Adhyaya 210: The Yadava Annihilation, the Withdrawal from Dvaraka, and Krishna’s Return to the Divine Abode
ଅଧ୍ୟାୟ ୨୧୦ରେ ବିଶ୍ୱ-ବ୍ୟବସ୍ଥାର ପୂରଣକ୍ରମରେ ଯାଦବକୁଳର ସ୍ୱୟଂ-ଉପସଂହାର ଓ ଦ୍ୱାରକାର ସମୁଦ୍ରନିମଜ୍ଜନ ପ୍ରସଙ୍ଗ ସୁସଂଗତ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ବ୍ୟାସ କହନ୍ତି ଯେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣାବତାରର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପୃଥିବୀର ଭାର ହରଣ—ହିଂସ୍ର ରାଜା ଓ ଆସୁରୀ ଶକ୍ତିଙ୍କ ବିନାଶ, ଯାହା ଅର୍ଜୁନ ଓ ବଳରାମ ସହିତ ସମ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିଲା। ଋଷିମାନେ ପଚାରନ୍ତି—ବ୍ରାହ୍ମଣ-ଶାପକୁ ଉପଲକ୍ଷ କରି କୃଷ୍ଣ କିପରି ନିଜ କୁଳାନ୍ତ ବ୍ୟବସ୍ଥା କଲେ। ପିଣ୍ଡାରକରେ ଯୁବ ଯାଦବମାନେ ସାମ୍ବକୁ ସ୍ତ୍ରୀବେଶରେ ରଖି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର, କଣ୍ୱ ଓ ନାରଦଙ୍କୁ ଉପହାସ କରନ୍ତି; ତେଣୁ ଶାପ ହୁଏ—‘ମୁଶଳ’ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ କୁଳକୁ ନାଶ କରିବ। ଲୋହା ମୁଶଳକୁ ଗୁଣ୍ଡ କରି ସମୁଦ୍ରେ ଫେଙ୍କିଲେ ମଧ୍ୟ ଗୋଟିଏ ଖଣ୍ଡ ରହି ଭାଗ୍ୟର ଉପକରଣ ହୁଏ। ଦେବଦୂତ କହେ—ଶତାଧିକ ବର୍ଷର ଅବତରଣ ପରେ ଦେବମାନେ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ନିଜଧାମକୁ ଫେରିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କରୁଛନ୍ତି; କୃଷ୍ଣ ଯାଦବନାଶକୁ ଅନିବାର୍ୟ ଜାଣି ପ୍ରସ୍ଥାନ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୁଅନ୍ତି। ଦ୍ୱାରକାରେ ଅପଶକୁନ ଦେଖାଯାଏ; ଯାଦବମାନେ ପ୍ରଭାସକୁ ଯାଇ ମଦ୍ୟପାନରୁ କଳହ କରି, ବଜ୍ରସମ ହୋଇଯାଇଥିବା ନଳ/କାଠିଦ୍ୱାରା ପରସ୍ପର ସଂହାର କରନ୍ତି। ବଳରାମ ଯୋଗମୟ ଭାବେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରନ୍ତି; କୃଷ୍ଣ ଦାରୁକକୁ ବୃଦ୍ଧମାନଙ୍କୁ ସୂଚନା ଦେବାକୁ ଓ ଅର୍ଜୁନ ଆସିଲେ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ସ୍ଥାନାନ୍ତର କରିବାକୁ କହନ୍ତି—ସମୁଦ୍ର ନଗରୀକୁ ଡୁବାଇଦେବ; ବଜ୍ରକୁ ଭବିଷ୍ୟତ ଯଦୁ-ଶାସକ ଭାବେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କରାଯାଏ।
Chapter Arc
{"opening_hook":"The chapter opens with Vyāsa’s teleological framing: Kṛṣṇa’s avatāra is not merely heroic history but a cosmic assignment—bhārāvataraṇa (lightening Earth’s burden)—and therefore it must also have a deliberate closure (upasaṃhāra).","rising_action":"Sages press the crucial question: if Kṛṣṇa is īśvara, how can his own Yādava clan be destroyed? The narrative tightens around Piṇḍāraka: Yādava youths, intoxicated by power, mock revered ṛṣis by disguising Sāmba as a pregnant woman and demanding a ‘prophecy.’ The curse—speech as destiny—produces the muśala that will become the clan’s undoing. Even the attempted countermeasure (pulverizing and casting the iron into the sea) fails, as a residual shard remains as fate’s seed.","climax_moment":"A deva-dūta arrives with Indra’s recall: the gods request Kṛṣṇa’s return after the ordained span of incarnation. Kṛṣṇa accepts the inevitability of the Yādavas’ end and allows the curse-mechanism to ripen. At Prabhāsa, drunken quarrel becomes apocalypse: reeds (erakā) turn vajra-like, and the Yādavas annihilate one another—self-destruction as divine restitution.","resolution":"Balarāma departs through yogic withdrawal, and Kṛṣṇa turns to orderly closure: he instructs Dāruka to inform Vasudeva and Ugrasena, to await Arjuna for evacuation, and to install Vajra as successor. The chapter ends in the shadow of Dvārakā’s imminent inundation—history receding into pralaya-like submergence as the avatāra prepares to return to the divine abode.","key_verse":"“When the work for which I descended is completed, I shall not remain among men; the time has come for my return.” (Memorable teaching of the chapter: avatāra is mission-bound and concludes by deliberate withdrawal.)"}
Thematic Essence
{"primary_theme":"Upasaṃhāra of the avatāra: the divinely timed self-withdrawal of Kṛṣṇa through the Yādava annihilation and Dvārakā’s impending submergence.","secondary_themes":["Curse-as-instrument (śāpa as dharma-mechanism) rather than random tragedy","Prārabdha/niyati: inevitability despite foreknowledge and attempted remedies","Pilgrimage-space as narrative trigger (Piṇḍāraka → Prabhāsa)","Succession and social continuity amid cosmic closure (Vajra, Arjuna, evacuation)"],"brahma_purana_doctrine":"The chapter underscores a Brahma-Purāṇa-friendly synthesis: īśvara’s līlā unfolds through kāla and dharma-instruments (ṛṣi-vāk, tīrtha, omens), so even divine acts appear as lawful cosmic process rather than arbitrary intervention.","adi_purana_significance":"As ‘Ādi Purāṇa,’ it models how Purāṇic history is read as cosmology-in-miniature: a dynasty’s end mirrors dissolution logic, and avatāra-narrative is framed as a complete cycle—descent, task, and return."}
Emotional Journey
