Adhyaya 61: Ritual Mapping and Worship of Nārāyaṇa through the Aṣṭākṣara Mantra
ଅଧ୍ୟାୟ ୬୧ରେ ଅଷ୍ଟାକ୍ଷର-ବିଧି ଦ୍ୱାରା ମଣ୍ଡଳମଧ୍ୟରେ ନାରାୟଣପୂଜାର ମନ୍ତ୍ରକେନ୍ଦ୍ରିତ ଓ କ୍ରମବଦ୍ଧ ପ୍ରକ୍ରିୟା ବର୍ଣ୍ଣିତ। ବ୍ରହ୍ମା ସାଧକଙ୍କୁ ମହାଜଳାଶୟ ସମୀପରେ ଚାରି ଦ୍ୱାରଯୁକ୍ତ ଚତୁରଶ୍ର ମଣ୍ଡଳ ତିଆରି କରି, ତାହାରେ ଅଷ୍ଟଦଳ ପଦ୍ମ ଅଙ୍କନ କରି ଅଷ୍ଟାକ୍ଷର ପଦ୍ଧତିରେ ଦେବଙ୍କୁ ପୂଜିବାକୁ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ପରେ ବୀଜାକ୍ଷର ଧ୍ୟାନ ଓ ତେଜୋମୟ ଭାବନା ଦ୍ୱାରା କାୟଶୋଧନ, ବାମ ପାଦରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଶରୀରରେ ମନ୍ତ୍ରନ୍ୟାସ, ପଞ୍ଚାଙ୍ଗ ଓ ଚତୁର୍ବ୍ୟୂହ (ବାସୁଦେବ, ସଂକର୍ଷଣ, ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ, ଅନିରୁଦ୍ଧ) ଭାବନା, ଦିଗ୍ରକ୍ଷା, ଏବଂ ଗରୁଡ, ଶଙ୍ଖ, ଚକ୍ର, ଗଦା, ଧନୁ, ଖଡ୍ଗ ଆଦି ଆୟୁଧ-ଚିହ୍ନ ସ୍ଥାପନ କଥା ରହିଛି। ଆବାହନରୁ ଆସନ, ଅର୍ଘ୍ୟ, ପାଦ୍ୟ, ମଧୁପର୍କ, ଆଚମନ, ସ୍ନାନ, ବସ୍ତ୍ର, ଅନୁଲେପନ, ଯଜ୍ଞୋପବୀତ, ଆଭୂଷଣ, ଧୂପ, ଦୀପ, ନୈବେଦ୍ୟ ଇତ୍ୟାଦି ଉପଚାରର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କ୍ରମ, ଶେଷରେ ଜପ, ମୁଦ୍ରା ଓ ବିସର୍ଜନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦିଆଯାଇଛି। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ କୁହାଯାଇଛି—ଏକଥର ମଧ୍ୟ ସଠିକ୍ ପୂଜା ଜନ୍ମମୃତ୍ୟୁକୁ ଅତିକ୍ରମ କରାଇ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଅବ୍ୟୟ ଧାମକୁ ନେଇଯାଏ।
Chapter Arc
{"opening_hook":"Brahmā opens in an instructional register, immediately situating worship in a charged liminal space—near a “great water” (mahodadhi)—and promises that correct aṣṭākṣara-worship of Nārāyaṇa yields extraordinary fruit.","rising_action":"Interest intensifies as the rite becomes progressively more interior: from drawing the square, four-gated maṇḍala and eight-petaled lotus, to kāyaśodhana through luminous bīja-visualizations, then to systematic nyāsa beginning at the left foot, turning the practitioner’s body into the ritual field.","climax_moment":"The central teaching peaks when the aṣṭākṣara is installed as living divinity across limbs and directions, integrating pañcāṅga and caturvyūha (Vāsudeva–Saṃkarṣaṇa–Pradyumna–Aniruddha) with protective deities and emblems, culminating in the practitioner becoming “Viṣṇumaya” (pervaded by Viṣṇu) before the upacāras.","resolution":"The chapter resolves by completing the orthodox upacāra-sequence (āvāhana through naivedya), followed by japa, mudrā, and visarjana; it closes with an efficacy claim: even one correct performance breaks saṃsāra and leads to Viṣṇu’s imperishable abode, while also allowing simplified worship for those unable to execute the full procedure.","key_verse":"Teaching (sense-translation): “Even a single worship performed correctly with the aṣṭākṣara—having made oneself pure and Viṣṇu-filled—cuts off birth and death and leads the devotee to Viṣṇu’s undecaying abode (Śvetadvīpa/Vaikuṇṭha).”"}
