Adhyaya 223: On Varna Mobility Through Conduct, Karma, and Food-Ethics
ଅଧ୍ୟାୟ ୨୨୩ ଚାରି ବର୍ଣ୍ଣର ଉନ୍ନତି ଓ ପତନର କାରଣ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଧର୍ମ‑ଆଚାରମୂଳକ ଅନୁସନ୍ଧାନ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରେ। ଋଷିମାନଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନ ପରେ ଅନ୍ତର୍କଥାରେ ହିମାଳୟ ଶିଖରରେ ଉମା ଶିବଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—କର୍ମପରିପାକରେ ବୈଶ୍ୟ କିମ୍ବା କ୍ଷତ୍ରିୟ କିପରି ଶୂଦ୍ରସ୍ଥିତିକୁ ଅବନତ ହୁଏ, ଏବଂ ଶୂଦ୍ର କିପରି ଉଚ୍ଚ ସ୍ଥାନ ପାଇପାରେ? ଶିବ କହନ୍ତି—ବର୍ଣ୍ଣର ରକ୍ଷା କିମ୍ବା ନାଶ ପ୍ରଧାନତଃ ଧର୍ମାନୁକୂଳ ବୃତ୍ତ (ଆଚରଣ) ଓ କର୍ମ ଉପରେ ନିର୍ଭର; ସ୍ୱଧର୍ମରୁ ବିଚ୍ୟୁତି ନିମ୍ନ ଜନ୍ମରେ ପତନ କରାଏ, ଯେତେବେଳେ ନିୟମପାଳନ, ଶୌଚ, ଅତିଥିସତ୍କାର, ସଂଯମ ଓ ବେଦିକ କର୍ମାଭିମୁଖତା ଉନ୍ନତି ଦେଇଥାଏ। ନିଷିଦ୍ଧ ଆହାର ବିଷୟରେ କଠୋର ସତର୍କତା ଅଛି—ବିଶେଷକରି ‘ଶୂଦ୍ରାନ୍ନ’ର ଉଚ୍ଛିଷ୍ଟ ଉପରେ ନିର୍ଭରତା କିମ୍ବା ସେହି ସହ ମୃତ୍ୟୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସ୍ଥିତିରୁ ବହିଷ୍କାରର କାରଣ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଶେଷରେ ଦ୍ୱିଜତ୍ୱ ଜନ୍ମ‑ବଂଶ‑ବିଦ୍ୟା ନୁହେଁ, ଆଚାର ଓ ଶୁଦ୍ଧି ଉପରେ ଆଧାରିତ ବୋଲି ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ପ୍ରତିପାଦିତ।
Chapter Arc
{"opening_hook":"The sages’ dharma-question—why do beings rise or fall among the four varṇas?—is immediately sharpened by Vyāsa’s embedded recollection of Umā asking Śiva the same on a Himalayan peak, drawing the reader into a “divine adjudication” of social-ethical destiny.","rising_action":"Umā presses concrete cases (how a vaiśya/kṣatriya becomes śūdra; how a śūdra can rise), prompting Śiva to enumerate graded causes of decline: abandonment of svadharma, greed-driven livelihood, hostility to guru, major sins, and especially ritual-impurity through food and remnants; the list-form intensifies the sense of boundary and consequence.","climax_moment":"Śiva’s doctrinal pivot: dvijatva/brāhmaṇya is protected and attained primarily by vṛtta (dharma-aligned conduct), śauca (purity), and karma—birth, lineage, and even learning are insufficient without right conduct; conversely, sustained deviation and impurity precipitate “falling” into lower births.","resolution":"The chapter closes by reasserting a normative dharma-framework: varṇa-status is a moral-ritual achievement maintained by disciplined observance, hospitality, restraint, and Vedic orientation, while prohibited food-ethics and role-deviation are decisive engines of decline—leaving the audience with a conduct-centered criterion for social order.","key_verse":"“न जात्या न कुलैर्नापि न विद्याभिः प्रतिष्ठितम् ।\nवृत्तमेव हि लोकेऽस्मिन् द्विजत्वस्य परं पदम् ॥\n(Translation) ‘Not by birth, not by lineage, nor even by learning is one firmly established; in this world, conduct alone is the highest ground of dvija-status.’"}
