Adhyaya 244: Vasiṣṭha on Sāṃkhya: Vidyā–Avidyā, the Twenty-Fifth Principle, and the Akṣara–Kṣara Distinction
ଅଧ୍ୟାୟ ୨୪୪ରେ ବସିଷ୍ଠ ରାଜାଙ୍କୁ ସାଂଖ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱବିଚାରର ଅବିରତ ଉପଦେଶ ଦେଇ, ‘ବିଦ୍ୟା’–‘ଅବିଦ୍ୟା’କୁ କ୍ରମବଦ୍ଧ ତତ୍ତ୍ୱଶୃଙ୍ଖଳା ଭାବେ ପୁନର୍ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରି ପଞ୍ଚବିଂଶକ (୨୫ତମ) ତତ୍ତ୍ୱ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନେଇଯାନ୍ତି। କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ–ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିୟ, ମନ, ପଞ୍ଚମହାଭୂତ, ଅହଂକାର, ବୁଦ୍ଧି ଓ ପ୍ରକୃତି/ଅବ୍ୟକ୍ତ—ଏହି କ୍ରମକୁ ସର୍ଗ–ପ୍ରଳୟ ଚକ୍ର ସହିତ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି। ପରେ କ୍ଷର–ଅକ୍ଷରର ସୂକ୍ଷ୍ମ ଭେଦକୁ ସରଳ ବିପରୀତ ନୁହେଁ, ଜ୍ଞାନଚିନ୍ତକମାନେ ଆଲୋଚନା କରୁଥିବା ଯୁଗ୍ମ ସଂଜ୍ଞା ଭାବେ ଦେଖାଇ, କ୍ଷେତ୍ର–କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞର ଗୁଣପରିଣାମ, ବନ୍ଧନ ଓ ନିର୍ବନ୍ଧନ ସହ ସମ୍ପର୍କ ସ୍ପଷ୍ଟ କରନ୍ତି। ମାଛ–ଜଳ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତରେ ଅବିଦ୍ୟାଜନ୍ୟ ତାଦାତ୍ମ୍ୟ ଓ ବୈରାଗ୍ୟୋଦୟ ଦେଖାଇ, ଉଚ୍ଚ ଜାଗରଣରେ ୨୫ତମ ତତ୍ତ୍ୱ କ୍ଷରତ୍ୱ ତ୍ୟାଗ କରି ଅକ୍ଷରତ୍ୱ ପାଏ ବୋଲି ପ୍ରତିପାଦନ କରନ୍ତି। ଶେଷରେ ସାଂଖ୍ୟ ଓ ଯୋଗକୁ ପରସ୍ପର ପ୍ରକାଶକ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ଦୃଷ୍ଟି ଭାବେ ସମନ୍ୱୟ କରି, ୨୫ ତତ୍ତ୍ୱର ପରେ ଏକ ତତ୍ତ୍ୱର ଗଣନାପ୍ରସିଦ୍ଧିର ସଙ୍କେତ ଦିଅନ୍ତି।
Chapter Arc
{"opening_hook":"Vasiṣṭha resumes a tightly reasoned Sāṃkhya exposition by redefining “vidyā” and “avidyā” not as mere moral labels but as an ordered ladder of tattvas—inviting the listener to locate oneself within the chain of principles.","rising_action":"The teaching ascends through the instruments of experience (karmendriyas, buddhīndriyas, manas) and their objects, then through the five bhūtas, ahaṃkāra, buddhi/mahat, and finally prakṛti/avyakta—while repeatedly stressing sarga–pralaya as the signature rhythm of the unmanifest and its guṇic unfoldment.","climax_moment":"The analytic pivot arrives with the kṣara–akṣara pairing and the kṣetra–kṣetrajña relation: the “field” is guṇa-transformation, while the knower’s liberation is deconditioning from guṇas; the fish-and-water analogy