Adhyaya 241: Akshara and Kshara: Vasiṣṭha’s Teaching to Karāla Janaka on Cosmogenesis and Liberation
ଅଧ୍ୟାୟ ୨୪୧ରେ ଋଷିମାନେ ଅକ୍ଷର (ଅବିନାଶୀ ତତ୍ତ୍ୱ, ଯାହାଠାରୁ ପୁନରାଗମନ ନାହିଁ) ଓ କ୍ଷର (ନଶ୍ୱର ଜଗତ, ଯେଉଁଠାକୁ ଜୀବ ପୁନଃପୁନଃ ଫେରେ) ମଧ୍ୟରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭେଦ ପଚାରନ୍ତି। ବ୍ୟାସ କରାଳ ଜନକ ଓ ମୈତ୍ରାବରୁଣି ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ପୁରାତନ ସଂବାଦ ଉପସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି। ଜନକ ଶାଶ୍ୱତ ବ୍ରହ୍ମ ଓ କ୍ଷର/ଅକ୍ଷରର ଅର୍ଥ ଜାଣିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି। ବସିଷ୍ଠ ଯୁଗମାନ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦିନ-ରାତି, ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ/ମହାନ (ବିରିଞ୍ଚି) ଉତ୍ପତ୍ତି, ପରେ ଅହଂକାର, ମହାଭୂତ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଚତୁର୍ବିଂଶତି ତତ୍ତ୍ୱରେ ବ୍ୟକ୍ତ ଜଗତର ବିକାଶକୁ ସାଂଖ୍ୟ ଭାବରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି; ପରିବର୍ତ୍ତନ ଓ ପ୍ରଳୟଧର୍ମ ଥିବାରୁ ଏହା ‘କ୍ଷର’। ଏହାର ପରେ ପଞ୍ଚବିଂଶତମ ଅମୂର୍ତ୍ତ ଓ ନିତ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ ‘ଅକ୍ଷର’—ସମସ୍ତ ରୂପରେ ଅନ୍ତର୍ବ୍ୟାପ୍ତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱୟଂ ନିରୁପାଧି। ଶେଷରେ ଗୁଣସଙ୍ଗରୁ ବନ୍ଧନ ଓ ପୁନର୍ଜନ୍ମ, ଏବଂ ଅକ୍ଷର-ଅବ୍ୟକ୍ତ ଜ୍ଞାନରୁ ମୋକ୍ଷ କୁହାଯାଇଛି।
Chapter Arc
{"opening_hook":"The sages press for a razor-sharp distinction: what is akṣara (that from which there is no return) and what is kṣara (that to which beings repeatedly return)? Vyāsa answers by opening an ancient, authoritative saṃvāda—Karāla Janaka approaching Vasiṣṭha for the highest knowledge.","rising_action":"Vasiṣṭha builds the teaching by first situating creation within cosmic time—yuga-measures and Brahmā’s day/night—then unfolds a Sāṃkhya-leaning cosmogony: from the unmanifest ground to Mahān/Hiraṇyagarbha (Viriñci), then ahaṃkāra, tanmātras, elements, indriyas, and manas, assembling the twenty-fourfold manifest complex.","climax_moment":"The decisive doctrinal cut: the entire twenty-four tattva aggregate is kṣara because it continuously ‘flows/decays’ (kṣarati) through transformation and dissolution, while beyond it stands the pañcaviṃśa tattva—akṣara—amūrta, nitya, immanent in all yet itself unconditioned; knowledge oriented to this akṣara is the gateway to mokṣa.","resolution":"The chapter closes by tying bondage to guṇa-saṅga and its karmic trajectories (tamas → lower realms, rajas → human striving, sattva → divine ascent), and by reaffirming liberation as the steady discernment of the unmanifest akṣara beyond the changing vyakta.","key_verse":"“All this moving and unmoving world is called kṣara, for it ever ‘flows away’ in change; but that which is unformed, eternal, and the twenty-fifth principle—abiding in the heart of all—this is akṣara. Knowing that, one is not born again.” (teaching-summary translation)"}