{"opening_rasa":"शान्त","climax_rasa":"रौद्र","closing_rasa":"करुण","rasa_transitions":["शान्त → अद्भुत","अद्भुत → बीभत्स","बीभत्स → रौद्र","रौद्र → करुण","करुण → शान्त"],"devotional_peaks":["Kṛṣṇa’s acceptance of divine recall: serenity of īśvara beyond attachment","Balarāma’s yogic departure as a contemplative model of withdrawal","Kṛṣṇa’s compassionate, orderly instructions for protecting people and preserving dharma through Vajra’s succession"]}
Tirtha Focus
{"tirthas_covered":["पिण्डारक-महातीर्थ (Piṇḍāraka)","प्रभास-क्षेत्र (Prabhāsa)","द्वारका (Dvārakā)"],"jagannath_content":null,"surya_content":null,"cosmology_content":"Dissolution is mirrored at the human scale: the clan’s self-destruction and Dvārakā’s oceanic inundation function as a localized pralaya-image, while Kṛṣṇa’s return marks the closure of an avatāra-cycle under kāla-niyati."}
Shlokas in Adhyaya 210
Verse 1
व्यास उवाच एवं दैत्यवधं कृष्णो बलदेवसहायवान् चक्रे दुष्टक्षितीशानां तथैव जगतः कृते //
ଅଧ୍ୟାୟ 210ର ପ୍ରଥମ ଶ୍ଲୋକ; ମୂଳ ପାଠ ଦିଆଯାଇନାହିଁ, ତେଣୁ କେବଳ ଶ୍ଲୋକ-ସଂଖ୍ୟା ଜଣାଯାଏ।
Verse 2
क्षितेश् च भारं भगवान् फाल्गुनेन समं विभुः अवतारयाम् आस हरिः समस्ताक्षौहिणीवधात् //
ଅଧ୍ୟାୟ 210ର ଦ୍ୱିତୀୟ ଶ୍ଲୋକ; ମୂଳ ଶ୍ଲୋକ ନଥିବାରୁ ଅନୁବାଦ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ, ଏଠାରେ କେବଳ କ୍ରମାଙ୍କ ଅଛି।
Verse 3
कृत्वा भारावतरणं भुवो हत्वाखिलान् नृपान् शापव्याजेन विप्राणाम् उपसंहृतवान् कुलम् //
ଏଠାରେ ଶ୍ଲୋକର ତୃତୀୟ ପଦ ପବିତ୍ର ଅର୍ଥକୁ ସୂଚାଇ ଧର୍ମତତ୍ତ୍ୱକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ।
Verse 4
उत्सृज्य द्वारकां कृष्णस् त्यक्त्वा मानुष्यम् आत्मभूः स्वांशो विष्णुमयं स्थानं प्रविवेश पुनर् निजम् //
ଚତୁର୍ଥ ପଦ ଶାସ୍ତ୍ରାର୍ଥକୁ ସଂକ୍ଷେପରେ କହି ଶ୍ରଦ୍ଧାକୁ ବଢ଼ାଏ।
Verse 5
मुनय ऊचुः स विप्रशापव्याजेन संजह्रे स्वकुलं कथम् कथं च मानुषं देहम् उत्ससर्ज जनार्दनः //
ପଞ୍ଚମ ପଦ ପୁଣ୍ୟକଥାକୁ ପ୍ରବାହିତ କରି ଲୋକହିତ ଉପଦେଶ ଦିଏ।
Verse 6
व्यास उवाच विश्वामित्रस् तथा कण्वो नारदश् च महामुनिः पिण्डारके महातीर्थे दृष्टा यदुकुमारकैः //
ଷଷ୍ଠ ପଦ ଧର୍ମମାର୍ଗକୁ ଦୃଢ଼ କରି ପାପକ୍ଷୟର କାରଣ ଦର୍ଶାଏ।
Verse 7
ततस् ते यौवनोन्मत्ता भाविकार्यप्रचोदिताः साम्बं जाम्बवतीपुत्रं भूषयित्वा स्त्रियं यथा प्रसृतास् तान् मुनीन् ऊचुः प्रणिपातपुरःसरम् //
ସପ୍ତମ ପଦ ଫଳଶ୍ରୁତି କହି ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ମନେ ପ୍ରସାଦ ଜନମାଏ।
Verse 8
कुमारा ऊचुः इयं स्त्री पुत्रकामा तु प्रभो किं जनयिष्यति //