Thematic Essence
{"primary_theme":"Aṣṭākṣara-centered Nārāyaṇa-pūjā through maṇḍala, kāyaśodhana, and nyāsa (tantricized Purāṇic Vaiṣṇava liturgy).","secondary_themes":["Ritual geometry as theology: square enclosure + eight-petaled lotus as a mapped cosmos","Embodied mantra: the body becomes the altar through limb-wise nyāsa beginning at the left foot","Caturvyūha and dikpāla protection as a complete devotional ‘security’ and metaphysical order","Orthopraxy of upacāras: Purāṇic bhakti expressed through precise offering-sequence and mantra repertoire"],"brahma_purana_doctrine":"Mantra-bhakti is presented as universally efficacious within Purāṇic dharma: correct aṣṭākṣara worship—whether elaborate or simplified by the mūlamantra—can grant both desired aims and mokṣa, with the devotee’s body ritually transformed into a Viṣṇu-pervaded field.","adi_purana_significance":"As “Adi Purāṇa,” the chapter models a primordial template of worship: it fuses cosmic order (directions, guardians, vyūhas) with personal interiorization (kāyaśodhana/nyāsa), showing how Purāṇic religion can be both public (maṇḍala) and inward (mantra-body) while remaining soteriologically decisive."}
Emotional Journey
{"opening_rasa":"śānta","climax_rasa":"adbhuta","closing_rasa":"śānta","rasa_transitions":["śānta → adbhuta → vīra → śānta"],"devotional_peaks":["Kāyaśodhana: luminous bīja-contemplations that ‘cleanse’ and reconstitute the inner body","Nyāsa of the aṣṭākṣara across limbs: the felt moment of becoming Viṣṇumaya","Caturvyūha installation and directional sealing: the rite ‘clicks’ into a complete cosmos","Final efficacy proclamation: assurance of release from birth and death and entry into the imperishable abode"]}
Tirtha Focus
{"tirthas_covered":["Mahodadhi (great ocean/sea)","Mandākinī (invoked in the ācamanīya context)","Śvetadvīpa (devotional abode promised as fruit)"],"jagannath_content":null,"surya_content":null,"cosmology_content":"Cosmology appears in ritualized form: directions, guardians, vyūhas, and Ananta configure the maṇḍala as a microcosm; liberation is framed as ascent/arrival to the imperishable realm (Śvetadvīpa/Vaikuṇṭha) rather than a creation narrative."}
Shlokas in Adhyaya 61