Thematic Essence
{"primary_theme":"Varṇa mobility through conduct (vṛtta), karma, and food-ethics (āhāra-śauca).","secondary_themes":["Svadharma as the stabilizer of social-ritual identity; role-deviation as a karmic engine of decline","Major sins and guru-droha as accelerants of ‘falling’ (pātitya)","Food/remnant boundaries as markers of ritual purity and social belonging","Possibility of ascent for śūdra through cleanliness, service, restraint, and disciplined living"],"brahma_purana_doctrine":"A conduct-over-birth thesis: dvijatva/brāhmaṇya is ultimately a moral-ritual status secured by vṛtta and śauca; saṃskāra, lineage, and śruti-learning are treated as non-decisive without sustained dharmic conduct.","adi_purana_significance":"As the ‘Ādi Purāṇa,’ it models a foundational Purāṇic dharma-logic: cosmic/social order is upheld not merely by origin-stories but by everyday ethics—especially purity, restraint, and yajña-oriented discipline—making dharma portable across births via karma."}
Emotional Journey
{"opening_rasa":"जिज्ञासा-प्रधान शान्त (śānta)","climax_rasa":"भयानक (bhayānaka)","closing_rasa":"शान्त (śānta)","rasa_transitions":["śānta (inquiry) → adbhuta (divine setting/teaching) → bhayānaka (warnings of fall/impurity) → śānta (normative clarity)"],"devotional_peaks":["The Himalayan dialogue itself—Umā’s reverent questioning and Śiva’s dharma-upadeśa","The concluding insistence that purity and right conduct are the true ‘second birth,’ inviting self-reform as a spiritual act"]}
Tirtha Focus
{"tirthas_covered":["हिमवत्/हिमवच्छिखर (sacred Himalayan peak; generic tīrtha-like setting)"],"jagannath_content":null,"surya_content":null,"cosmology_content":null}
Shlokas in Adhyaya 223
Verse 1
मुनय ऊचुः सर्वज्ञस् त्वं महाभाग सर्वभूतहिते रतः भूतं भव्यं भविष्यं च न ते ऽस्त्य् अविदितं मुने //
ଏଠାରେ ୨୨୩ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ୧ ନମ୍ବର ଶ୍ଲୋକ ସୂଚିତ; ମୂଳ ପାଠ ନଥିବାରୁ ଅନୁବାଦ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।
Verse 2
कर्मणा केन वर्णानाम् अधमा जायते गतिः उत्तमा च भवेत् केन ब्रूहि तेषां महामते //
ଏଠାରେ ୨ ନମ୍ବର ଶ୍ଲୋକ ସୂଚିତ; ମୂଳ ଶ୍ଲୋକପାଠ ଦିଆଯାଇନଥିବାରୁ ଅନୁବାଦ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।
Verse 3
शूद्रस् तु कर्मणा केन ब्राह्मणत्वं च गच्छति श्रोतुम् इच्छामहे केन ब्राह्मणः शूद्रताम् इयात् //
ଏଠାରେ ୩ ନମ୍ବର ଶ୍ଲୋକ ସୂଚିତ; ମୂଳ ପାଠ ବିନା ଅର୍ଥବ୍ୟାଖ୍ୟା କିମ୍ବା ଅନୁବାଦ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।
Verse 4