Thematic Essence
{"primary_theme":"Akṣara–kṣara viveka (discernment of the imperishable and the perishable) through Sāṃkhya-inflected cosmogony as a path to mokṣa.","secondary_themes":["Cosmic time (yuga measures; Brahmā’s day and night) as the stage for sṛṣṭi–pralaya","Emergence of Mahān/Hiraṇyagarbha (Viriñci) and the cascade into ahaṃkāra, tanmātras, bhūtas, indriyas, manas","Guṇa-saṅga as the mechanism of bondage and realm-specific rebirth","Apunarāvṛtti (non-return) defined as knowledge of the unmanifest akṣara"],"brahma_purana_doctrine":"The chapter crystallizes a Purāṇic-Sāṃkhya synthesis: the twenty-four tattvas constitute kṣara (the ever-transforming vyakta), while liberation hinges on recognizing the pañcaviṃśa, amūrta, nitya akṣara that indwells all yet is untouched by change.","adi_purana_significance":"As the Brahma Purāṇa nears its close, this adhyāya functions like a doctrinal capstone: it compresses cosmology, time-cycles, and liberation into a single discriminative teaching, presenting ‘first Purāṇa’ authority for akṣara-centered mokṣa."}
Emotional Journey
{"opening_rasa":"जिज्ञासा-प्रधान शान्त (śānta)","climax_rasa":"अद्भुत (adbhuta)","closing_rasa":"शान्त (śānta)","rasa_transitions":["śānta (inquiry) → adbhuta (cosmic unfolding) → śānta (discriminative stillness)"],"devotional_peaks":["The revelation of Mahān/Hiraṇyagarbha as the all-pervasive cosmic principle","The naming of akṣara as the nitya, amūrta ‘twenty-fifth’ abiding in the heart of all—turning cosmology into liberation-knowledge"]}
Tirtha Focus
{"tirthas_covered":[],"jagannath_content":null,"surya_content":null,"cosmology_content":"Detailed creation-framework within Brahmā’s day/night: yuga measures; rise of Mahān/Hiraṇyagarbha (Viriñci); evolution through ahaṃkāra into tanmātras, bhūtas, indriyas, manas—forming the twenty-four kṣara tattvas—followed by the akṣara pañcaviṃśa as the unchanging ground of mokṣa."}
Shlokas in Adhyaya 241
Verse 1
मुनय ऊचुः किं तद् अक्षरम् इत्य् उक्तं यस्मान् नावर्तते पुनः किंस्वित् तत् क्षरम् इत्य् उक्तं यस्माद् आवर्तते पुनः //
ଋଷିମାନେ କହିଲେ: ହେ ଭଗବାନ! ଆପଣ ସର୍ବଧର୍ମଜ୍ଞ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ବିଶାରଦ ଅଟନ୍ତି। ଆମ୍ଭମାନଙ୍କର ପ୍ରବଳ କୌତୁହଳ ଥିବାରୁ ଆମ୍ଭେମାନେ ଅଧ୍ୟାତ୍ମ ବିଷୟରେ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛୁ।
Verse 2
अक्षराक्षरयोर् व्यक्तिं पृच्छामस् त्वां महामुने उपलब्धुं मुनिश्रेष्ठ तत्त्वेन मुनिपुंगव //
ମନୁଷ୍ୟ ସେହି ପରମ ଏବଂ ଅବିନାଶୀ ସ୍ଥାନ କିପରି ପ୍ରାପ୍ତ କରେ? ସେ କିପରି ମୋକ୍ଷ ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମଭାବ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ?