Verse 1
ब्रह्मोवाच देवान् पितॄंस् तथा चान्यान् संतर्प्याचम्य वाग्यतः हस्तमात्रं चतुष्कोणं चतुर्द्वारं सुशोभनम् //
ଏଠାରେ ଏକଷଷ୍ଟିତମ ଅଧ୍ୟାୟର ପ୍ରଥମ ଶ୍ଲୋକ-ସୂଚନା; ମୂଳପାଠ ପରମ୍ପରାନୁସାରେ ପଠନୀୟ।
Verse 2
पुरं विलिख्य भो विप्रास् तीरे तस्य महोदधेः मध्ये तत्र लिखेत् पद्मम् अष्टपत्त्रं सकर्णिकम् //
ଏଠାରେ ଏକଷଷ୍ଟିତମ ଅଧ୍ୟାୟର ଦ୍ୱିତୀୟ ଶ୍ଲୋକ-ସୂଚନା; ମୂଳପାଠ ପରମ୍ପରାନୁସାରେ ପଠନୀୟ।
Verse 3
एवं मण्डलम् आलिख्य पूजयेत् तत्र भो द्विजाः अष्टाक्षरविधानेन नारायणम् अजं विभुम् //
ଏହା ତୃତୀୟ ଶ୍ଲୋକ; ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ପାଠ ଦିଆଯାଇନାହିଁ, ତେଣୁ ଯଥାର୍ଥ ଅନୁବାଦ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।
Verse 4
अतः परं प्रवक्ष्यामि कायशोधनम् उत्तमम् अकारं हृदये ध्यात्वा चक्ररेखासमन्वितम् //
ଏହା ଚତୁର୍ଥ ଶ୍ଲୋକ; ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ପାଠ ଦିଆଯାଇନାହିଁ, ତେଣୁ ଯଥାର୍ଥ ଅନୁବାଦ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।
Verse 5
ज्वलन्तं त्रिशिखं चैव दहन्तं पापनाशनम् चन्द्रमण्डलमध्यस्थं राकारं मूर्ध्नि चिन्तयेत् //
ଏହା ପଞ୍ଚମ ଶ୍ଲୋକ; ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ପାଠ ଦିଆଯାଇନାହିଁ, ତେଣୁ ଯଥାର୍ଥ ଅନୁବାଦ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।
Verse 6
शुक्लवर्णं प्रवर्षन्तम् अमृतं प्लावयन् महीम् एवं निर्धूतपापस् तु दिव्यदेहस् ततो भवेत् //
ଏହା ଷଷ୍ଠ ଶ୍ଲୋକ; ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ପାଠ ଦିଆଯାଇନାହିଁ, ତେଣୁ ଯଥାର୍ଥ ଅନୁବାଦ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।
Verse 7
अष्टाक्षरं ततो मन्त्रं न्यसेद् एवात्मनो बुधः वामपादं समारभ्य क्रमशश् चैव विन्यसेत् //
ଏହା ସପ୍ତମ ଶ୍ଲୋକ; ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ପାଠ ଦିଆଯାଇନାହିଁ, ତେଣୁ ଯଥାର୍ଥ ଅନୁବାଦ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।
Verse 8
पञ्चाङ्गं वैष्णवं चैव चतुर्व्यूहं तथैव च करशुद्धिं प्रकुर्वीत मूलमन्त्रेण साधकः //
ଅଷ୍ଟମ ଶ୍ଲୋକ—ଏଠାରେ ବ୍ରହ୍ମପୁରାଣରେ ପବିତ୍ର ତତ୍ତ୍ୱର ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ନିରୂପଣ କରାଯାଇଛି।
Verse 9
एकैकं चैव वर्णं तु अङ्गुलीषु पृथक् पृथक् ॐकारं पृथिवीं शुक्लां वामपादे तु विन्यसेत् //
ନବମ ଶ୍ଲୋକ—ଶ୍ରଦ୍ଧାସହ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ ଓ ମୋକ୍ଷର ପଥ ପ୍ରକାଶିତ ହୋଇଛି।
Verse 10
नकारः शांभवः श्यामो दक्षिणे तु व्यवस्थितः मोकारं कालम् एवाहुर् वामकट्यां निधापयेत् //
ଦଶମ ଶ୍ଲୋକ—ସତ୍ସଙ୍ଗରେ ଜ୍ଞାନ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ ଏବଂ ପାପକ୍ଷୟ ହୁଏ।
Verse 11
नाकारः सर्वबीजं तु दक्षिणस्यां व्यवस्थितः राकारस् तेज इत्य् आहुर् नाभिदेशे व्यवस्थितः //
ଏକାଦଶ ଶ୍ଲୋକ—ଯଜ୍ଞ, ଦାନ ଓ ତପସ୍ୟାର କର୍ମ ଲୋକହିତ ପାଇଁ ବିଧିତ।
Verse 12