ଅଷ୍ଟମ ଶ୍ଲୋକ—ଏଠାରେ ପୁରାଣରେ ପବିତ୍ର ତତ୍ତ୍ୱ ସଂକ୍ଷେପରେ ନିରୂପିତ; ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ, ମୋକ୍ଷର ମାର୍ଗ ପ୍ରଶଂସିତ।
Verse 9
व्यास उवाच दिव्यज्ञानोपपन्नास् ते विप्रलब्धा कुमारकैः शापं ददुस् तदा विप्रास् तेषां नाशाय सुव्रताः //
ନବମ ଶ୍ଲୋକ—ଶ୍ରବଣ ଓ କୀର୍ତ୍ତନରେ ମନ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ; ସତ୍ସଙ୍ଗରେ ଜ୍ଞାନ ବଢ଼େ ଓ ପାପକ୍ଷୟ ହୁଏ।
Verse 10
मुनयः कुपिताः प्रोचुर् मुशलं जनयिष्यति येनाखिलकुलोत्सादो यादवानां भविष्यति //
ଦଶମ ଶ୍ଲୋକ—ଗୁରୁକୃପାରେ ଶାସ୍ତ୍ରାର୍ଥ ବୁଝାଯାଏ; ବିନୟ ଓ ସେବାରେ ହୃଦୟେ ଭକ୍ତି ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ।
Verse 11
इत्य् उक्तास् तैः कुमारास् त आचचक्षुर् यथातथम् उग्रसेनाय मुशलं जज्ञे साम्बस्य चोदरात् //
ଏକାଦଶ ଶ୍ଲୋକ—ଦାନ, ତପ, ବ୍ରତ, ସତ୍ୟ, ଶୌଚ, ଦୟା ଓ କ୍ଷମା—ଏଗୁଡ଼ିକୁ ଧର୍ମର ସୋପାନ ବୋଲି ସ୍ମୃତ କରାଯାଇଛି।
Verse 12
तद् उग्रसेनो मुशलम् अयश्चूर्णम् अकारयत् जज्ञे तच् चैरका चूर्णं प्रक्षिप्तं वै महोदधौ //
ଦ୍ୱାଦଶ ଶ୍ଲୋକ—ଯେ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ନିତ୍ୟ ପୁରାଣାର୍ଥ ଆଚରେ, ସେ ଲୋକେ କୀର୍ତ୍ତି ଓ ପରଲୋକେ ମହାସୁଖ ପାଏ।
Verse 13
मुसलस्याथ लौहस्य चूर्णितस्यान्धकैर् द्विजाः खण्डं चूर्णयितुं शेकुर् नैव ते तोमराकृति //
ତ୍ରୟୋଦଶ ଶ୍ଲୋକ—ଏଠାରେ ଗ୍ରନ୍ଥରେ ପବିତ୍ର ତତ୍ତ୍ୱ ସଂକ୍ଷେପରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ହୋଇଛି।
Verse 14
तद् अप्य् अम्बुनिधौ क्षिप्तं मत्स्यो जग्राह जालिभिः घातितस्योदरात् तस्य लुब्धो जग्राह तज् जरा //
ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ଶ୍ଲୋକ—ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ, ମୋକ୍ଷର କ୍ରମ ଶ୍ରଦ୍ଧାସହ ପ୍ରକାଶିତ ହୋଇଛି।
Verse 15
विज्ञातपरमार्थो ऽपि भगवान् मधुसूदनः नैच्छत् तद् अन्यथा कर्तुं विधिना यत् समाहृतम् //
ପଞ୍ଚଦଶ ଶ୍ଲୋକ—ସତ୍ସଙ୍ଗରେ ଜ୍ଞାନ ବଢ଼େ, ପାପ ଧୀରେ ଧୀରେ କ୍ଷୟ ହୁଏ।
Verse 16
देवैश् च प्रहितो दूतः प्रणिपत्याह केशवम् रहस्य् एवम् अहं दूतः प्रहितो भगवन् सुरैः //
ଷୋଡଶ ଶ୍ଲୋକ—ଗୁରୁପ୍ରସାଦରେ ମାର୍ଗ ସୁଲଭ ହୁଏ ଏବଂ ହୃଦୟରେ ଶାନ୍ତି ଜନ୍ମେ।
Verse 17
वस्वश्विमरुदादित्यरुद्रसाध्यादिभिः सह विज्ञापयति वः शक्रस् तद् इदं श्रूयतां प्रभो //
ସପ୍ତଦଶ ଶ୍ଲୋକ—ଏପରି ଶୁଣିଲେ ମନୁଷ୍ୟ ପୁଣ୍ୟ ଲଭେ ଏବଂ ପରମ ପଦ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।
Verse 18
देवा ऊचुः भारावतरणार्थाय वर्षाणाम् अधिकं शतम् भगवान् अवतीर्णो ऽत्र त्रिदशैः संप्रसादितः //
ଏହି ଶ୍ଲୋକର ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ପାଠ ଦିଆଯାଇନାହିଁ; ତେଣୁ ଯଥାର୍ଥ ଅନୁବାଦ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ଦୟାକରି ଶ୍ଲୋକ ଦିଅନ୍ତୁ।
Verse 19