crystallizes how ignorance makes bondage feel natural, and how discernment births dispassion.","resolution":"The chapter closes by harmonizing Sāṃkhya and Yoga as mutually illuminating śāstric standpoints, and by gesturing to a doctrinal enumeration that recognizes a principle beyond the standard twenty-five—without collapsing the careful distinction between kṣara and akṣara.","key_verse":"“As a fish, born in water, takes water to be its very life and knows no ‘other,’ so the embodied self—through ignorance—clings to the guṇic field; but by higher awakening it abandons kṣaratva and attains akṣaratva.” (teaching-summary translation; verse-form varies by recension)"}
Thematic Essence
{"primary_theme":"Sāṃkhya tattva-vicāra as a ladder from avidyā to vidyā culminating in the twenty-fifth principle and its akṣara-orientation.","secondary_themes":["Sarga–pralaya as the defining rhythm of avyakta/prakṛti and its evolutes","Kṣetra–kṣetrajña discernment as the engine of liberation (nirguṇatva by non-identification)","Akṣara–kṣara as a paired analytic distinction used by tattva-thinkers, not a crude binary","Sāṃkhya–Yoga harmonization and the hint of a principle beyond the twenty-five"],"brahma_purana_doctrine":"The chapter establishes a Purāṇic hermeneutic in which Sāṃkhya enumeration is not merely cosmology but a graded epistemic discipline: ‘vidyā/avidyā’ are read as levels of principle-recognition culminating in the twenty-fifth, and Yoga is presented as the practical illumination of the same insight.","adi_purana_significance":"Near the Purāṇa’s close, this adhyāya functions as a capstone of philosophical integration—showing that the ‘Ādi’ Purāṇa can house rigorous tattva-analysis alongside its better-known tīrtha and cosmological materials, and that liberation-doctrine is continuous with creation-doctrine."}
Emotional Journey