Verse 3
त्वं हि ज्ञानविदां श्रेष्ठः प्रोच्यसे वेदपारगैः ऋषिभिश् च महाभागैर् यतिभिश् च महात्मभिः //
ବ୍ୟାସଦେବ କହିଲେ: ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣଗଣ! ସେହି ସନାତନ ଧର୍ମ ବିଷୟରେ ଶ୍ରବଣ କରନ୍ତୁ, ଯାହାକୁ ଜାଣି ମନୁଷ୍ୟ ଶାଶ୍ୱତ ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗତି ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।
Verse 4
तद् एतच् छ्रोतुम् इच्छामस् त्वत्तः सर्वं महामते न तृप्तिम् अधिगच्छामः शृण्वन्तो ऽमृतम् उत्तमम् //
ମୁଁ ଆପଣମାନଙ୍କୁ ସେହି ପ୍ରାଚୀନ ଏବଂ ପୁରାତନ ଧର୍ମ ବିଷୟରେ କହିବି, ଯାହା ସୂକ୍ଷ୍ମ, ନିର୍ମଳ ଏବଂ ବିକାରରହିତ ଅଟେ, ଏବଂ ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସେହି ପରମ ପଦ ଦର୍ଶନ କରାଯାଏ।
Verse 5
व्यास उवाच अत्र वो वर्णयिष्यामि इतिहासं पुरातनम् वसिष्ठस्य च संवादं करालजनकस्य च //
ମନ ଦ୍ୱାରା ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କୁ ଏବଂ ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ମନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ କରି, ବୁଦ୍ଧିକୁ ଆତ୍ମାରେ ସ୍ଥାପିତ କରିବା ଉଚିତ୍ ଏବଂ ପରମ ଶାନ୍ତିରେ ରହିବା ଆବଶ୍ୟକ।
Verse 6
वसिष्ठं श्रेष्ठम् आसीनम् ऋषीणां भास्करद्युतिम् पप्रच्छ जनको राजा ज्ञानं नैःश्रेयसं परम् //
ଷଷ୍ଠ ଶ୍ଲୋକ—ଏଠାରେ ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ପାଠ ଦିଆଯାଇନାହିଁ; ତେଣୁ ଯଥାର୍ଥ ଅନୁବାଦ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।
Verse 7
परमात्मनि कुशलम् अध्यात्मगतिनिश्चयम् मैत्रावरुणिम् आसीनम् अभिवाद्य कृताञ्जलिः //
ସପ୍ତମ ଶ୍ଲୋକ—ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ପାଠ ନଥିବାରୁ ଅର୍ଥାନୁବାଦ ଦିଆଯାଇପାରିବ ନାହିଁ।
Verse 8
स्वच्छन्दं सुकृतं चैव मधुरं चाप्य् अनुल्बणम् पप्रच्छर्षिवरं राजा करालजनकः पुरा //
ଅଷ୍ଟମ ଶ୍ଲୋକ—ମୂଳ ପାଠ ପ୍ରଦର୍ଶିତ ହୋଇନାହିଁ; ତେଣୁ ପ୍ରମାଣିକ ଅନୁବାଦ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।
Verse 9
करालजनक उवाच भगवञ् श्रोतुम् इच्छामि परं ब्रह्म सनातनम् यस्मिन् न पुनरावृत्तिं प्राप्नुवन्ति मनीषिणः //
ନବମ ଶ୍ଲୋକ—ଏଠାରେ କେବଳ ସଂଖ୍ୟା ଅଛି; ଶ୍ଲୋକବାକ୍ୟ ନଥିବାରୁ ଅନୁବାଦ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।
Verse 10
यच् च तत् क्षरम् इत्य् उक्तं यत्रेदं क्षरते जगत् यच् चाक्षरम् इति प्रोक्तं शिवं क्षेमम् अनामयम् //
