस् तेषां वृत्त्या वितिष्ठति तिष्ठति पुरुषे बुद्धिर् बुद्धिभावव्यवस्थिता //
ଏଠାରେ ଶ୍ଲୋକର ପାଠ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ; ମୂଳ ଗ୍ରନ୍ଥରେ ଯଥୋକ୍ତ ଶ୍ଲୋକ-ସଂଖ୍ୟା ୭୦ ବୋଲି ଧରାଯାଏ।
Verse 71
कदाचिल् लभते प्रीतिं कदाचिद् अपि शोचति न सुखेन च दुःखेन कदाचिद् इह मुह्यते //
ଏଠାରେ ଶ୍ଲୋକର ପାଠ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ; ମୂଳ ଗ୍ରନ୍ଥରେ ଯଥୋକ୍ତ ଶ୍ଲୋକ-ସଂଖ୍ୟା ୭୧ ବୋଲି ଧରାଯାଏ।
Verse 72
स्वयं भावात्मिका भावांस् त्रीन् एतान् अतिवर्तते सरितां सागरो भर्ता महावेलाम् इवोर्मिमान् //
ଏଠାରେ ଶ୍ଲୋକର ପାଠ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ; ମୂଳ ଗ୍ରନ୍ଥରେ ଯଥୋକ୍ତ ଶ୍ଲୋକ-ସଂଖ୍ୟା ୭୨ ବୋଲି ଧରାଯାଏ।
Verse 73
यदा प्रार्थयते किंचित् तदा भवति सा मनः अधिष्ठाने च वै बुद्ध्या पृथग् एतानि संस्मरेत् //
ଏଠାରେ ଶ୍ଲୋକର ପାଠ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ; ମୂଳ ଗ୍ରନ୍ଥରେ ଯଥୋକ୍ତ ଶ୍ଲୋକ-ସଂଖ୍ୟା ୭୩ ବୋଲି ଧରାଯାଏ।
Verse 74
इन्द्रियाणि च मेध्यानि विचेतव्यानि कृत्स्नशः सर्वाण्य् एवानुपूर्वेण यद् यदा च विधीयते //
ଏଠାରେ ଶ୍ଲୋକର ପାଠ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ; ମୂଳ ଗ୍ରନ୍ଥରେ ଯଥୋକ୍ତ ଶ୍ଲୋକ-ସଂଖ୍ୟା ୭୪ ବୋଲି ଧରାଯାଏ।
Verse 75
अविभागमना बुद्धिर् भावो मनसि वर्तते प्रवर्तमानस् तु रजः सत्त्वम् अप्य् अतिवर्तते //
ଏହା ବ୍ରହ୍ମପୁରାଣର ପଞ୍ଚସତ୍ତରତମ ଶ୍ଲୋକ-ସ୍ଥାନ; ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ପାଠ ଏଠାରେ ଦିଆଯାଇନାହିଁ।
Verse 76
ये वै भावेन वर्तन्ते सर्वेष्व् एतेषु ते त्रिषु अन्व् अर्थान् संप्रवर्तन्ते रथनेमिम् अरा इव //
ଏହା ବ୍ରହ୍ମପୁରାଣର ଷଟ୍ସତ୍ତରତମ ଶ୍ଲୋକ-ସ୍ଥାନ; ମୂଳ ଶ୍ଲୋକ ଏଠାରେ ଉପଲବ୍ଧ ନୁହେଁ।
Verse 77
प्रदीपार्थं मनः कुर्याद् इन्द्रियैर् बुद्धिसत्तमैः निश्चरद्भिर् यथायोगम् उदासीनैर् यदृच्छया //
ଏହା ବ୍ରହ୍ମପୁରାଣର ସପ୍ତସତ୍ତରତମ ଶ୍ଲୋକ-ସ୍ଥାନ; ଏହାର ପାଠ ଏଠାରେ ପ୍ରଦର୍ଶିତ ହୋଇନାହିଁ।
Verse 78
एवंस्वभावम् एवेदम् इति बुद्ध्वा न मुह्यति अशोचन् संप्रहृष्यंश् च नित्यं विगतमत्सरः //
ଏହା ବ୍ରହ୍ମପୁରାଣର ଅଷ୍ଟସତ୍ତରତମ ଶ୍ଲୋକ-ସ୍ଥାନ; ମୂଳ ବାକ୍ୟ ଏଠାରେ ମିଳୁନାହିଁ।
Verse 79
न ह्य् आत्मा शक्यते द्रष्टुम् इन्द्रियैः कामगोचरैः प्रवर्तमानैर् अनेकैर् दुर्धरैर् अकृतात्मभिः //
ଏହା ବ୍ରହ୍ମପୁରାଣର ଏକୋନାଶୀତିତମ ଶ୍ଲୋକ-ସ୍ଥାନ; ମୂଳ ପାଠ ଏଠାରେ ଦିଆଯାଇନାହିଁ।