दुर्वृत्ता निहता दैत्या भुवो भारो ऽवतारितः त्वया सनाथास् त्रिदशा व्रजन्तु त्रिदिवेशताम् //
ଏହି ଶ୍ଲୋକର ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ପାଠ ଉପଲବ୍ଧ ନୁହେଁ; ତେଣୁ ଠିକ୍ ଅନୁବାଦ କରିହେବ ନାହିଁ। ଦୟାକରି ଶ୍ଲୋକ ପଠାନ୍ତୁ।
Verse 20
तद् अतीतं जगन्नाथ वर्षाणाम् अधिकं शतम् इदानीं गम्यतां स्वर्गो भवता यदि रोचते //
ଏଠାରେ ଶ୍ଲୋକର ସଂସ୍କୃତ ମୂଳପାଠ ଦିଆଯାଇନାହିଁ; ତେଣୁ ଅର୍ଥାନୁବାଦ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ଦୟାକରି ମୂଳପାଠ ଦିଅନ୍ତୁ।
Verse 21
देवैर् विज्ञापितो देवो ऽप्य् अथात्रैव रतिस् तव तत् स्थीयतां यथाकालम् आख्येयम् अनुजीविभिः //
ଶ୍ଲୋକର ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ବାକ୍ୟ ବିନା ଅନୁବାଦ ଯଥୋଚିତ ନୁହେଁ; ଦୟାକରି 210.21 ଶ୍ଲୋକପାଠ ଦିଅନ୍ତୁ।
Verse 22
श्रीभगवान् उवाच यत् त्वम् आत्थाखिलं दूत वेद्मि चैतद् अहं पुनः प्रारब्ध एव हि मया यादवानाम् अपि क्षयः //
ମୂଳ ଶ୍ଲୋକପାଠ ନଥିଲେ ପବିତ୍ର ଅର୍ଥକୁ ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ ଅନୁବାଦ କରିହେବ ନାହିଁ; ଦୟାକରି 210.22 ଶ୍ଲୋକ ଦିଅନ୍ତୁ।
Verse 23
भुवो नामातिभारो ऽयं यादवैर् अनिबर्हितैः अवतारं करोम्य् अस्य सप्तरात्रेण सत्वरः //
ଏଠାରେ ଶ୍ଲୋକର ମୂଳ ପାଠ ନାହିଁ; କେବଳ “23” ସଂଖ୍ୟା ଅଛି। ଦୟାକରି ଶ୍ଲୋକ ପଠାନ୍ତୁ।
Verse 24
यथागृहीतं चाम्भोधौ हृत्वाहं द्वारकां पुनः यादवान् उपसंहृत्य यास्यामि त्रिदशालयम् //
ଏଠାରେ ଶ୍ଲୋକର ମୂଳ ପାଠ ନାହିଁ; କେବଳ “24” ସଂଖ୍ୟା ଅଛି। ଦୟାକରି ଶ୍ଲୋକ ପଠାନ୍ତୁ।
Verse 25
मनुष्यदेहम् उत्सृज्य संकर्षणसहायवान् प्राप्त एवास्मि मन्तव्यो देवेन्द्रेण तथा सुरैः //
ଏଠାରେ ଶ୍ଲୋକର ମୂଳ ପାଠ ନାହିଁ; କେବଳ “25” ସଂଖ୍ୟା ଅଛି। ଦୟାକରି ଶ୍ଲୋକ ପଠାନ୍ତୁ।
Verse 26
जरासंधादयो ये ऽन्ये निहता भारहेतवः क्षितेस् तेभ्यः स भारो हि यदूनां समधीयत //
ଏଠାରେ ଶ୍ଲୋକର ମୂଳ ପାଠ ନାହିଁ; କେବଳ “26” ସଂଖ୍ୟା ଅଛି। ଦୟାକରି ଶ୍ଲୋକ ପଠାନ୍ତୁ।
Verse 27
तद् एतत् सुमहाभारम् अवतार्य क्षितेर् अहम् यास्याम्य् अमरलोकस्य पालनाय ब्रवीहि तान् //
ଏଠାରେ ଶ୍ଲୋକର ମୂଳ ପାଠ ନାହିଁ; କେବଳ “27” ସଂଖ୍ୟା ଅଛି। ଦୟାକରି ଶ୍ଲୋକ ପଠାନ୍ତୁ।
Verse 28
व्यास उवाच इत्य् उक्तो वासुदेवेन देवदूतः प्रणम्य तम् द्विजाः स दिव्यया गत्या देवराजान्तिकं ययौ //
ଏଠାରେ ଶ୍ଲୋକ ସଂଖ୍ୟା 28 ଉଲ୍ଲେଖିତ; ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ପାଠ ଦିଆଯାଇନାହିଁ।
Verse 29
भगवान् अप्य् अथोत्पातान् दिव्यान् भौमान्तरिक्षगान् ददर्श द्वारकापुर्यां विनाशाय दिवानिशम् //
ଏଠାରେ ଶ୍ଲୋକ ସଂଖ୍ୟା 29 ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି; ମୂଳ ଶ୍ଲୋକ ଉପଲବ୍ଧ ନୁହେଁ।
Verse 30
तान् दृष्ट्वा यादवान् आह पश्यध्वम् अतिदारुणान् महोत्पाताञ् शमायैषां प्रभासं याम मा चिरम् //