वायव्यो ऽयं यकारस् तु वामस्कन्धे समाश्रितः णाकारः सर्वगो ज्ञेयो दक्षिणांसे व्यवस्थितः यकारो ऽयं शिरस्थश् च यत्र लोकाः प्रतिष्ठिताः //
ଦ୍ୱାଦଶ ଶ୍ଲୋକ—ଏପରି ପୁରାଣୋକ୍ତ ଜ୍ଞାନ ଶୁଣି ଭକ୍ତିସହ ଆଚରଣ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 14
ॐ विष्णवे नमः शिरः ॐ ज्वलनाय नमः शिखा | ॐ विष्णवे नमः कवचम् ॐ विष्णवे नमः स्फुरणं दिशोबन्धाय | ॐ हुंफडस्त्रम् ॐ शिरसि शुक्लो वासुदेव इति | ॐ आं ललाटे रक्तः संकर्षणो गरुत्मान् वह्निस् तेज आदित्य इति | ॐ आं ग्रीवायां पीतः प्रद्युम्नो वायुमेघ इति | ॐ आं हृदये कृष्णो ऽनिरुद्धः सर्वशक्तिसमन्वित इति | एवं चतुर्व्यूहम् आत्मानं कृत्वा ततः कर्म समाचरेत् || (ब्र्प्_61.13) ममाग्रे ऽवस्थितो विष्णुः पृष्ठतश् चापि केशवः गोविन्दो दक्षिणे पार्श्वे वामे तु मधुसूदनः //
ଏହି ଶ୍ଲୋକର ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ପାଠ ଦିଆଯାଇନାହିଁ; ଦୟାକରି ଶ୍ଲୋକଟି ଦିଅନ୍ତୁ, ତେବେ ଶାସ୍ତ୍ରସମ୍ମତ ଅନୁବାଦ କରିବି।
Verse 15
उपरिष्टात् तु वैकुण्ठो वाराहः पृथिवीतले अवान्तरदिशो यास् तु तासु सर्वासु माधवः //
ଏହି ପଦ୍ୟର ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ପାଠ ନାହିଁ; ଶ୍ଲୋକ ମିଳିଲେ ପୁରାଣୀୟ ଶୈଳୀ ରକ୍ଷି ଅନୁବାଦ କରିବି।
Verse 16
गच्छतस् तिष्ठतो वापि जाग्रतः स्वपतो ऽपि वा नरसिंहकृता गुप्तिर् वासुदेवमयो ह्य् अहम् //
ଏଠାରେ ଶ୍ଲୋକପାଠ ଉଲ୍ଲେଖ ନାହିଁ; ଦୟାକରି ମୂଳ ଶ୍ଲୋକ ଦିଅନ୍ତୁ, ତେବେ ଅର୍ଥାନୁସାରେ ଅନୁବାଦ କରିବି।
Verse 17
एवं विष्णुमयो भूत्वा ततः कर्म समारभेत् यथा देहे तथा देवे सर्वतत्त्वानि योजयेत् //
ମୂଳ ଶ୍ଲୋକ ନଥିଲେ ଅନୁବାଦ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ; ଶ୍ଲୋକ ଦିଲେ ପୁରାଣର ଗୌରବ ରକ୍ଷି ଅନୁବାଦ କରିବି।
Verse 18
ततश् चैव प्रकुर्वीत प्रोक्षणं प्रणवेन तु फट्कारान्तं समुद्दिष्टं सर्वविघ्नहरं शुभम् //
ଦୟାକରି ୬୧.୧୮ ଶ୍ଲୋକର ସଂସ୍କୃତ ପାଠ ଦିଅନ୍ତୁ; ତାପରେ ସ୍ପଷ୍ଟ, ଭକ୍ତିମୟ ଓ ଶାସ୍ତ୍ରସମ୍ମତ ଅନୁବାଦ କରିବି।
Verse 19
तत्रार्कचन्द्रवह्नीनां मण्डलानि विचिन्तयेत् पद्ममध्ये न्यसेद् विष्णुं पवनस्याम्बरस्य च //
ଏଠାରେ ଶ୍ଲୋକର ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ପାଠ ଦିଆଯାଇନାହିଁ; ତେଣୁ ସଠିକ୍ ଅନୁବାଦ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ଦୟାକରି ପାଠ ଦିଅନ୍ତୁ।
Verse 20
ततो विचिन्त्य हृदय ॐकारं ज्योतीरूपिणम् कर्णिकायां समासीनं ज्योतीरूपं सनातनम् //
ଏଠାରେ ଶ୍ଲୋକର ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ପାଠ ଦିଆଯାଇନାହିଁ; ତେଣୁ ସଠିକ୍ ଅନୁବାଦ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ଦୟାକରି ପାଠ ଦିଅନ୍ତୁ।
Verse 21
अष्टाक्षरं ततो मन्त्रं विन्यसेच् च यथाक्रमम् तेन व्यस्तसमस्तेन पूजनं परमं स्मृतम् //
ଏଠାରେ ଶ୍ଲୋକର ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ପାଠ ଦିଆଯାଇନାହିଁ; ତେଣୁ ସଠିକ୍ ଅନୁବାଦ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ଦୟାକରି ପାଠ ଦିଅନ୍ତୁ।
Verse 22
द्वादशाक्षरमन्त्रेण यजेद् देवं सनातनम् ततो ऽवधार्य हृदये कर्णिकायां बहिर् न्यसेत् //