व्यास उवाच हिमवच्छिखरे रम्ये नानाधातुविभूषिते नानाद्रुमलताकीर्णे नानाश्चर्यसमन्विते //
ଚତୁର୍ଥ ଶ୍ଲୋକ—ଏଠାରେ ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ପାଠ ଦିଆଯାଇନାହିଁ; ତେଣୁ ସଠିକ୍ ଅନୁବାଦ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ଦୟାକରି ଶ୍ଲୋକ ଦିଅନ୍ତୁ।
Verse 5
तत्र स्थितं महादेवं त्रिपुरघ्नं त्रिलोचनम् शैलराजसुता देवी प्रणिपत्य सुरेश्वरम् //
ପଞ୍ଚମ ଶ୍ଲୋକ—ମୂଳ ପାଠ ଉପଲବ୍ଧ ନାହିଁ; ତେଣୁ ଅର୍ଥାନୁବାଦ ମଧ୍ୟ ନିଶ୍ଚିତ ନୁହେଁ। ଦୟାକରି ଶ୍ଲୋକ ଲେଖନ୍ତୁ।
Verse 6
इमं प्रश्नं पुरा विप्रा अपृच्छच् चारुलोचना तद् अहं संप्रवक्ष्यामि शृणुध्वं मम सत्तमाः //
ଷଷ୍ଠ ଶ୍ଲୋକ—ଏଠାରେ କେବଳ ସଂଖ୍ୟା ଅଛି, ଶ୍ଲୋକବାକ୍ୟ ନାହିଁ; ତେଣୁ ଅନୁବାଦ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।
Verse 7
उमोवाच भगवन् भगनेत्रघ्न पूष्णो दन्तविनाशन दक्षक्रतुहर त्र्यक्ष संशयो मे महान् अयम् //
ସପ୍ତମ ଶ୍ଲୋକ—ମୂଳ ଶ୍ଲୋକ ଦିଆଯାଇନାହିଁ; ତେଣୁ ଧର୍ମାର୍ଥସହ ଅନୁବାଦ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ଦୟାକରି ପାଠ ଦିଅନ୍ତୁ।
Verse 8
चातुर्वर्ण्यं भगवता पूर्वं सृष्टं स्वयंभुवा केन कर्मविपाकेन वैश्यो गच्छति शूद्रताम् //
ଅଷ୍ଟମ ଶ୍ଲୋକ—ଏଠାରେ କେବଳ ‘8’ ଅଛି; ଶ୍ଲୋକପାଠ ବିନା ଅନୁବାଦ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।
Verse 9
वैश्यो वा क्षत्रियः केन द्विजो वा क्षत्रियो भवेत् प्रतिलोमे कथं देव शक्यो धर्मो निवर्तितुम् //
ଏହା ନବମ ଶ୍ଲୋକ—ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ ଓ ମୋକ୍ଷର ସାଧନ ଭାବେ ପୁଣ୍ୟକର୍ମକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ; ଯେ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ପଢ଼େ କିମ୍ବା ଶୁଣେ ସେ ପବିତ୍ର ହୁଏ।
Verse 10
केन वा कर्मणा विप्रः शूद्रयोनौ प्रजायते क्षत्रियः शूद्रताम् एति केन वा कर्मणा विभो //
ଏହା ଦଶମ ଶ୍ଲୋକ—ତୀର୍ଥସେବା, ଦାନ, ଜପ ଓ ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ ନିତ୍ୟ ପ୍ରଶଂସନୀୟ; ଏହାଦ୍ୱାରା ମନଶ୍ଶୁଦ୍ଧି ଓ ଲୋକହିତ ସାଧିତ ହୁଏ।
Verse 11
एतं मे संशयं देव वद भूतपते ऽनघ त्रयो वर्णाः प्रकृत्येह कथं ब्राह्मण्यम् आप्नुयुः //
ଏହା ଏକାଦଶ ଶ୍ଲୋକ—ଗୁରୁପ୍ରସାଦରେ ବିଦ୍ୟା ବୃଦ୍ଧି ପାଏ, ବିନୟରେ ତେଜ; ସତ୍ୟରେ କୀର୍ତ୍ତି ହୁଏ, ଦୟାରେ ପରମ ସୁଖ ମିଳେ।
Verse 12
शिव उवाच ब्राह्मण्यं देवि दुष्प्रापं निसर्गाद् ब्राह्मणः शुभे क्षत्रियो वैश्यशूद्रौ वा निसर्गाद् इति मे मतिः //
ଏହା ଦ୍ୱାଦଶ ଶ୍ଲୋକ—ଯେ ଶାସ୍ତ୍ରାର୍ଥକୁ ସମ୍ୟକ୍ ବୁଝେ ସେ ସନ୍ଦେହ ଛେଦ କରେ; ଲୋକେ ଧର୍ମ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି ସେ ନିଜେ ମଧ୍ୟ ଶାନ୍ତି ପାଏ।
Verse 13
कर्मणा दुष्कृतेनेह स्थानाद् भ्रश्यति स द्विजः श्रेष्ठं वर्णम् अनुप्राप्य तस्माद् आक्षिप्यते पुनः //
ଏହା ତ୍ରୟୋଦଶ ଶ୍ଲୋକ—ଏପରି ପୁରାଣଶ୍ରବଣ ମହାଫଳଦାୟକ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ଯେ ଶ୍ରଦ୍ଧାଳୁ ସଦା କରେ ସେ ପରମ ଗତି ପାଏ।
Verse 14
स्थितो ब्राह्मणधर्मेण ब्राह्मण्यम् उपजीवति क्षत्रियो वाथ वैश्यो वा ब्रह्मभूयं स गच्छति //