ଏଠାରେ 30ତମ ଶ୍ଲୋକ ସଂଖ୍ୟା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ; କିନ୍ତୁ ପାଠ ଦିଆଯାଇନାହିଁ।
Verse 31
व्यास उवाच महाभागवतः प्राह प्रणिपत्योद्धवो हरिम् //
ଏଠାରେ 31ତମ ଶ୍ଲୋକ ସଂଖ୍ୟା ସୂଚିତ; ମୂଳ ବାକ୍ୟ ନାହିଁ।
Verse 32
उद्धव उवाच भगवन् यन् मया कार्यं तद् आज्ञापय सांप्रतम् मन्ये कुलम् इदं सर्वं भगवान् संहरिष्यति नाशायास्य निमित्तानि कुलस्याच्युत लक्षये //
ଏଠାରେ 32ତମ ଶ୍ଲୋକ ସଂଖ୍ୟା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ; ମୂଳ ଶ୍ଲୋକପାଠ ଦିଆଯାଇନାହିଁ।
Verse 33
श्रीभगवान् उवाच गच्छ त्वं दिव्यया गत्या मत्प्रसादसमुत्थया बदरीम् आश्रमं पुण्यं गन्धमादनपर्वते //
ଏଠାରେ ଶ୍ଲୋକ ସଂଖ୍ୟା ୩୩ ଉଲ୍ଲେଖିତ; ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ପାଠ ଦିଆଯାଇନାହିଁ।
Verse 34
नरनारायणस्थाने पवित्रितमहीतले मन्मना मत्प्रसादेन तत्र सिद्धिम् अवाप्स्यसि //
ଏଠାରେ ଶ୍ଲୋକ ସଂଖ୍ୟା ୩୪ କୁହାଯାଇଛି; ମୂଳ ଶ୍ଲୋକ ଉପଲବ୍ଧ ନୁହେଁ।
Verse 35
अहं स्वर्गं गमिष्यामि उपसंहृत्य वै कुलम् द्वारकां च मया त्यक्तां समुद्रः प्लावयिष्यति //
ଏଠାରେ ଶ୍ଲୋକ ସଂଖ୍ୟା ୩୫; ମୂଳ ପାଠ ନଥିବାରୁ ଅର୍ଥାନୁବାଦ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।
Verse 36
व्यास उवाच इत्य् उक्तः प्रणिपत्यैनं जगाम स तदोद्धवः नरनारायणस्थानं केशवेनानुमोदितः //
ଏଠାରେ ଶ୍ଲୋକ ସଂଖ୍ୟା ୩୬ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ; ମୂଳ ଶ୍ଲୋକ ମିଳୁନାହିଁ।
Verse 37
ततस् ते यादवाः सर्वे रथान् आरुह्य शीघ्रगान् प्रभासं प्रययुः सार्धं कृष्णरामादिभिर् द्विजाः //
ଏଠାରେ ଶ୍ଲୋକ ସଂଖ୍ୟା ୩୭; ମୂଳ ପାଠ ନଥିବାରୁ ଅନୁବାଦ କେବଳ ସୂଚନାରୂପ।
Verse 38
प्राप्य प्रभासं प्रयता प्रीतास् ते कुक्कुरान्धकाः चक्रुस् तत्र सुरापानं वासुदेवानुमोदिताः //
ଏହି ଶ୍ଲୋକର ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ପାଠ ଦିଆଯାଇନାହିଁ; ତେଣୁ ସଠିକ୍ ଅନୁବାଦ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ଦୟାକରି ଶ୍ଲୋକ ଦିଅନ୍ତୁ।
Verse 39
पिबतां तत्र वै तेषां संघर्षेण परस्परम् यादवानां ततो जज्ञे कलहाग्निः क्षयावहः //
ଏହି ଶ୍ଲୋକର ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ପାଠ ଦିଆଯାଇନାହିଁ; ତେଣୁ ସଠିକ୍ ଅନୁବାଦ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ଦୟାକରି ଶ୍ଲୋକ ଦିଅନ୍ତୁ।
Verse 40
जघ्नुः परस्परं ते तु शस्त्रैर् दैवबलात् कृताः क्षीणशस्त्रास् तु जगृहुः प्रत्यासन्नाम् अथैरकाम् //
ଏହି ଶ୍ଲୋକର ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ପାଠ ଦିଆଯାଇନାହିଁ; ତେଣୁ ସଠିକ୍ ଅନୁବାଦ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ଦୟାକରି ଶ୍ଲୋକ ଦିଅନ୍ତୁ।
Verse 41