ଦଶମ ଶ୍ଲୋକ—ମୂଳ ଶ୍ଲୋକପାଠ ବିନା ଭାବାର୍ଥ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହୁଏନାହିଁ; ତେଣୁ ଅନୁବାଦ ସ୍ଥଗିତ।
Verse 11
वसिष्ठ उवाच श्रूयतां पृथिवीपाल क्षरतीदं यथा जगत् यत्र क्षरति पूर्वेण यावत्कालेन चाप्य् अथ //
ଏକାଦଶ ଶ୍ଲୋକ—ଏଠାରେ ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ପାଠ ଦିଆଯାଇନାହିଁ; ତେଣୁ ଯଥାର୍ଥ ଅନୁବାଦ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।
Verse 12
युगं द्वादशसाहस्र्यं कल्पं विद्धि चतुर्युगम् दशकल्पशतावर्तम् अहस् तद् ब्राह्मम् उच्यते //
ଦ୍ୱାଦଶ ଶ୍ଲୋକ—ଏଠାରେ ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ପାଠ ଦିଆଯାଇନାହିଁ; ତେଣୁ ଯଥାର୍ଥ ଅନୁବାଦ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।
Verse 13
रात्रिश् चैतावती राजन् यस्यान्ते प्रतिबुध्यते सृजत्य् अनन्तकर्माणि महान्तं भूतम् अग्रजम् //
ତ୍ରୟୋଦଶ ଶ୍ଲୋକ—ଏଠାରେ ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ପାଠ ଦିଆଯାଇନାହିଁ; ତେଣୁ ଯଥାର୍ଥ ଅନୁବାଦ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।
Verse 14
मूर्तिमन्तम् अमूर्तात्मा विश्वं शंभुः स्वयंभुवः यत्रोत्पत्तिं प्रवक्ष्यामि मूलतो नृपसत्तम //
ଚତୁର୍ଦଶ ଶ୍ଲୋକ—ଏଠାରେ ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ପାଠ ଦିଆଯାଇନାହିଁ; ତେଣୁ ଯଥାର୍ଥ ଅନୁବାଦ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।
Verse 15
अणिमा लघिमा प्राप्तिर् ईशानं ज्योतिर् अव्ययम् सर्वतःपाणिपादान्तं सर्वतोक्षिशिरोमुखम् //
ପଞ୍ଚଦଶ ଶ୍ଲୋକ—ଏଠାରେ ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ପାଠ ଦିଆଯାଇନାହିଁ; ତେଣୁ ଯଥାର୍ଥ ଅନୁବାଦ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।
Verse 16
सर्वतःश्रुतिमल् लोके सर्वम् आवृत्य तिष्ठति हिरण्यगर्भो भगवान् एष बुद्धिर् इति स्मृतिः //
ଷୋଳହତମ ଶ୍ଲୋକ—ଏଠାରେ ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ପାଠ ଦିଆଯାଇନାହିଁ; ତେଣୁ ଯଥାର୍ଥ ଅନୁବାଦ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।
Verse 17
महान् इति च योगेषु विरिञ्चिर् इति चाप्य् अथ सांख्ये च पठ्यते शास्त्रे नामभिर् बहुधात्मकः //
ସପ୍ତଦଶ ଶ୍ଲୋକ—ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ପାଠ ନଥିବାରୁ ଭାବାନୁବାଦ ମଧ୍ୟ ନିଶ୍ଚିତ କରିହେବ ନାହିଁ।
Verse 18
विचित्ररूपो विश्वात्मा एकाक्षर इति स्मृतः धृतम् एकात्मकं येन कृत्स्नं त्रैलोक्यम् आत्मना //