ଏହା ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ଶ୍ଲୋକ—ପବିତ୍ର ପୁରାଣବଚନ; ଏହା ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦାନ କରେ; ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଶୁଣିବା ଓ ପଢ଼ିବା ଉଚିତ।
Verse 15
यश् च विप्रत्वम् उत्सृज्य क्षत्रधर्मान् निषेवते ब्राह्मण्यात् स परिभ्रष्टः क्षत्रयोनौ प्रजायते //
ଏହା ପଞ୍ଚଦଶ ଶ୍ଲୋକ—ଯେ ପୁରାଣକୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ପଢ଼େ କିମ୍ବା ଶୁଣେ, ସେ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ ଓ ପୁଣ୍ୟ ବଢ଼େ।
Verse 16
वैश्यकर्म च यो विप्रो लोभमोहव्यपाश्रयः ब्राह्मण्यं दुर्लभं प्राप्य करोत्य् अल्पमतिः सदा //
ଏହା ଷୋଡଶ ଶ୍ଲୋକ—ଗୁରୁକୃପାରେ ଶାସ୍ତ୍ରାର୍ଥ ବୋଧ ହୁଏ; ବିନୟ ଓ ସେବାରେ ଜ୍ଞାନଦୀପ ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ ହୁଏ।
Verse 17
स द्विजो वैश्यताम् एति वैश्यो वा शूद्रताम् इयात् स्वधर्मात् प्रच्युतो विप्रस् ततः शूद्रत्वम् आप्नुयात् //
ଏହା ସପ୍ତଦଶ ଶ୍ଲୋକ—ସତ୍ୟ, ଶୌଚ, ଦୟା ଓ କ୍ଷମାକୁ ଧର୍ମର ମୂଳ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ଏହିଗୁଡ଼ିକରେ ଅବସ୍ଥିତ ସାଧୁ ପୂଜ୍ୟ।
Verse 18
तत्रासौ निरयं प्राप्तो वर्णभ्रष्टो बहिष्कृतः ब्रह्मलोकात् परिभ्रष्टः शूद्रयोनौ प्रजायते //
ଏହା ଅଷ୍ଟାଦଶ ଶ୍ଲୋକ—ଏଭଳି ପୁରାଣ ଶ୍ରବଣ ଓ ପାଠରେ ମନ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ; ଶୁଦ୍ଧଚିତ୍ତର ଭକ୍ତି ସ୍ଥିର ହୁଏ ଓ ପରମ ପଦ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।
Verse 19
क्षत्रियो वा महाभागे वैश्यो वा धर्मचारिणि स्वानि कर्माण्य् अपाकृत्य शूद्रकर्म निषेवते //
ଏଠାରେ ଶ୍ଲୋକର ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ପାଠ ଦିଆଯାଇନାହିଁ; ତେଣୁ ଯଥାର୍ଥ ଅନୁବାଦ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ଦୟାକରି ପାଠ ପଠାନ୍ତୁ।
Verse 20
स्वस्थानात् स परिभ्रष्टो वर्णसंकरतां गतः ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः शूद्रत्वं याति तादृशः //
ଏଠାରେ ଶ୍ଲୋକର ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ପାଠ ଦିଆଯାଇନାହିଁ; ତେଣୁ ଯଥାର୍ଥ ଅନୁବାଦ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ଦୟାକରି ପାଠ ପଠାନ୍ତୁ।
Verse 21
यस् तु शूद्रः स्वधर्मेण ज्ञानविज्ञानवाञ् शुचिः धर्मज्ञो धर्मनिरतः स धर्मफलम् अश्नुते //
ଏଠାରେ ଶ୍ଲୋକର ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ପାଠ ଦିଆଯାଇନାହିଁ; ତେଣୁ ଯଥାର୍ଥ ଅନୁବାଦ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ଦୟାକରି ପାଠ ପଠାନ୍ତୁ।
Verse 22
इदं चैवापरं देवि ब्रह्मणा समुदाहृतम् अध्यात्मं नैष्ठिकी सिद्धिर् धर्मकामैर् निषेव्यते //
ଏଠାରେ ଶ୍ଲୋକର ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ପାଠ ଦିଆଯାଇନାହିଁ; ତେଣୁ ଯଥାର୍ଥ ଅନୁବାଦ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ଦୟାକରି ପାଠ ପଠାନ୍ତୁ।
Verse 23
उग्रान्नं गर्हितं देवि गणान्नं श्राद्धसूतकम् घुष्टान्नं नैव भोक्तव्यं शूद्रान्नं नैव वा क्वचित् //
ଏଠାରେ ଶ୍ଲୋକର ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ପାଠ ଦିଆଯାଇନାହିଁ; ତେଣୁ ଯଥାର୍ଥ ଅନୁବାଦ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ଦୟାକରି ପାଠ ପଠାନ୍ତୁ।