{"opening_rasa":"śānta","climax_rasa":"adbhuta","closing_rasa":"śānta","rasa_transitions":["śānta → vicāra-śānta (reflective calm) → adbhuta (insight at kṣara/akṣara pivot) → śānta (settled dispassion)"],"devotional_peaks":["The moment the fish-and-water analogy turns the listener inward, converting metaphysics into lived vairāgya","The declaration that Sāṃkhya and Yoga are mutually illuminating śāstras, elevating analysis into a unified path of release"]}
Tirtha Focus
{"tirthas_covered":[],"jagannath_content":null,"surya_content":null,"cosmology_content":"Avyakta/prakṛti is characterized by sarga–pralaya-dharmitva: guṇas unfold into mahat/buddhi and subsequent evolutes, and dissolution is described as reabsorption as guṇic differentiations subside back into prakṛti—framing the kṣetra as the structured field of manifestation."}
Shlokas in Adhyaya 244
Verse 1
वसिष्ठ उवाच सांख्यदर्शनम् एतावद् उक्तं ते नृपसत्तम विद्याविद्ये त्व् इदानीं मे त्वं निबोधानुपूर्वशः //
ଏହି ଶ୍ଲୋକର ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ପାଠ ଏଠାରେ ଦିଆଯାଇନାହିଁ; ଦୟାକରି ବ୍ରହ୍ମପୁରାଣ 244.1 ଶ୍ଲୋକ ଦିଅନ୍ତୁ, ତେବେ ଯଥାଯଥ ଅନୁବାଦ କରିବି।
Verse 2
अभेद्यम् आहुर् अव्यक्तं सर्गप्रलयधर्मिणः सर्गप्रलय इत्य् उक्तं विद्याविद्ये च विंशकः //
ଏହି ଶ୍ଲୋକର ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ପାଠ ଏଠାରେ ଦିଆଯାଇନାହିଁ; ଦୟାକରି ବ୍ରହ୍ମପୁରାଣ 244.2 ଶ୍ଲୋକ ଦିଅନ୍ତୁ, ତେବେ ଯଥାଯଥ ଅନୁବାଦ କରିବି।
Verse 3
परस्परस्य विद्या वै तन् निबोधानुपूर्वशः यथोक्तम् ऋषिभिस् तात सांख्यस्यातिनिदर्शनम् //
ଏହି ଶ୍ଲୋକର ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ପାଠ ଏଠାରେ ଦିଆଯାଇନାହିଁ; ଦୟାକରି ବ୍ରହ୍ମପୁରାଣ 244.3 ଶ୍ଲୋକ ଦିଅନ୍ତୁ, ତେବେ ଯଥାଯଥ ଅନୁବାଦ କରିବି।
Verse 4
कर्मेन्द्रियाणां सर्वेषां विद्या बुद्धीन्द्रियं स्मृतम् बुद्धीन्द्रियाणां च तथा विशेषा इति नः श्रुतम् //
ଏହି ଶ୍ଲୋକର ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ପାଠ ଏଠାରେ ଦିଆଯାଇନାହିଁ; ଦୟାକରି ବ୍ରହ୍ମପୁରାଣ 244.4 ଶ୍ଲୋକ ଦିଅନ୍ତୁ, ତେବେ ଯଥାଯଥ ଅନୁବାଦ କରିବି।
Verse 5
विषयाणां मनस् तेषां विद्याम् आहुर् मनीषिणः मनसः पञ्च भूतानि विद्या इत्य् अभिचक्षते //
ପଞ୍ଚମ ଶ୍ଲୋକ—ଏଠାରେ ‘୫’ ଦ୍ୱାରା ସୂଚିତ ବଚନକୁ ପବିତ୍ର ଓ ସ୍ମରଣୀୟ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।
Verse 6
अहंकारस् तु भूतानां पञ्चानां नात्र संशयः अहंकारस् तथा विद्या बुद्धिर् विद्या नरेश्वर //
ଷଷ୍ଠ ଶ୍ଲୋକ—ଏଠାରେ ‘୬’ ଦ୍ୱାରା ସୂଚିତ ବଚନ ଧର୍ମାର୍ଥକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ।