एरका तु गृहीता तैर् वज्रभूतेव लक्ष्यते तया परस्परं जघ्नुः संप्रहारैः सुदारुणैः //
ଏହି ଶ୍ଲୋକର ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ପାଠ ଦିଆଯାଇନାହିଁ; ତେଣୁ ସଠିକ୍ ଅନୁବାଦ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ଦୟାକରି ଶ୍ଲୋକ ଦିଅନ୍ତୁ।
Verse 42
प्रद्युम्नसाम्बप्रमुखाः कृतवर्माथ सात्यकिः अनिरुद्धादयश् चान्ये पृथुर् विपृथुर् एव च //
ଏହି ଶ୍ଲୋକର ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ପାଠ ଦିଆଯାଇନାହିଁ; ତେଣୁ ସଠିକ୍ ଅନୁବାଦ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ଦୟାକରି ଶ୍ଲୋକ ଦିଅନ୍ତୁ।
Verse 43
चारुवर्मा सुचारुश् च तथाक्रूरादयो द्विजाः एरकारूपिभिर् वज्रैस् ते निजघ्नुः परस्परम् //
ଏହା ତ୍ରିଚତ୍ୱାରିଂଶତ୍ତମ ଶ୍ଲୋକ।
Verse 44
निवारयाम् आस हरिर् यादवास् ते च केशवम् सहायं मेनिरे प्राप्तं ते निजघ्नुः परस्परम् //
ଏହା ଚତୁଶ୍ଚତ୍ୱାରିଂଶତ୍ତମ ଶ୍ଲୋକ।
Verse 45
कृष्णो ऽपि कुपितस् तेषाम् एरकामुष्टिम् आददे वधाय तेषां मुशलं मुष्टिलोहम् अभूत् तदा //
ଏହା ପଞ୍ଚଚତ୍ୱାରିଂଶତ୍ତମ ଶ୍ଲୋକ।
Verse 46
जघान तेन निःशेषान् आततायी स यादवान् जघ्नुश् च सहसाभ्येत्य तथान्ये तु परस्परम् //
ଏହା ଷଟ୍ଚତ୍ୱାରିଂଶତ୍ତମ ଶ୍ଲୋକ।
Verse 47
ततश् चार्णवमध्येन जैत्रो ऽसौ चक्रिणो रथः पश्यतो दारुकस्याशु हृतो ऽश्वैर् द्विजसत्तमाः //
ଏହା ସପ୍ତଚତ୍ୱାରିଂଶତ୍ତମ ଶ୍ଲୋକ।
Verse 48
चक्रं गदा तथा शार्ङ्गं तूणौ शङ्खो ऽसिर् एव च प्रदक्षिणं ततः कृत्वा जग्मुर् आदित्यवर्त्मना //
ଏଠାରେ ଶ୍ଲୋକ ସଂଖ୍ୟା 48 ଦର୍ଶାଯାଇଛି; ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ପାଠ ଉପଲବ୍ଧ ନୁହେଁ।
Verse 49
क्षणमात्रेण वै तत्र यादवानाम् अभूत् क्षयः ऋते कृष्णं महाबाहुं दारुकं च द्विजोत्तमाः //
ଏଠାରେ ଶ୍ଲୋକ ସଂଖ୍ୟା 49 ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି; ମୂଳ ଶ୍ଲୋକ ଦିଆଯାଇନାହିଁ।
Verse 50
चङ्क्रम्यमाणौ तौ रामं वृक्षमूलकृतासनम् ददृशाते मुखाच् चास्य निष्क्रामन्तं महोरगम् //
ଏଠାରେ ଶ୍ଲୋକ ସଂଖ୍ୟା 50; ମୂଳ ପାଠ ନଥିବାରୁ ଅନୁବାଦ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।
Verse 51
निष्क्रम्य स मुखात् तस्य महाभोगो भुजंगमः प्रयातश् चार्णवं सिद्धैः पूज्यमानस् तथोरगैः //
ଏଠାରେ ଶ୍ଲୋକ ସଂଖ୍ୟା 51; ମୂଳ ଶ୍ଲୋକ ଉପଲବ୍ଧ ନୁହେଁ।
Verse 52
तम् अर्घ्यम् आदाय तदा जलधिः संमुखं ययौ प्रविवेश च तत्तोयं पूजितः पन्नगोत्तमैः दृष्ट्वा बलस्य निर्याणं दारुकं प्राह केशवः //
ଏଠାରେ ଶ୍ଲୋକ ସଂଖ୍ୟା 52; ମୂଳ ପାଠ ବିନା ଅର୍ଥାନୁବାଦ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।
Verse 53
श्रीभगवान् उवाच इदं सर्वं त्वम् आचक्ष्व वसुदेवोग्रसेनयोः निर्याणं बलदेवस्य यादवानां तथा क्षयम् //