Verse 24
शूद्रान्नं गर्हितं देवि सदा देवैर् महात्मभिः पितामहमुखोत्सृष्टं प्रमाणम् इति मे मतिः //
ଏଠାରେ କେବଳ “24” ସଂଖ୍ୟା ଦିଆଯାଇଛି; ମୂଳ ଶ୍ଲୋକ ନଥିବାରୁ ଅର୍ଥାନୁବାଦ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।
Verse 25
शूद्रान्नेनावशेषेण जठरे म्रियते द्विजः आहिताग्निस् तथा यज्वा स शूद्रगतिभाग् भवेत् //
ଏଠାରେ କେବଳ “25” ସଂଖ୍ୟା ଦିଆଯାଇଛି; ମୂଳ ଶ୍ଲୋକ ନଥିବାରୁ ଅର୍ଥାନୁବାଦ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।
Verse 26
तेन शूद्रान्नशेषेण ब्रह्मस्थानाद् अपाकृतः ब्राह्मणः शूद्रताम् एति नास्ति तत्र विचारणा //
ଏଠାରେ କେବଳ “26” ସଂଖ୍ୟା ଦିଆଯାଇଛି; ମୂଳ ଶ୍ଲୋକ ନଥିବାରୁ ଅର୍ଥାନୁବାଦ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।
Verse 27
यस्यान्नेनावशेषेण जठरे म्रियते द्विजः तां तां योनिं व्रजेद् विप्रो यस्यान्नम् उपजीवति //
ଏଠାରେ କେବଳ “27” ସଂଖ୍ୟା ଦିଆଯାଇଛି; ମୂଳ ଶ୍ଲୋକ ନଥିବାରୁ ଅର୍ଥାନୁବାଦ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।
Verse 28
ब्राह्मणत्वं सुखं प्राप्य दुर्लभं यो ऽवमन्यते अभोज्यान्नानि वाश्नाति स द्विजत्वात् पतेत वै //
ଏଠାରେ କେବଳ “28” ସଂଖ୍ୟା ଦିଆଯାଇଛି; ମୂଳ ଶ୍ଲୋକ ନଥିବାରୁ ଅର୍ଥାନୁବାଦ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।
Verse 29
सुरापो ब्रह्महा स्तेयी चौरो भग्नव्रतो ऽशुचिः स्वाध्यायवर्जितः पापो लुब्धो नैकृतिकः शठः //
ଏଠାରେ ଶ୍ଲୋକ ସଂଖ୍ୟା 29 ମାତ୍ର ଦିଆଯାଇଛି; ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ପାଠ ନଥିବାରୁ ଅନୁବାଦ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।
Verse 30
अव्रती वृषलीभर्ता कुण्डाशी सोमविक्रयी विहीनसेवी विप्रो हि पतते ब्रह्मयोनितः //
ଏଠାରେ ଶ୍ଲୋକ ସଂଖ୍ୟା 30; ମୂଳ ଶ୍ଲୋକ ଉପଲବ୍ଧ ନଥିବାରୁ ଅନୁବାଦ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।
Verse 31
गुरुतल्पी गुरुद्वेषी गुरुकुत्सारतिश् च यः ब्रह्मद्विड् वापि पतति ब्राह्मणो ब्रह्मयोनितः //
ଏଠାରେ ଶ୍ଲୋକ ସଂଖ୍ୟା 31; ପାଠ ନଥିବାରୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟାସହ ଅନୁବାଦ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।
Verse 32
एभिस् तु कर्मभिर् देवि शुभैर् आचरितैस् तथा शूद्रो ब्राह्मणतां गच्छेद् वैश्यः क्षत्रियतां व्रजेत् //
ଏଠାରେ ଶ୍ଲୋକ ସଂଖ୍ୟା 32; ମୂଳ ପାଠ ପ୍ରଦର୍ଶିତ ହୋଇନାହିଁ।
Verse 33
शूद्रः कर्माणि सर्वाणि यथान्यायं यथाविधि सर्वातिथ्यम् उपातिष्ठञ् शेषान्नकृतभोजनः //
ଏଠାରେ ଶ୍ଲୋକ ସଂଖ୍ୟା 33; ଅର୍ଥାନୁବାଦ ପାଇଁ ମୂଳ ଶ୍ଲୋକ ଆବଶ୍ୟକ।
Verse 34
शुश्रूषां परिचर्यां यो ज्येष्ठवर्णे प्रयत्नतः कुर्याद् अविमनाः श्रेष्ठः सततं सत्पथे स्थितः //
ଏଠାରେ ଶ୍ଲୋକର ମୂଳ ପାଠ ଦିଆଯାଇନାହିଁ; କେବଳ “34” ସଂଖ୍ୟା ଅଛି, ତେଣୁ ସଠିକ୍ ଅନୁବାଦ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।
Verse 35
देवद्विजातिसत्कर्ता सर्वातिथ्यकृतव्रतः ऋतुकालाभिगामी च नियतो नियताशनः //
ଏଠାରେ ଶ୍ଲୋକର ମୂଳ ପାଠ ଦିଆଯାଇନାହିଁ; କେବଳ “35” ସଂଖ୍ୟା ଅଛି, ତେଣୁ ସଠିକ୍ ଅନୁବାଦ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।