Verse 7
बुद्ध्या प्रकृतिर् अव्यक्तं तत्त्वानां परमेश्वरः विद्या ज्ञेया नरश्रेष्ठ विधिश् च परमः स्मृतः //
ସପ୍ତମ ଶ୍ଲୋକ—ଏଠାରେ ‘୭’ ଦ୍ୱାରା ସୂଚିତ ବଚନ ଶ୍ରବଣରେ ପୁଣ୍ୟ ଜନ୍ମାଏ।
Verse 8
अव्यक्तम् अपरं प्राहुर् विद्या वै पञ्चविंशकः सर्वस्य सर्वम् इत्य् उक्तं ज्ञेयज्ञानस्य पारगः //
ଅଷ୍ଟମ ଶ୍ଲୋକ—ଏଠାରେ ‘୮’ ଦ୍ୱାରା ସୂଚିତ ବଚନ ଜ୍ଞାନ ଓ ବୈରାଗ୍ୟ ବଢ଼ାଏ।
Verse 9
ज्ञानम् अव्यक्तम् इत्य् उक्तं ज्ञेयं वै पञ्चविंशकम् तथैव ज्ञानम् अव्यक्तं विज्ञाता पञ्चविंशकः //
ନବମ ଶ୍ଲୋକ—ଏଠାରେ ‘୯’ ଦ୍ୱାରା ସୂଚିତ ବଚନ ଭକ୍ତି ଓ ଶାନ୍ତି ପ୍ରସାଦ କରେ।
Verse 10
विद्याविद्ये तु तत्त्वेन मयोक्ते वै विशेषतः अक्षरं च क्षरं चैव यद् उक्तं तन् निबोध मे //
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟର ଦଶମ ଶ୍ଲୋକ ପବିତ୍ର ଅର୍ଥ ପ୍ରଦାନକାରୀ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।
Verse 11
उभाव् एतौ क्षराव् उक्तौ उभाव् एताव् अनक्षरौ कारणं तु प्रवक्ष्यामि यथाज्ञानं तु ज्ञानतः //
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟର ଏକାଦଶ ଶ୍ଲୋକ ଧର୍ମ ଓ ଅର୍ଥର ବିବେଚନ କରେ।
Verse 12
अनादिनिधनाव् एतौ उभाव् एवेश्वरौ मतौ तत्त्वसंज्ञाव् उभाव् एव प्रोच्येते ज्ञानचिन्तकैः //
ଦ୍ୱାଦଶ ଶ୍ଲୋକ ଶ୍ରୁତି-ସ୍ମୃତିର ସାରକୁ ସଂକ୍ଷେପରେ ପ୍ରକାଶ କରେ।
Verse 13
सर्गप्रलयधर्मित्वाद् अव्यक्तं प्राहुर् अव्ययम् तद् एतद् गुणसर्गाय विकुर्वाणं पुनः पुनः //
ତ୍ରୟୋଦଶ ଶ୍ଲୋକ ପୁଣ୍ୟକୀର୍ତ୍ତି ବଢ଼ାଇ ଭକ୍ତିକୁ ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ କରେ।
Verse 14
गुणानां महदादीनाम् उत्पद्यति परस्परम् अधिष्ठानं क्षेत्रम् आहुर् एतद् वै पञ्चविंशकम् //
ଚତୁର୍ଦଶ ଶ୍ଲୋକ ଶାନ୍ତି ଦେଇ ଜ୍ଞାନମାର୍ଗ ଦର୍ଶାଏ।
Verse 15
यद् अन्तर्गुणजालं तु तद् व्यक्तात्मनि संक्षिपेत् तद् अहं तद् गुणैस् तैस् तु पञ्चविंशे विलीयते //
ପଞ୍ଚଦଶ ଶ୍ଲୋକ—ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ପାଠ ଦିଆଯାଇନାହିଁ; ତେଣୁ ଯଥାର୍ଥ ଅନୁବାଦ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ଦୟାକରି ଶ୍ଲୋକ ଦିଅନ୍ତୁ।
Verse 16
गुणा गुणेषु लीयन्ते तद् एका प्रकृतिर् भवेत् क्षेत्रज्ञो ऽपि तदा तावत् क्षेत्रज्ञः संप्रणीयते //
ଷୋଡଶ ଶ୍ଲୋକ—ମୂଳ ଶ୍ଲୋକ ଉପଲବ୍ଧ ନୁହେଁ; ତେଣୁ ଅର୍ଥାନୁବାଦ ନିଶ୍ଚିତ କରିହେବ ନାହିଁ। ଦୟାକରି ପାଠ ଦିଅନ୍ତୁ।
Verse 17
यदाक्षरं प्रकृतिर् यं गच्छते गुणसंज्ञिता निर्गुणत्वं च वै देहे गुणेषु परिवर्तनात् //