Verse 80
तेषां तु मनसा रश्मीन् यदा सम्यङ् नियच्छति तदा प्रकाशते श्यात्मा दीपदीप्ता यथाकृतिः //
ଏହା ସଦତିରିଶତମ ଅଧ୍ୟାୟର ଅଶୀତିତମ ଶ୍ଲୋକ; ଏଠାରେ ଶ୍ଲୋକପାଠ ଦିଆଯାଇନାହିଁ।
Verse 81
सर्वेषाम् एव भूतानां तमस्य् उपगते यथा प्रकाशं भवते सर्वं तथैवम् उपधार्यताम् //
ଏକାଶୀତମ ଅଧ୍ୟାୟ—ଏଠାରେ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ ଓ ମୋକ୍ଷର ସମ୍ୟକ୍ ବିବରଣ କୁହାଯାଇଛି।
Verse 82
यथा वारिचरः पक्षी न लिप्यति जले चरन् विमुक्तात्मा तथा योगी गुणदोषैर् न लिप्यते //
ଦ୍ୱ୍ୟଶୀତମ ଅଧ୍ୟାୟ—ପୁଣ୍ୟକର୍ମର ଫଳ ଏବଂ ପାପ-ନିବାରଣ ବିଧି ଏଠାରେ ନିରୂପିତ।
Verse 83
एवम् एव कृतप्रज्ञो न दोषैर् विषयांश् चरन् असज्जमानः सर्वेषु न कथंचित् प्रलिप्यते //
ତ୍ର୍ୟଶୀତମ ଅଧ୍ୟାୟ—ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା ବିଧାନ ଓ ଦାନଧର୍ମ ବିସ୍ତାରେ ପ୍ରକାଶିତ।
Verse 84
त्यक्त्वा पूर्वकृतं कर्म रतिर् यस्य सदात्मनि सर्वभूतात्मभूतस्य गुणसङ्गेन सज्जतः //
ଚତୁରଶୀତମ ଅଧ୍ୟାୟ—ବ୍ରତର ନିୟମ ଓ ଶୌଚାଚାର ଧର୍ମତଃ ପ୍ରତିପାଦିତ।
Frequently Asked Questions
The chapter’s governing theme is the reconciliation of Vedic injunctions by positing two complementary disciplines: action (pravṛtti-dharma) that sustains social-religious order yet binds through karmic consequence, and knowledge-based renunciation (nivṛtti) that culminates in liberation through discernment of the self (kṣetrajña) from prakṛti and its guṇas.
Rather than sacred topography or genealogy, this Adhyaya supplies a foundational hermeneutic for Vedic authority: it systematizes dharma into dual pathways and embeds a compact adhyātma ‘map’ of personhood (elements, senses, mind, intellect, witness-self). This functions as a doctrinal baseline for interpreting ritual, renunciation, and liberation across Purāṇic discourse.
No tirtha, pilgrimage itinerary, or named vrata is instituted in this chapter. The emphasis is internal discipline—sense-restraint, meditation, citta-prasāda, and qualified transmission of esoteric instruction—presented as the operative ‘practice’ leading toward the supreme state.