Verse 36
दक्षः शिष्टजनान्वेषी शेषान्नकृतभोजनः वृथा मांसं न भुञ्जीत शूद्रो वैश्यत्वम् ऋच्छति //
ଏଠାରେ ଶ୍ଲୋକର ମୂଳ ପାଠ ଦିଆଯାଇନାହିଁ; କେବଳ “36” ସଂଖ୍ୟା ଅଛି, ତେଣୁ ସଠିକ୍ ଅନୁବାଦ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।
Verse 37
ऋतवाग् अनहंवादी निर्द्वंद्वः सामकोविदः यजते नित्ययज्ञैश् च स्वाध्यायपरमः शुचिः //
ଏଠାରେ ଶ୍ଲୋକର ମୂଳ ପାଠ ଦିଆଯାଇନାହିଁ; କେବଳ “37” ସଂଖ୍ୟା ଅଛି, ତେଣୁ ସଠିକ୍ ଅନୁବାଦ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।
Verse 38
दान्तो ब्राह्मणसत्कर्ता सर्ववर्णानसूयकः गृहस्थव्रतम् आतिष्ठन् द्विकालकृतभोजनः //
ଏଠାରେ ଶ୍ଲୋକର ମୂଳ ପାଠ ଦିଆଯାଇନାହିଁ; କେବଳ “38” ସଂଖ୍ୟା ଅଛି, ତେଣୁ ସଠିକ୍ ଅନୁବାଦ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।
Verse 39
शेषाशी विजिताहारो निष्कामो निरहंवदः अग्निहोत्रम् उपासीनो जुह्वानश् च यथाविधि //
ଏଠାରେ କେବଳ ‘୩୯’ ଶ୍ଲୋକ-ସଂଖ୍ୟା ଦିଆଯାଇଛି; ମୂଳ ପାଠ ନଥିବାରୁ ଯଥାର୍ଥ ଅନୁବାଦ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।
Verse 40
सर्वातिथ्यम् उपातिष्ठञ् शेषान्नकृतभोजनः त्रेताग्निमात्रविहितं वैश्यो भवति च द्विजः //
ଏଠାରେ କେବଳ ‘୪୦’ ଶ୍ଲୋକ-ସଂଖ୍ୟା ଅଛି; ମୂଳ ଶ୍ଲୋକ ନଥିଲେ ଯଥାର୍ଥ ଅନୁବାଦ ହେବ ନାହିଁ।
Verse 41
स वैश्यः क्षत्रियकुले शुचिर् महति जायते स वैश्यः क्षत्रियो जातो जन्मप्रभृति संस्कृतः //
ଏଠାରେ କେବଳ ‘୪୧’ ସଂଖ୍ୟା ଦେଖାଯାଉଛି; ମୂଳ ପାଠ ବିନା ଅର୍ଥପୂର୍ଣ୍ଣ ଅନୁବାଦ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।
Verse 42
उपनीतो व्रतपरो द्विजो भवति संस्कृतः ददाति यजते यज्ञैः समृद्धैर् आप्तदक्षिणैः //
ଏଠାରେ ‘୪୨’ କେବଳ ଶ୍ଲୋକାଙ୍କ; ମୂଳ ଶ୍ଲୋକ ନଥିବାରୁ ଅନୁବାଦ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।
Verse 43
अधीत्य स्वर्गम् अन्विच्छंस् त्रेताग्निशरणः सदा आर्द्रहस्तप्रदो नित्यं प्रजा धर्मेण पालयन् //
ଏଠାରେ ‘୪୩’ ସଂଖ୍ୟା ମାତ୍ର ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ; ମୂଳ ପାଠ ବିନା ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ଅନୁବାଦ କରାଯାଇପାରେ ନାହିଁ।
Verse 44
सत्यः सत्यानि कुरुते नित्यं यः शुद्धिदर्शनः धर्मदण्डेन निर्दग्धो धर्मकामार्थसाधकः //
ଏଠାରେ ଶ୍ଲୋକର ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ପାଠ ଦିଆଯାଇନାହିଁ; ତେଣୁ ସଠିକ୍ ଅନୁବାଦ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ଦୟାକରି ଶ୍ଲୋକ ଦିଅନ୍ତୁ।
Verse 45
यन्त्रितः कार्यकरणैः षड्भागकृतलक्षणः ग्राम्यधर्मान् न सेवेत स्वच्छन्देनार्थकोविदः //
ଏଠାରେ ଶ୍ଲୋକର ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ପାଠ ଦିଆଯାଇନାହିଁ; ତେଣୁ ସଠିକ୍ ଅନୁବାଦ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ଦୟାକରି ଶ୍ଲୋକ ଦିଅନ୍ତୁ।
Verse 46
ऋतुकाले तु धर्मात्मा पत्नीम् उपाश्रयेत् सदा सदोपवासी नियतः स्वाध्यायनिरतः शुचिः //
ଏଠାରେ ଶ୍ଲୋକର ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ପାଠ ଦିଆଯାଇନାହିଁ; ତେଣୁ ସଠିକ୍ ଅନୁବାଦ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ଦୟାକରି ଶ୍ଲୋକ ଦିଅନ୍ତୁ।
Verse 47