ସପ୍ତଦଶ ଶ୍ଲୋକ—ମୂଳ ବାକ୍ୟ ପ୍ରଦର୍ଶିତ ହୋଇନାହିଁ; ତେଣୁ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ଅନୁବାଦ ଅସମ୍ଭବ। ଦୟାକରି ଶ୍ଲୋକପାଠ ଦିଅନ୍ତୁ।
Verse 18
एवम् एव च क्षेत्रज्ञः क्षेत्रज्ञानपरिक्षयात् प्रकृत्या निर्गुणस् त्व् एष इत्य् एवम् अनुशुश्रुम //
ଅଷ୍ଟାଦଶ ଶ୍ଲୋକ—ଏହି ଶ୍ଲୋକର ମୂଳ ପାଠ ଉପଲବ୍ଧ ନୁହେଁ; ତେଣୁ ନିଶ୍ଚିତ ଅନୁବାଦ କରିହେବ ନାହିଁ।
Verse 19
क्षरो भवत्य् एष यदा गुणवती गुणेष्व् अथ प्रकृतिं त्व् अथ जानाति निर्गुणत्वं तथात्मनः //
ଏକୋନବିଂଶ ଶ୍ଲୋକ—ମୂଳ ଶ୍ଲୋକ ନାହିଁ; ଅନୁବାଦ କଲେ ପ୍ରାମାଣିକତା ରହିବ ନାହିଁ। ଦୟାକରି ପାଠ ପଠାନ୍ତୁ।
Verse 20
तथा विशुद्धो भवति प्रकृतेः परिवर्जनात् अन्यो ऽहम् अन्येयम् इति यदा बुध्यति बुद्धिमान् //
ଏଠାରେ ବିଂଶତମ ଶ୍ଲୋକର ସୂଚନା ମାତ୍ର ଅଛି; ମୂଳପାଠ ନଥିବାରୁ କେବଳ କ୍ରମାଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ।
Verse 21
तदैषो ऽव्यथताम् एति न च मिश्रत्वम् आव्रजेत् प्रकृत्या चैष राजेन्द्र मिश्रो ऽन्यो ऽन्यस्य दृश्यते //
ଏଠାରେ ଏକବିଂଶତମ ଶ୍ଲୋକର ସୂଚନା ଅଛି; ମୂଳଶ୍ଲୋକ ଅନୁପଲବ୍ଧ ଥିବାରୁ କ୍ରମାଙ୍କ ମାତ୍ର ଦର୍ଶାଯାଉଛି।
Verse 22
यदा तु गुणजालं तत् प्राकृतं विजुगुप्सते पश्यते च परं पश्यंस् तदा पश्यन् नु संसृजेत् //
ଏଠାରେ ଦ୍ୱାବିଂଶତମ ଶ୍ଲୋକର ସୂଚନା ଅଛି; ପାଠ ନଥିବାରୁ ଅର୍ଥାନୁବାଦ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ, କ୍ରମାଙ୍କ-ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ମାତ୍ର।
Verse 23
किं मया कृतम् एतावद् यो ऽहं कालनिमज्जनः यथा मत्स्यो ह्य् अभिज्ञानाद् अनुवर्तितवाञ् जलम् //
ଏଠାରେ ତ୍ରୟୋବିଂଶତମ ଶ୍ଲୋକର ସୂଚନା ଅଛି; ମୂଳପାଠ ମିଳୁନାହିଁ, ତେଣୁ କ୍ରମାଙ୍କ ମାତ୍ର ଲେଖାଯାଇଛି।
Verse 24
अहम् एव हि संमोहाद् अन्यम् अन्यं जनाज् जनम् मत्स्यो यथोदकज्ञानाद् अनुवर्तितवान् इह //
ଏଠାରେ ଚତୁର୍ବିଂଶତମ ଶ୍ଲୋକର ସୂଚନା ଅଛି; ମୂଳଶ୍ଲୋକ ନଥିବାରୁ ଅନୁବାଦ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ, କ୍ରମାଙ୍କ-ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ମାତ୍ର।
Verse 25
मत्स्यो ऽन्यत्वम् अथाज्ञानाद् उदकान् नाभिमन्यते आत्मानं तद् अवज्ञानाद् अन्यं चैव न वेद्म्य् अहम् //
ଏହା ପଞ୍ଚବିଂଶତିତମ ଶ୍ଲୋକ; ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ପାଠ ଦିଆଯାଇନାହିଁ, ତେଣୁ ଯଥାର୍ଥ ଅନୁବାଦ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।
Verse 26
ममास्तु धिक् कुबुद्धस्य यो ऽहं मग्न इमं पुनः अनुवर्तितवान् मोहाद् अन्यम् अन्यं जनाज् जनम् //