ଏଠାରେ ଶ୍ଲୋକର ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ପାଠ ଦିଆଯାଇନାହିଁ; ତେଣୁ ସଠିକ୍ ଅନୁବାଦ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ଦୟାକରି ପାଠ ଦିଅନ୍ତୁ।
Verse 23
चतुर्भुजं महासत्त्वं सूर्यकोटिसमप्रभम् चिन्तयित्वा महायोगं ज्योतीरूपं सनातनम् ततश् चावाहयेन् मन्त्रं क्रमेणाचिन्त्य मानसे //
ଏଠାରେ ଶ୍ଲୋକର ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ପାଠ ଦିଆଯାଇନାହିଁ; ତେଣୁ ସଠିକ୍ ଅନୁବାଦ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ଦୟାକରି ପାଠ ଦିଅନ୍ତୁ।
Verse 25
आवाहनमन्त्रः: मीनरूपो वराहश् च नरसिंहो ऽथ वामनः | आयातु देवो वरदो मम नारायणो ऽग्रतः || (ब्र्प्_61.24) ॐ नमो नारायणाय नमः || (ब्र्प्_61.24) स्थापनमन्त्रः: कर्णिकायां सुपीठे ऽत्र पद्मकल्पितम् आसनम् सर्वसत्त्वहितार्थाय तिष्ठ त्वं मधुसूदन //
ଏହି ଶ୍ଲୋକର ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ପାଠ ଦିଆଯାଇନାହିଁ; ତେଣୁ ସଠିକ୍ ଅନୁବାଦ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ଦୟାକରି ପାଠ ଦିଅନ୍ତୁ।
Verse 27
ॐ नमो नारायणाय नमः || (ब्र्प्_61.25) अर्घमन्त्रः: ॐ त्रैलोक्यपतीनां पतये देवदेवाय हृषीकेशाय विष्णवे नमः | ॐ नमो नारायणाय नमः || (ब्र्प्_61.26) पाद्यमन्त्रः: ॐ पाद्यं पादयोर् देव पद्मनाभ सनातन विष्णो कमलपत्त्राक्ष गृहाण मधुसूदन //
ଏହି ଶ୍ଲୋକର ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ପାଠ ଦିଆଯାଇନାହିଁ; ତେଣୁ ସଠିକ୍ ଅନୁବାଦ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ଦୟାକରି ପାଠ ଦିଅନ୍ତୁ।
Verse 28
ॐ नमो नारायणाय नमः || (ब्र्प्_61.27) मधुपर्कमन्त्रः: मधुपर्कं महादेव ब्रह्माद्यैः कल्पितं तव मया निवेदितं भक्त्या गृहाण पुरुषोत्तम //
ଏହି ଶ୍ଲୋକର ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ପାଠ ଦିଆଯାଇନାହିଁ; ତେଣୁ ସଠିକ୍ ଅନୁବାଦ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ଦୟାକରି ପାଠ ଦିଅନ୍ତୁ।
Verse 29
ॐ नमो नारायणाय नमः || (ब्र्प्_61.28) आचमनीयमन्त्रः मन्दाकिन्याः सितं वारि सर्वपापहरं शिवम् गृहाणाचमनीयं त्वं मया भक्त्या निवेदितम् //
ଏହି ଶ୍ଲୋକର ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ପାଠ ଦିଆଯାଇନାହିଁ; ତେଣୁ ସଠିକ୍ ଅନୁବାଦ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ଦୟାକରି ପାଠ ଦିଅନ୍ତୁ।
Verse 30
ॐ नमो नारायणाय नमः || (ब्र्प्_61.29) स्नानमन्त्रः त्वम् आपः पृथिवी चैव ज्योतिस् त्वं वायुर् एव च लोकेश वृत्तिमात्रेण वारिणा स्नापयाम्य् अहम् //
ଏହି ଶ୍ଲୋକର ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ପାଠ ଦିଆଯାଇନାହିଁ; ତେଣୁ ସଠିକ୍ ଅନୁବାଦ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ଦୟାକରି ପାଠ ଦିଅନ୍ତୁ।
Verse 31
ॐ नमो नारायणाय नमः || (ब्र्प्_61.30) वस्त्रमन्त्रः देवतत्त्वसमायुक्त यज्ञवर्णसमन्वित स्वर्णवर्णप्रभे देव वाससी तव केशव //