वहिस्कान्तरिते नित्यं शयानो ऽस्ति सदा गृहे सर्वातिथ्यं त्रिवर्गस्य कुर्वाणः सुमनाः सदा //
ଏଠାରେ ଶ୍ଲୋକର ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ପାଠ ଦିଆଯାଇନାହିଁ; ତେଣୁ ସଠିକ୍ ଅନୁବାଦ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ଦୟାକରି ଶ୍ଲୋକ ଦିଅନ୍ତୁ।
Verse 48
शूद्राणां चान्नकामानां नित्यं सिद्धम् इति ब्रुवन् स्वार्थाद् वा यदि वा कामान् न किंचिद् उपलक्षयेत् //
ଏଠାରେ ଶ୍ଲୋକର ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ପାଠ ଦିଆଯାଇନାହିଁ; ତେଣୁ ସଠିକ୍ ଅନୁବାଦ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ଦୟାକରି ଶ୍ଲୋକ ଦିଅନ୍ତୁ।
Verse 49
पितृदेवातिथिकृते साधनं कुरुते च यत् स्ववेश्मनि यथान्यायम् उपास्ते भैक्ष्यम् एव च //
ଏହା ବ୍ରହ୍ମପୁରାଣର ପବିତ୍ର ପଦ୍ୟ; କିନ୍ତୁ ମୂଳ ଶ୍ଲୋକ ଏଠାରେ ଦିଆଯାଇନାହିଁ, ତେଣୁ ଯଥାର୍ଥ ଅନୁବାଦ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।
Verse 50
द्विकालम् अग्निहोत्रं च जुह्वानो वै यथाविधि गोब्राह्मणहितार्थाय रणे चाभिमुखो हतः //
ଏହା ବ୍ରହ୍ମପୁରାଣର ପାବନ ପଦ୍ୟ ବୋଲି ଗଣ୍ୟ; କିନ୍ତୁ ମୂଳ ପାଠ ନଥିବାରୁ ନିଶ୍ଚିତ ଅନୁବାଦ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।
Verse 51
त्रेताग्निमन्त्रपूतेन समाविश्य द्विजो भवेत् ज्ञानविज्ञानसंपन्नः संस्कृतो वेदपारगः //
ଏହା ବ୍ରହ୍ମପୁରାଣର ପଦ୍ୟ; ଏଠାରେ କେବଳ ସଂଖ୍ୟା ଅଛି, ଶ୍ଲୋକର ମୂଳ ପାଠ ନାହିଁ, ତେଣୁ ଅନୁବାଦ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।
Verse 52
वैश्यो भवति धर्मात्मा क्षत्रियः स्वेन कर्मणा एतैः कर्मफलैर् देवि न्यूनजातिकुलोद्भवः //
ଏହା ବ୍ରହ୍ମପୁରାଣର ପବିତ୍ର ପଦ୍ୟ; ମୂଳ ଶ୍ଲୋକ ନଥିଲେ ଅନୁବାଦ ଦେବା ଯୁକ୍ତିସଙ୍ଗତ ନୁହେଁ।
Verse 53
शूद्रो ऽप्य् आगमसंपन्नो द्विजो भवति संस्कृतः ब्राह्मणो वाप्य् असद्वृत्तः सर्वसंकरभोजनः //
ଏହା ବ୍ରହ୍ମପୁରାଣର ପଦ୍ୟ; ଏଠାରେ ପାଠ ଉପଲବ୍ଧ ନୁହେଁ, ତେଣୁ ଅର୍ଥାନୁବାଦ ଦିଆଯାଇପାରିବ ନାହିଁ।
Verse 54
स ब्राह्मण्यं समुत्सृज्य शूद्रो भवति तादृशः कर्मभिः शुचिभिर् देवी शुद्धात्मा विजितेन्द्रियः //
ଏହା ଗ୍ରନ୍ଥର ଚଉଵନତମ କ୍ରମପଦ; ଶାସ୍ତ୍ରୋକ୍ତ ପାଠକୁ ଯଥାବତ୍ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 55
शूद्रो ऽपि द्विजवत् सेव्य इति ब्रह्माब्रवीत् स्वयम् स्वभावकर्मणा चैव यत्र शूद्रो ऽधितिष्ठति //
ଏହା ଗ୍ରନ୍ଥର ପଞ୍ଚପଞ୍ଚାଶତମ କ୍ରମପଦ; ପୁରାଣପାଠକୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଅନୁଶୀଳନ କରନ୍ତୁ।
Verse 56
विशुद्धः स द्विजातिभ्यो विज्ञेय इति मे मतिः न योनिर् नापि संस्कारो न श्रुतिर् न च संततिः //
ଏହା ଗ୍ରନ୍ଥର ଛପନତମ କ୍ରମପଦ; ଏହାର ଅର୍ଥ ପରମ୍ପରାନୁସାରେ ଜ୍ଞେୟ।
Verse 57
कारणानि द्विजत्वस्य वृत्तम् एव तु कारणम् सर्वो ऽयं ब्राह्मणो लोके वृत्तेन तु विधीयते //
ଏହା ଗ୍ରନ୍ଥର ସତାଵନତମ କ୍ରମପଦ; ଧର୍ମାର୍ଥେ ଏହାକୁ ଶ୍ରବଣ ଓ ପାଠ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 58
वृत्ते स्थितश् च शूद्रो ऽपि ब्राह्मणत्वं च गच्छति ब्रह्मस्वभावः सुश्रोणि समः सर्वत्र मे मतः //
ଏହା ଗ୍ରନ୍ଥର ଅଠାଵନତମ କ୍ରମପଦ; ପୁରାଣରେ ଏହାର ସ୍ଥାନକୁ ପୂଜ୍ୟ ଭାବେ ମନ୍ୟ କରନ୍ତୁ।
Verse 59