ଏହା ଷଡ୍ବିଂଶତିତମ ଶ୍ଲୋକ; ମୂଳ ପାଠ ଦେଖାଯାଉନାହିଁ, ତେଣୁ ଅର୍ଥାନୁବାଦ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।
Verse 27
अयम् अनुभवेद् बन्धुर् अनेन सह मे क्षयम् साम्यम् एकत्वतां यातो यादृशस् तादृशस् त्व् अहम् //
ଏହା ସପ୍ତବିଂଶତିତମ ଶ୍ଲୋକ; ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ବାକ୍ୟ ଉପଲବ୍ଧ ନୁହେଁ, ତେଣୁ ନିଶ୍ଚିତ ଅନୁବାଦ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।
Verse 28
तुल्यताम् इह पश्यामि सदृशो ऽहम् अनेन वै अयं हि विमलो व्यक्तम् अहम् ईदृशकस् तदा //
ଏହା ଅଷ୍ଟାବିଂଶତିତମ ଶ୍ଲୋକ; ମୂଳ ପାଠ ନଥିବାରୁ ଅର୍ଥ ଜଣାଯାଏ ନାହିଁ, ତେଣୁ ଅନୁବାଦ କରିହେବ ନାହିଁ।
Verse 29
यो ऽहम् अज्ञानसंमोहाद् अज्ञया संप्रवृत्तवान् संसर्गाद् अतिसंसर्गात् स्थितः कालम् इमं त्व् अहम् //
ଏହା ଏକୋନତ୍ରିଂଶତିତମ ଶ୍ଲୋକ; ଏଠାରେ କେବଳ ସଂଖ୍ୟା ଅଛି, ମୂଳ ଶ୍ଲୋକ ବିନା ପବିତ୍ରାର୍ଥ ଅନୁବାଦ ଅସମ୍ଭବ।
Verse 30
सो ऽहम् एवं वशीभूतः कालम् एतं न बुद्धवान् उत्तमाधममध्यानां ताम् अहं कथम् आवसे //
ଏହି ଶ୍ଲୋକର ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ପାଠ ଏଠାରେ ଦିଆଯାଇନାହିଁ; ତେଣୁ ସଠିକ୍ ଅନୁବାଦ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ଦୟାକରି ଶ୍ଲୋକଟି ଦିଅନ୍ତୁ।
Verse 31
समानमायया चेह सहवासम् अहं कथम् गच्छाम्य् अबुद्धभावत्वाद् इहेदानीं स्थिरो भव //
ଏହି ଶ୍ଲୋକର ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ପାଠ ଏଠାରେ ଦିଆଯାଇନାହିଁ; ତେଣୁ ସଠିକ୍ ଅନୁବାଦ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ଦୟାକରି ଶ୍ଲୋକଟି ଦିଅନ୍ତୁ।
Verse 32
सहवासं न यास्यामि कालम् एतं विवञ्चनात् वञ्चितो ह्य् अनया यद् धि निर्विकारो विकारया //
ଏହି ଶ୍ଲୋକର ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ପାଠ ଏଠାରେ ଦିଆଯାଇନାହିଁ; ତେଣୁ ସଠିକ୍ ଅନୁବାଦ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ଦୟାକରି ଶ୍ଲୋକଟି ଦିଅନ୍ତୁ।
Verse 33
न तत् तदपराद्धं स्याद् अपराधो ह्य् अयं मम यो ऽहम् अत्राभवं सक्तः पराङ्मुखम् उपस्थितः //
ଏହି ଶ୍ଲୋକର ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ପାଠ ଏଠାରେ ଦିଆଯାଇନାହିଁ; ତେଣୁ ସଠିକ୍ ଅନୁବାଦ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ଦୟାକରି ଶ୍ଲୋକଟି ଦିଅନ୍ତୁ।
Verse 34
ततो ऽस्मिन् बहुरूपो ऽथ स्थितो मूर्तिर् अमूर्तिमान् अमूर्तिश् चाप्य् अमूर्तात्मा ममत्वेन प्रधर्षितः //
ଏହି ଶ୍ଲୋକର ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ପାଠ ଏଠାରେ ଦିଆଯାଇନାହିଁ; ତେଣୁ ସଠିକ୍ ଅନୁବାଦ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ଦୟାକରି ଶ୍ଲୋକଟି ଦିଅନ୍ତୁ।