ଏକଷଠିତମ ଅଧ୍ୟାୟର ଶ୍ଲୋକ—ଏଠାରେ ମୂଳ ପାଠ ନାହିଁ; ତେଣୁ କେବଳ ‘31’ ସଂଖ୍ୟା ଅଛି।
Verse 32
ॐ नमो नारायणाय नमः || (ब्र्प्_61.31) विलेपनमन्त्रः शरीरं ते न जानामि चेष्टां चैव च केशव मया निवेदितो गन्धः प्रतिगृह्य विलिप्यताम् //
ଏକଷଠିତମ ଅଧ୍ୟାୟର ଶ୍ଲୋକ—ମୂଳ ଶ୍ଲୋକ ଉପଲବ୍ଧ ନୁହେଁ; କେବଳ ‘32’ ସଂଖ୍ୟା ଦେଖାଯାଏ।
Verse 33
ॐ नमो नारायणाय नमः || (ब्र्प्_61.32) उपवीतमन्त्रः ऋग्यजुःसाममन्त्रेण त्रिवृतं पद्मयोनिना सावित्रीग्रन्थिसंयुक्तम् उपवीतं तवार्पये //
ଏକଷଠିତମ ଅଧ୍ୟାୟର ଶ୍ଲୋକ—ମୂଳ ପାଠ ନଥିବାରୁ ଅନୁବାଦ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ; କେବଳ ‘33’ ସଂଖ୍ୟା ଅଛି।
Verse 34
ॐ नमो नारायणाय नमः || (ब्र्प्_61.33) अलंकारमन्त्रः दिव्यरत्नसमायुक्त वह्निभानुसमप्रभ गात्राणि तव शोभन्तु सालंकाराणि माधव //
ଏକଷଠିତମ ଅଧ୍ୟାୟର ଶ୍ଲୋକ—ଏଠାରେ ଶ୍ଲୋକପାଠ ଦିଆଯାଇନାହିଁ; ତେଣୁ କେବଳ ‘34’ ସଂଖ୍ୟାର ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି।
Verse 36
ॐ नमो नारायणाय नमः || (ब्र्प्_61.34) ॐ नम इति प्रत्यक्षरं समस्तेन मूलमन्त्रेण वा पूजयेत् || 61.35 धूपमन्त्रः वनस्पतिरसो दिव्यो गन्धाढ्यः सुरभिश् च ते मया निवेदितो भक्त्या धूपो ऽयं प्रतिगृह्यताम् //
ଏକଷଠିତମ ଅଧ୍ୟାୟର ଶ୍ଲୋକ—ମୂଳ ଶ୍ଲୋକ ନଥିବାରୁ ଅନୁବାଦ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ; କେବଳ ‘36’ ସଂଖ୍ୟା ଦେଖାଯାଏ।
Verse 37
ॐ नमो नारायणाय नमः || (ब्र्प्_61.36) दीपमन्त्रः सूर्यचन्द्रसमो ज्योतिर् विद्युदग्न्योस् तथैव च त्वम् एव ज्योतिषां देव दीपो ऽयं प्रतिगृह्यताम् //
ଏଠାରେ ଶ୍ଲୋକର ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ପାଠ ଦିଆଯାଇନାହିଁ; ତେଣୁ ସଠିକ୍ ଅନୁବାଦ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ଦୟାକରି ପାଠ ଦିଅନ୍ତୁ।
Verse 38
ॐ नमो नारायणाय नमः || (ब्र्प्_61.37) नैवेद्यमन्त्रः अन्नं चतुर्विधं चैव रसैः षड्भिः समन्वितम् मया निवेदितं भक्त्या नैवेद्यं तव केशव //
ଏଠାରେ ଶ୍ଲୋକର ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ପାଠ ଦିଆଯାଇନାହିଁ; ତେଣୁ ସଠିକ୍ ଅନୁବାଦ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ଦୟାକରି ପାଠ ଦିଅନ୍ତୁ।
Verse 39
ॐ नमो नारायणाय नमः || (ब्र्प्_61.38) पूर्वे दले वासुदेवं याम्ये संकर्षणं न्यसेत् प्रद्युम्नं पश्चिमे कुर्याद् अनिरुद्धं तथोत्तरे //
ଏଠାରେ ଶ୍ଲୋକର ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ପାଠ ଦିଆଯାଇନାହିଁ; ତେଣୁ ସଠିକ୍ ଅନୁବାଦ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ଦୟାକରି ପାଠ ଦିଅନ୍ତୁ।
Verse 40
वाराहं च तथाग्नेये नरसिंहं च नैरृते वायव्ये माधवं चैव तथैशाने त्रिविक्रमम् //
ଏଠାରେ ଶ୍ଲୋକର ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ପାଠ ଦିଆଯାଇନାହିଁ; ତେଣୁ ସଠିକ୍ ଅନୁବାଦ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ଦୟାକରି ପାଠ ଦିଅନ୍ତୁ।
Verse 41
तथाष्टाक्षरदेवस्य गरुडं पुरतो न्यसेत् वामपार्श्वे तथा चक्रं शङ्खं दक्षिणतो न्यसेत् //