ଅଷ୍ଟାଦଶ ଶ୍ଲୋକ—ମୂଳ ପାଠ ବିନା ପୁରାଣାର୍ଥ ପ୍ରତିପାଦନ ଯୁକ୍ତିସଙ୍ଗତ ନୁହେଁ।
Verse 19
तथैव बहुरूपत्वाद् विश्वरूप इति श्रुतः एष वै विक्रियापन्नः सृजत्य् आत्मानम् आत्मना //
ଏକୋନବିଂଶ ଶ୍ଲୋକ—ଦୟାକରି ଏହି ଶ୍ଲୋକର ସଂସ୍କୃତ ମୂଳ ପାଠ ଦିଅନ୍ତୁ; ତେବେ ଯଥାର୍ଥ ଅନୁବାଦ କରାଯିବ।
Verse 20
प्रधानं तस्य संयोगाद् उत्पन्नं सुमहत् पुरम् अहंकारं महातेजाः प्रजापतिनमस्कृतम् //
ବିଂଶ ଶ୍ଲୋକ—ମୂଳ ଶ୍ଲୋକ ନଥିଲେ ଧର୍ମାର୍ଥକୁ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଅନୁବାଦ କରିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।
Verse 21
अव्यक्ताद् व्यक्तिम् आपन्नं विद्यासर्गं वदन्ति तम् महान्तं चाप्य् अहंकारम् अविद्यासर्ग एव च //
ଏହା ଏକୋଇଶତମ ଶ୍ଲୋକ।
Verse 22
अचरश् च चरश् चैव समुत्पन्नौ तथैकतः विद्याविद्येति विख्याते श्रुतिशास्त्रानुचिन्तकैः //
ଏହା ବାଇଶତମ ଶ୍ଲୋକ।
Verse 23
भूतसर्गम् अहंकारात् तृतीयं विद्धि पार्थिव अहंकारेषु नृपते चतुर्थं विद्धि वैकृतम् //
ଏହା ତେଇଶତମ ଶ୍ଲୋକ।
Verse 24
वायुर् ज्योतिर् अथाकाशम् आपो ऽथ पृथिवी तथा शब्दस्पर्शौ च रूपं च रसो गन्धस् तथैव च //
ଏହା ଚବିଶତମ ଶ୍ଲୋକ।
Verse 25
एवं युगपद् उत्पन्नं दशवर्गम् असंशयम् पञ्चमं विद्धि राजेन्द्र भौतिकं सर्गम् अर्थकृत् //
ଏହା ପଚିଶତମ ଶ୍ଲୋକ।
Verse 26
श्रोत्रं त्वक् चक्षुषी जिह्वा घ्राणम् एव च पञ्चमम् वाग् हस्तौ चैव पादौ च पायुर् मेढ्रं तथैव च //
ଏହି ଶ୍ଲୋକ ପାଣ୍ଡୁଲିପିରେ ଉଲ୍ଲିଖିତ; କିନ୍ତୁ ମୂଳ ପାଠ ଏଠାରେ ଦିଆଯାଇନାହିଁ। ଦୟାକରି ଶ୍ଲୋକ ଦିଅନ୍ତୁ।
Verse 27
बुद्धीन्द्रियाणि चैतानि तथा कर्मेन्द्रियाणि च संभूतानीह युगपन् मनसा सह पार्थिव //
ଏଠାରେ କେବଳ ସଂଖ୍ୟା ଅଛି; ଶ୍ଲୋକର ମୂଳ ପାଠ ନାହିଁ। ଦୟାକରି ପାଠ ପଠାନ୍ତୁ।
Verse 28
एषा तत्त्वचतुर्विंशा सर्वाकृतिः प्रवर्तते यां ज्ञात्वा नाभिशोचन्ति ब्राह्मणास् तत्त्वदर्शिनः //
ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ଶ୍ଲୋକ ନଥିଲେ ଅନୁବାଦ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ଦୟାକରି ଶ୍ଲୋକ ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତୁ।
Verse 29
एवम् एतत् समुत्पन्नं त्रैलोक्यम् इदम् उत्तमम् वेदितव्यं नरश्रेष्ठ सदैव नरकार्णवे //
ଏଠାରେ କେବଳ ଶ୍ଲୋକ ସଂଖ୍ୟା ଅଛି; ଯଥାର୍ଥ ଅନୁବାଦ ପାଇଁ ମୂଳ ପାଠ ଆବଶ୍ୟକ।
Verse 30
सयक्षभूतगन्धर्वे सकिंनरमहोरगे सचारणपिशाचे वै सदेवर्षिनिशाचरे //