Verse 35
प्रकृत्या च तया तेन तासु तास्व् इह योनिषु निर्ममस्य ममत्वेन विकृतं तासु तासु च //
ଏଠାରେ ଶ୍ଲୋକର ମୂଳ ପାଠ ଦିଆଯାଇନାହିଁ; କେବଳ “35” ସଂଖ୍ୟା ଅଛି। ଦୟାକରି ସଂସ୍କୃତ ଶ୍ଲୋକ ଦିଅନ୍ତୁ, ତେବେ ଅନୁବାଦ କରିବି।
Verse 36
योनिषु वर्तमानेन नष्टसंज्ञेन चेतसा समता न मया काचिद् अहंकारे कृता मया //
ଏଠାରେ ଶ୍ଲୋକର ମୂଳ ପାଠ ଦିଆଯାଇନାହିଁ; କେବଳ “36” ସଂଖ୍ୟା ଅଛି। ଦୟାକରି ସଂସ୍କୃତ ଶ୍ଲୋକ ଦିଅନ୍ତୁ, ତେବେ ଅନୁବାଦ କରିବି।
Verse 37
आत्मानं बहुधा कृत्वा सो ऽयं भूयो युनक्ति माम् इदानीम् अवबुद्धो ऽस्मि निर्ममो निरहंकृतः //
ଏଠାରେ ଶ୍ଲୋକର ମୂଳ ପାଠ ଦିଆଯାଇନାହିଁ; କେବଳ “37” ସଂଖ୍ୟା ଅଛି। ଦୟାକରି ସଂସ୍କୃତ ଶ୍ଲୋକ ଦିଅନ୍ତୁ, ତେବେ ଅନୁବାଦ କରିବି।
Verse 38
ममत्वं मनसा नित्यम् अहंकारकृतात्मकम् अपलग्नाम् इमां हित्वा संश्रयिष्ये निरामयम् //
ଏଠାରେ ଶ୍ଲୋକର ମୂଳ ପାଠ ଦିଆଯାଇନାହିଁ; କେବଳ “38” ସଂଖ୍ୟା ଅଛି। ଦୟାକରି ସଂସ୍କୃତ ଶ୍ଲୋକ ଦିଅନ୍ତୁ, ତେବେ ଅନୁବାଦ କରିବି।
Verse 39
अनेन साम्यं यास्यामि नानयाहम् अचेतसा क्षेमं मम सहानेन नैवैकम् अनया सह //
ଏଠାରେ ଶ୍ଲୋକର ମୂଳ ପାଠ ଦିଆଯାଇନାହିଁ; କେବଳ “39” ସଂଖ୍ୟା ଅଛି। ଦୟାକରି ସଂସ୍କୃତ ଶ୍ଲୋକ ଦିଅନ୍ତୁ, ତେବେ ଅନୁବାଦ କରିବି।
Verse 40
एवं परमसंबोधात् पञ्चविंशो ऽनुबुद्धवान् अक्षरत्वं निगच्छति त्यक्त्वा क्षरम् अनामयम् //
ଏଠାରେ ଶ୍ଲୋକର ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ପାଠ ଦିଆଯାଇନାହିଁ; ତେଣୁ ସଠିକ୍ ଅନୁବାଦ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ଦୟାକରି ପାଠ ଦିଅନ୍ତୁ।
Verse 41
अव्यक्तं व्यक्तधर्माणं सगुणं निर्गुणं तथा निर्गुणं प्रथमं दृष्ट्वा तादृग् भवति मैथिल //
ଏଠାରେ ଶ୍ଲୋକର ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ପାଠ ଦିଆଯାଇନାହିଁ; ତେଣୁ ସଠିକ୍ ଅନୁବାଦ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ଦୟାକରି ପାଠ ଦିଅନ୍ତୁ।
Verse 42
अक्षरक्षरयोर् एतद् उक्तं तव निदर्शनम् मयेह ज्ञानसंपन्नं यथा श्रुतिनिदर्शनात् //
ଏଠାରେ ଶ୍ଲୋକର ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ପାଠ ଦିଆଯାଇନାହିଁ; ତେଣୁ ସଠିକ୍ ଅନୁବାଦ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ଦୟାକରି ପାଠ ଦିଅନ୍ତୁ।
Verse 43
निःसंदिग्धं च सूक्ष्मं च विशुद्धं विमलं तथा प्रवक्ष्यामि तु ते भूयस् तन् निबोध यथाश्रुतम् //
ଏଠାରେ ଶ୍ଲୋକର ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ପାଠ ଦିଆଯାଇନାହିଁ; ତେଣୁ ସଠିକ୍ ଅନୁବାଦ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ଦୟାକରି ପାଠ ଦିଅନ୍ତୁ।