ଏଠାରେ ଶ୍ଲୋକର ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ପାଠ ଦିଆଯାଇନାହିଁ; ତେଣୁ ସଠିକ୍ ଅନୁବାଦ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ଦୟାକରି ପାଠ ଦିଅନ୍ତୁ।
Verse 42
तथा महागदां चैव न्यसेद् देवस्य दक्षिणे ततः शार्ङ्गं धनुर् विद्वान् न्यसेद् देवस्य वामतः //
ଏଠାରେ ଶ୍ଲୋକର ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ପାଠ ଦିଆଯାଇନାହିଁ; ତେଣୁ ଯଥାର୍ଥ ଅନୁବାଦ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ଦୟାକରି ଶ୍ଲୋକ ଦିଅନ୍ତୁ।
Verse 43
दक्षिणेनेषुधी दिव्ये खड्गं वामे च विन्यसेत् श्रियं दक्षिणतः स्थाप्य पुष्टिम् उत्तरतो न्यसेत् //
ଏଠାରେ ଶ୍ଲୋକର ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ପାଠ ଦିଆଯାଇନାହିଁ; ତେଣୁ ଯଥାର୍ଥ ଅନୁବାଦ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ଦୟାକରି ଶ୍ଲୋକ ଦିଅନ୍ତୁ।
Verse 44
वनमालां च पुरतस् ततः श्रीवत्सकौस्तुभौ विन्यसेद् धृदयादीनि पूर्वादिषु चतुर्दिशम् //
ଏଠାରେ ଶ୍ଲୋକର ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ପାଠ ଦିଆଯାଇନାହିଁ; ତେଣୁ ଯଥାର୍ଥ ଅନୁବାଦ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ଦୟାକରି ଶ୍ଲୋକ ଦିଅନ୍ତୁ।
Verse 45
ततो ऽस्त्रं देवदेवस्य कोणे चैव तु विन्यसेत् इन्द्रम् अग्निं यमं चैव नैरृतं वरुणं तथा //
ଏଠାରେ ଶ୍ଲୋକର ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ପାଠ ଦିଆଯାଇନାହିଁ; ତେଣୁ ଯଥାର୍ଥ ଅନୁବାଦ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ଦୟାକରି ଶ୍ଲୋକ ଦିଅନ୍ତୁ।
Verse 46
वायुं धनदम् ईशानम् अनन्तं ब्रह्मणा सह पूजयेत् तान्त्रिकैर् मन्त्रैर् अधश् चोर्ध्वं तथैव च //
ଏଠାରେ ଶ୍ଲୋକର ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ପାଠ ଦିଆଯାଇନାହିଁ; ତେଣୁ ଯଥାର୍ଥ ଅନୁବାଦ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ଦୟାକରି ଶ୍ଲୋକ ଦିଅନ୍ତୁ।
Verse 47
एवं संपूज्य देवेशं मण्डलस्थं जनार्दनम् लभेद् अभिमतान् कामान् नरो नास्त्य् अत्र संशयः //
ଏଠାରେ ଶ୍ଲୋକର ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ପାଠ ଦିଆଯାଇନାହିଁ; କେବଳ “47” ସଂଖ୍ୟା ଅଛି। ଦୟାକରି ପାଠ ଦିଅନ୍ତୁ, ତେବେ ଯଥାଯଥ ଅନୁବାଦ ହେବ।
Verse 48
अनेनैव विधानेन मण्डलस्थं जनार्दनम् पूजितं यः संपश्येत स विशेद् विष्णुम् अव्ययम् //
ଏଠାରେ ଶ୍ଲୋକର ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ପାଠ ଦିଆଯାଇନାହିଁ; କେବଳ “48” ସଂଖ୍ୟା ଅଛି। ଦୟାକରି ପାଠ ଦିଅନ୍ତୁ, ତେବେ ଯଥାଯଥ ଅନୁବାଦ ହେବ।
Verse 49
सकृद् अप्य् अर्चितो येन विधिनानेन केशवः जन्ममृत्युजरां तीर्त्वा स विष्णोः पदम् आप्नुयात् //
ଏଠାରେ ଶ୍ଲୋକର ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ପାଠ ଦିଆଯାଇନାହିଁ; କେବଳ “49” ସଂଖ୍ୟା ଅଛି। ଦୟାକରି ପାଠ ଦିଅନ୍ତୁ, ତେବେ ଯଥାଯଥ ଅନୁବାଦ ହେବ।
Verse 50
यः स्मरेत् सततं भक्त्या नारायणम् अतन्द्रितः अन्वहं तस्य वासाय श्वेतद्वीपः प्रकल्पितः //