ମୂଳ ଶ୍ଲୋକ ବିନା ଦେବବାଣୀର ଭାବାନୁରୂପ ଅନୁବାଦ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ଦୟାକରି ଶ୍ଲୋକ ଦିଅନ୍ତୁ।
Verse 31
सदंशकीटमशके सपूतिकृमिमूषके शुनि श्वपाके चैणेये सचाण्डाले सपुल्कसे //
ଏକତ୍ରିଶତମ ଶ୍ଲୋକ—ଏଠାରେ ମୂଳପାଠ ଦିଆଯାଇନାହିଁ; କେବଳ ‘31’ ସଂଖ୍ୟା ଅଛି, ତେଣୁ ଅର୍ଥାନୁବାଦ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।
Verse 32
हस्त्यश्वखरशार्दूले सवृके गवि चैव ह या च मूर्तिश् च यत् किंचित् सर्वत्रैतन् निदर्शनम् //
ବତ୍ରିଶତମ ଶ୍ଲୋକ—ଏଠାରେ ଶ୍ଲୋକର ମୂଳପାଠ ନାହିଁ; କେବଳ ‘32’ ସଂଖ୍ୟା ଅଛି, ତେଣୁ ଅନୁବାଦ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।
Verse 33
जले भुवि तथाकाशे नान्यत्रेति विनिश्चयः स्थानं देहवताम् आसीद् इत्य् एवम् अनुशुश्रुम //
ତେତ୍ରିଶତମ ଶ୍ଲୋକ—ମୂଳ ଶ୍ଲୋକ ଉପଲବ୍ଧ ନୁହେଁ; ଏଠାରେ କେବଳ ‘33’ ସଂଖ୍ୟା ଅଛି, ତେଣୁ ଅର୍ଥାନୁବାଦ ହେବ ନାହିଁ।
Verse 34
कृत्स्नम् एतावतस् तात क्षरते व्यक्तसंज्ञकः अहन्य् अहनि भूतात्मा यच् चाक्षर इति स्मृतम् //
ଚଉତ୍ରିଶତମ ଶ୍ଲୋକ—ପାଠ ନଥିବାରୁ ଏଠାରେ କେବଳ ‘34’ ସଂଖ୍ୟା ଅଛି; ତେଣୁ ଅନୁବାଦ ଦିଆଯାଇପାରିବ ନାହିଁ।
Verse 35
ततस् तत् क्षरम् इत्य् उक्तं क्षरतीदं यथा जगत् जगन् मोहात्मकं चाहुर् अव्यक्ताद् व्यक्तसंज्ञकम् //
ପଞ୍ଚତ୍ରିଶତମ ଶ୍ଲୋକ—ମୂଳପାଠ ମିଳୁନାହିଁ; ଏଠାରେ କେବଳ ‘35’ ସଂଖ୍ୟା ଦର୍ଶାଯାଇଛି, ତେଣୁ ଅନୁବାଦ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।
Verse 36
महांश् चैवाक्षरो नित्यम् एतत् क्षरविवर्जनम् कथितं ते महाराज यस्मान् नावर्तते पुनः //
ଏହି ଶ୍ଲୋକର ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ପାଠ ଦିଆଯାଇନାହିଁ; ଦୟାକରି ଶ୍ଲୋକଟି ଦିଅନ୍ତୁ, ତେବେ ଯଥାଯଥ ଅନୁବାଦ କରିବି।
Verse 37
पञ्चविंशतिको ऽमूर्तः स नित्यस् तत्त्वसंज्ञकः सत्त्वसंश्रयणात् तत्त्वं सत्त्वम् आहुर् मनीषिणः //
ଏହି ଶ୍ଲୋକର ମୂଳ ପାଠ ମିଳୁନାହିଁ; ଦୟାକରି ସଂସ୍କୃତ ପାଠ ଦିଅନ୍ତୁ, ତେବେ ପୁରାଣୋଚିତ ଭାବରେ ଅନୁବାଦ କରିବି।
Verse 38
यद् अमूर्तिः सृजद् व्यक्तं तन् मूर्तिम् अधितिष्ठति चतुर्विंशतिमो व्यक्तो ह्य् अमूर्तिः पञ्चविंशकः //
ସଂସ୍କୃତ ମୂଳ ବିନା ଅର୍ଥାନୁବାଦ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ; ଦୟାକରି ମୂଳ ଶ୍ଲୋକ ଦିଅନ୍ତୁ।
Verse 39
स एव हृदि सर्वासु मूर्तिष्व् आतिष्ठतात्मवान् चेतयंश् चेतनो नित्यं सर्वमूर्तिर् अमूर्तिमान् //
ଏଠାରେ କେବଳ ସଂଖ୍ୟା ଅଛି, ଶ୍ଲୋକପାଠ ନାହିଁ; ଦୟାକରି ପୂର୍ଣ୍ଣ ସଂସ୍କୃତ ଶ୍ଲୋକ ଦିଅନ୍ତୁ।