ଏହା ଶ୍ଲୋକ-ସଂଖ୍ୟା ୫୩ ର ସୂଚନା; ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ପାଠ ନଥିବାରୁ ଏଠାରେ କେବଳ ଅଙ୍କ-ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଆଯାଉଛି।
Verse 54
योगे स्थित्वाहम् अप्य् एतत् परित्यज्य कलेवरम् वाच्यश् च द्वारकावासी जनः सर्वस् तथाहुकः //
ଏହା ଶ୍ଲୋକ-ସଂଖ୍ୟା ୫୪ ର ସୂଚନା; ମୂଳ ଶ୍ଲୋକପାଠ ନଥିବାରୁ କେବଳ କ୍ରମାଙ୍କ ଦିଆଯାଇଛି।
Verse 55
यथेमां नगरीं सर्वां समुद्रः प्लावयिष्यति तस्माद् रथैः सुसज्जैस् तु प्रतीक्ष्यो ह्य् अर्जुनागमः //
ଏହା ଶ୍ଲୋକ-ସଂଖ୍ୟା ୫୫ ର ସୂଚନା; ମୂଳ ପାଠ ନଦିଆଯାଇଥିବାରୁ ଏଠାରେ କେବଳ ଅଙ୍କ ଦର୍ଶାଯାଉଛି।
Verse 56
न स्थेयं द्वारकामध्ये निष्क्रान्ते तत्र पाण्डवे तेनैव सह गन्तव्यं यत्र याति स कौरवः //
ଏହା ଶ୍ଲୋକ-ସଂଖ୍ୟା ୫୬ ର ସୂଚନା; ଶ୍ଲୋକବାକ୍ୟ ନଥିବାରୁ କେବଳ କ୍ରମାଙ୍କ-ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ରହିଛି।
Verse 57
गत्वा च ब्रूहि कौन्तेयम् अर्जुनं वचनं मम पालनीयस् त्वया शक्त्या जनो ऽयं मत्परिग्रहः //
ଏହା ଶ୍ଲୋକ-ସଂଖ୍ୟା ୫୭ ର ସୂଚନା; ମୂଳ ଶ୍ଲୋକପାଠ ଅନୁପଲବ୍ଧ ଥିବାରୁ କେବଳ ଅଙ୍କ-ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଆଯାଇଛି।
Verse 58
इत्य् अर्जुनेन सहितो द्वारवत्यां भवाञ् जनम् गृहीत्वा यातु वज्रश् च यदुराजो भविष्यति //
ଅଧ୍ୟାୟର ଅଠାଉନତମ ଶ୍ଲୋକ—ଏଠାରେ ପୁରାଣବଚନର ପବିତ୍ର ଅର୍ଥ ସଂକ୍ଷେପରେ ନିର୍ଦ୍ଦେଶିତ ହୁଏ।
Frequently Asked Questions
The chapter foregrounds prārabdha (the ripened, inescapable portion of destiny) operating through dharmic speech-acts: a brāhmaṇa curse functions as the ordained instrument for the dissolution of the Yādava polity, while Kṛṣṇa’s restraint in not overturning what is ‘assembled by ordinance’ frames divine agency as sustaining cosmic order rather than privileging clan continuity.
Piṇḍāraka serves as the juridical-sacral trigger point where sages pronounce the curse that initiates the clan’s end, while Prabhāsa functions as the ritual-geographic stage where the curse matures into historical outcome—intoxication, quarrel, and mutual slaughter—linking sacred topography to the Purāṇic logic of causality and closure.
Kṛṣṇa directs Dāruka to report the events to Vasudeva and Ugrasena, warn Dvārakā’s residents that the ocean will inundate the city after his departure, and to await Arjuna’s arrival; the populace is to leave with Arjuna, and Vajra is designated to proceed as the future Yadu ruler, preserving a residual political continuity amid the city’s submergence.