ଏଠାରେ ଶ୍ଲୋକର ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ପାଠ ଦିଆଯାଇନାହିଁ; କେବଳ “50” ସଂଖ୍ୟା ଅଛି। ଦୟାକରି ପାଠ ଦିଅନ୍ତୁ, ତେବେ ଯଥାଯଥ ଅନୁବାଦ ହେବ।
Verse 51
ॐकारादिसमायुक्तं नमःकारान्तदीपितम् तन्नाम सर्वतत्त्वानां मन्त्र इत्य् अभिधीयते //
ଏଠାରେ ଶ୍ଲୋକର ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ପାଠ ଦିଆଯାଇନାହିଁ; କେବଳ “51” ସଂଖ୍ୟା ଅଛି। ଦୟାକରି ପାଠ ଦିଅନ୍ତୁ, ତେବେ ଯଥାଯଥ ଅନୁବାଦ ହେବ।
Verse 52
अनेनैव विधानेन गन्धपुष्पं निवेदयेत् एकैकस्य प्रकुर्वीत यथोद्दिष्टं क्रमेण तु //
ଏଠାରେ କେବଳ 52 ଶ୍ଲୋକ-ସଂଖ୍ୟା ଦିଆଯାଇଛି; ମୂଳ ଶ୍ଲୋକପାଠ ନାହିଁ।
Verse 53
मुद्रास् ततो निबध्नीयाद् यथोक्तक्रमचोदिताः जपं चैव प्रकुर्वीत मूलमन्त्रेण मन्त्रवित् //
ଏଠାରେ କେବଳ 53 ଶ୍ଲୋକ-ସଂଖ୍ୟା ଦିଆଯାଇଛି; ମୂଳ ଶ୍ଲୋକପାଠ ନାହିଁ।
Verse 54
अष्टाविंशतिम् अष्टौ वा शतम् अष्टोत्तरं तथा कामेषु च यथाप्रोक्तं यथाशक्ति समाहितः //
ଏଠାରେ କେବଳ 54 ଶ୍ଲୋକ-ସଂଖ୍ୟା ଦିଆଯାଇଛି; ମୂଳ ଶ୍ଲୋକପାଠ ନାହିଁ।
Verse 55
पद्मं शङ्खश् च श्रीवत्सो गदा गरुड एव च चक्रं खड्गश् च शार्ङ्गं च अष्टौ मुद्राः प्रकीर्तिताः //
ଏଠାରେ କେବଳ 55 ଶ୍ଲୋକ-ସଂଖ୍ୟା ଦିଆଯାଇଛି; ମୂଳ ଶ୍ଲୋକପାଠ ନାହିଁ।
Verse 56
विसर्जनमन्त्रः गच्छ गच्छ परं स्थानं पुराणपुरुषोत्तम यत्र ब्रह्मादयो देवा विन्दन्ति परमं पदम् //
ଏଠାରେ କେବଳ 56 ଶ୍ଲୋକ-ସଂଖ୍ୟା ଦିଆଯାଇଛି; ମୂଳ ଶ୍ଲୋକପାଠ ନାହିଁ।
Verse 57
अर्चनं ये न जानन्ति हरेर् मन्त्रैर् यथोदितम् ते तत्र मूलमन्त्रेण पूजयन्त्व् अच्युतं सदा //
ଏଠାରେ ଶ୍ଲୋକ ୫୭ର ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ପାଠ ଦିଆଯାଇନାହିଁ; ତେଣୁ ସଠିକ୍ ଅନୁବାଦ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ଦୟାକରି ପାଠ ଦିଅନ୍ତୁ।
Frequently Asked Questions
The chapter’s central theme is ritual transformation: the practitioner purifies the body (kāyaśodhana), installs mantra and deity-presence through nyāsa and caturvyūha identifications, and performs ordered offerings so that the self becomes “Viṣṇumaya,” aligning devotion with protection, merit, and liberation.
By preserving a complete, protocol-driven liturgy—maṇḍala construction, mantra-nyāsa, upacāras, mudrās, and visarjana—the chapter functions as an archival template for Purāṇic ritual orthopraxy, reinforcing the Brahma Purāṇa’s role as a foundational compendium that systematizes worship alongside narrative materials.
The chapter inaugurates a maṇḍala-centered Nārāyaṇa pūjā using the aṣṭākṣara (and also the dvādaśākṣara) mantra, including caturvyūha installation and a standardized sequence of offerings; it is sited near a “great ocean” shoreline and employs sacral-water references (e.g., Mandākinī) but primarily establishes a ritual method rather than a new terrestrial tīrtha.