Verse 45
शुक्ललोहितकृष्णानि रूपाण्य् एतानि त्रीणि तु सर्वाण्य् एतानि रूपाणि जानीहि प्राकृतानि तु //
ଏହି ପଦ୍ୟର ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ପାଠ ବିନା ଅନୁବାଦ ଯଥୋଚିତ ନୁହେଁ; ଦୟାକରି ଶ୍ଲୋକ ଦିଅନ୍ତୁ।
Verse 46
तामसा निरयं यान्ति राजसा मानुषान् अथ सात्त्विका देवलोकाय गच्छन्ति सुखभागिनः //
ଯେପରି ଦୀପ ଛୋଟ କିମ୍ବା ବଡ ହେଉ, ତାହା ଆଲୋକ ସ୍ୱରୂପ ଅଟେ; ସେହିପରି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଜ୍ଞାନ ସ୍ୱରୂପ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ୍ ।
Verse 47
निष्केवलेन पापेन तिर्यग्योनिम् अवाप्नुयात् पुण्यपापेषु मानुष्यं पुण्यमात्रेण देवताः //
ଯେପରି ଇନ୍ଧନ ଭିନ୍ନ ଏବଂ ଅଗ୍ନି ଭିନ୍ନ ଅଟେ, ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ରୂପ ଭିନ୍ନ ଦେଖାଯାଏ, ସେହିପରି ଚିତ୍ତ ଭିନ୍ନ ଏବଂ ଦେହଧାରୀ ଆତ୍ମା ଶରୀର ଠାରୁ ପୃଥକ ବୋଲି ଜାଣ ।
Verse 48
एवम् अव्यक्तविषयं मोक्षम् आहुर् मनीषिणः पञ्चविंशतिमो यो ऽयं ज्ञानाद् एव प्रवर्तते //
ଯେତେବେଳେ କାଠ ନଥାଏ, ସେତେବେଳେ ଅଗ୍ନି ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ; ସେହିପରି ଶରୀର ନଷ୍ଟ ହେଲେ ଆତ୍ମା କେଉଁଠାରେ ହେଲେ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ ।
Frequently Asked Questions
The chapter’s central theme is viveka (discriminative insight) between kṣara—the perishable, guṇa-governed manifest order that undergoes continual transformation and rebirth—and akṣara—the imperishable, unconditioned principle (the twenty-fifth tattva) whose realization is associated with non-return and liberation.
By embedding a foundational cosmological and philosophical template—Brahmā’s time cycles, the rise of Hiraṇyagarbha/Mahān, and a systematic tattva-account of manifestation—this adhyāya supplies a primordial explanatory framework that later Purāṇic narratives, ritual discourses, and sacred histories can presuppose and interpret.
None is inaugurated in this chapter. The content is primarily metaphysical and cosmological—defining kṣara/akṣara, mapping tattva-evolution, and explaining guṇa-based destinies—without instituting a named tīrtha, vrata, or pilgrimage observance.