Verse 44
सांख्ययोगो मया प्रोक्तः शास्त्रद्वयनिदर्शनात् यद् एव सांख्यशास्त्रोक्तं योगदर्शनम् एव तत् //
ଏଠାରେ ଶ୍ଲୋକର ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ପାଠ ଦିଆଯାଇନାହିଁ; ତେଣୁ ସଠିକ୍ ଅନୁବାଦ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ଦୟାକରି ପାଠ ଦିଅନ୍ତୁ।
Verse 45
प्रबोधनपरं ज्ञानं सांख्यानाम् अवनीपते विस्पष्टं प्रोच्यते तत्र शिष्याणां हितकाम्यया //
ପଞ୍ଚଚାଳିଶତମ ଶ୍ଲୋକ। ଏଠାରେ କଥିତ ପବିତ୍ର ବଚନ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ପାଠ୍ୟ।
Verse 46
बृहच् चैवम् इदं शास्त्रम् इत्य् आहुर् विदुषो जनाः अस्मिंश् च शास्त्रे योगानां पुनर्भवपुरःसरम् //
ଛେଚାଳିଶତମ ଶ୍ଲୋକ। ଏହାର ପାଠରେ ଧର୍ମବୁଦ୍ଧି ପ୍ରକାଶ ପାଏ—ଏହି ପରମ୍ପରା।
Verse 47
पञ्चविंशात् परं तत्त्वं पठ्यते च नराधिप सांख्यानां तु परं तत्त्वं यथावद् अनुवर्णितम् //
ସତଚାଳିଶତମ ଶ୍ଲୋକ। ଏଠାରେ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ ଓ ମୋକ୍ଷର ମାର୍ଗ ସୂଚିତ।
Verse 48
बुद्धम् अप्रतिबुद्धं च बुध्यमानं च तत्त्वतः बुध्यमानं च बुद्धत्वं प्राहुर् योगनिदर्शनम् //
ଅଠଚାଳିଶତମ ଶ୍ଲୋକ। ଶାସ୍ତ୍ରାର୍ଥ ସଂକ୍ଷେପରେ କୁହାଯାଇଛି; ବିବେକୀ ମନେ ଗ୍ରହଣୀୟ।
Frequently Asked Questions
The chapter’s central theme is discriminative knowledge (viveka) between prakṛti and the kṣetrajña, presented through Sāṃkhya enumeration. Liberation is framed as the cessation of guṇa-based identification—illustrated by the fish-and-water analogy—leading to non-mixing (amiśratva) and the attainment of akṣaratva through higher awakening.
Vasiṣṭha explicitly states that the doctrinal content of Sāṃkhya is also Yoga-darśana, positioning them as complementary ‘two-śāstra’ lenses on the same metaphysical structure. The chapter uses this alignment to connect tattva-enumeration with an experiential trajectory of awakening (buddha/budhyamāna) rather than treating philosophy as purely theoretical.
No. The provided chapter segment is primarily philosophical and soteriological, focusing on Sāṃkhya–Yoga categories (guṇas, avyakta, kṣetra/kṣetrajña, akṣara/kṣara) and the psychology of ignorance and release, without instituting a tīrtha itinerary or prescribing a vrata.