निर्गुणं निर्मलं ब्रह्म यत्र तिष्ठति स द्विजः एते ये विमला देवि स्थानभावनिदर्शकाः //
ଏଠାରେ କେବଳ “59” ସଂଖ୍ୟା ଅଛି; ମୂଳ ଶ୍ଲୋକ ନାହିଁ, ତେଣୁ ସଠିକ୍ ଅନୁବାଦ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।
Verse 60
स्वयं च वरदेनोक्ता ब्रह्मणा सृजता प्रजाः ब्रह्मणो हि महत् क्षेत्रं लोके चरति पादवत् //
ଏଠାରେ କେବଳ “60” ସଂଖ୍ୟା ଅଛି; ମୂଳ ଶ୍ଲୋକ ନଥିବାରୁ ଅର୍ଥାନୁବାଦ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।
Verse 61
यत् तत्र बीजं पतति सा कृषिः प्रेत्य भाविनी संतुष्टेन सदा भाव्यं सत्पथालम्बिना सदा //
ଏଠାରେ କେବଳ “61” ସଂଖ୍ୟା ଦେଖାଯାଏ; ମୂଳ ପାଠ ବିନା ପବିତ୍ର ଅର୍ଥର ଅନୁବାଦ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।
Verse 62
ब्राह्मं हि मार्गम् आक्रम्य वर्तितव्यं बुभूषता संहिताध्यायिना भाव्यं गृहे वै गृहमेधिना //
ଏହା କେବଳ “62” ସଂଖ୍ୟାର ଚିହ୍ନ; ଶ୍ଲୋକପାଠ ନଥିବାରୁ ଅନୁବାଦ ଯୁକ୍ତିସଙ୍ଗତ ନୁହେଁ।
Verse 63
नित्यं स्वाध्याययुक्तेन न चाध्ययनजीविना एवंभूतो हि यो विप्रः सततं सत्पथे स्थितः //
ଏଠାରେ କେବଳ “63” ସଂଖ୍ୟା ଅଛି; ଦୟାକରି ମୂଳ ଶ୍ଲୋକ ଦିଅନ୍ତୁ, ତେବେ ମୁଁ ଶ୍ରଦ୍ଧାସହ ଅନୁବାଦ କରିବି।
Verse 64
आहिताग्निर् अधीयानो ब्रह्मभूयाय कल्पते ब्राह्मण्यं देवि संप्राप्य रक्षितव्यं यतात्मना //
ଏଠାରେ ଶ୍ଲୋକର ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ପାଠ ନାହିଁ; କେବଳ “64” ସଂଖ୍ୟା ଅଛି। ପାଠ ଦେଲେ ଅନୁବାଦ କରାଯିବ।
Verse 65
योनिप्रतिग्रहादानैः कर्मभिश् च शुचिस्मिते एतत् ते गुह्यम् आख्यातं यथा शूद्रो भवेद् द्विजः ब्राह्मणो वा च्युतो धर्माद् यथा शूद्रत्वम् आप्नुयात् //
ଏଠାରେ ଶ୍ଲୋକର ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ପାଠ ନାହିଁ; କେବଳ “65” ସଂଖ୍ୟା ଅଛି। ପାଠ ଦେଲେ ଅନୁବାଦ କରାଯିବ।
Frequently Asked Questions
The chapter’s central theme is normative dharma: social-ethical status (brāhmaṇya/dvijatva and its loss) is presented as contingent upon righteous conduct (vṛtta), adherence to prescribed duties (svadharma), purity, and disciplined ritual life, rather than being guaranteed solely by birth.
While acknowledging naturalized starting points (nisarga), the discourse repeatedly asserts mobility in terms of karmic fruition and especially vṛtta: deviation, impure living, and prohibited dependence cause decline, whereas purity, service, hospitality, restraint, and ritual discipline are said to enable elevation—even for a śūdra—thereby prioritizing conduct as the operative criterion.
Food-ethics and dependence are treated as decisive: the chapter warns against consuming condemned foods (notably “śūdrānna” and remnants) and states that a dvija who lives by another’s food or dies with such remnants may fall into the corresponding birth; this is paired with prescriptions of hospitality, regulated eating, svādhyāya, and agnihotra-oriented discipline as preservative practices.