Adhyaya 338

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे अलङ्कारे नाटकनिरूपणं नाम सप्तत्रिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथाष्टत्रिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः शृङ्गारादिरसनिरूपणम् अग्निर् उवाच अक्षरं परमं ब्रह्म सनातनमजं विभुं वेदान्तेषु वदन्त्येकं चैतन्यं ज्योतिरीश्वरम्

ଏହିପରି ଅଗ୍ନି ମହାପୁରାଣର ଅଲଙ୍କାର-ପ୍ରକରଣରେ ‘ନାଟକନିରୂପଣ’ ନାମକ ତିନିଶେ ସତ୍ତତ୍ରିଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଏବେ ତିନିଶେ ଅଷ୍ଟତ୍ରିଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ—‘ଶୃଙ୍ଗାରାଦି ରସନିରୂପଣ’ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଅଗ୍ନି କହିଲେ—ଅକ୍ଷର, ପରମ ବ୍ରହ୍ମ, ସନାତନ, ଅଜ, ବିଭୁ; ବେଦାନ୍ତରେ ଯାହାକୁ ଏକମାତ୍ର ବୋଲି କୁହାଯାଏ—ସେହି ଚୈତନ୍ୟ, ସେହି ଜ୍ୟୋତି, ସେହି ଈଶ୍ୱର।

Verse 2

आनन्दः सहजस्तस्य व्यज्यते स कदाचन व्यक्तिः सा तस्य चैतन्यचमत्काररसाह्वया

ତାଙ୍କର ଆନନ୍ଦ ସହଜ; ସେ କେବେ କେବେ ପ୍ରକଟ ହୁଏ। ତାଙ୍କର ସେହି ପ୍ରକଟତାକୁ ‘ରସ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ—ଚୈତନ୍ୟର ଚମତ୍କାରରୁ ଜନ୍ମିତ ଆସ୍ୱାଦ।

Verse 3

आद्यस्तस्य विकारो यः सो ऽहङ्कार इति स्मृतः ततो ऽभिमानस्तत्रेदं समाप्तं भुवनत्रयं

ସେ (ପ୍ରକୃତି/ଆଦି-ତତ୍ତ୍ୱ)ର ପ୍ରଥମ ବିକାରକୁ ‘ଅହଂକାର’ ବୋଲି ସ୍ମୃତି କହେ। ତାହାରୁ ‘ଅଭିମାନ’ ଜନ୍ମେ; ଏବଂ ତାହାରେ ଏହି ସମଗ୍ର ତ୍ରିଭୁବନ ପ୍ରକଟ ରୂପେ ସମାବିଷ୍ଟ।

Verse 4

अभिमानाद्रतिः सा च परिपोषमुपेयुषी व्यभिचार्यादिसामान्यात् शृङ्गार इति गीयते

ଅଭିମାନରୁ ଉଦ୍ଭୂତ ଯେ ‘ରତି’, ସେ ପରିପୋଷ ପାଇ ପରିପକ୍ୱ ହୋଇ, ବ୍ୟଭିଚାରୀ-ଭାବ ଆଦିର ସାଧାରଣ ସଂଯୋଗ ସହିତ ଯୁକ୍ତ ହେଲେ, ତାହାକୁ ‘ଶୃଙ୍ଗାର’ ରସ ବୋଲି ଗାୟନ କରାଯାଏ।

Verse 5

तद्भेदाः काममितरे हास्याद्या अप्यनेकशः स्वस्वस्थादिविशेषोत्थपरिघोषस्वलक्षणाः

ଏହାର ଭେଦ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ଅନେକ—ହାସ୍ୟ ଆଦି ଅନ୍ୟ ରସମାନେ ମଧ୍ୟ। ପ୍ରତ୍ୟେକର ନିଜସ୍ୱ ଲକ୍ଷଣ ଅଛି; ସେଗୁଡ଼ିକ ସ୍ୱ-ସ୍ୱ ଅବସ୍ଥା ଆଦି ବିଶେଷ କାରଣରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ, ବିଶିଷ୍ଟ ପରିଘୋଷ (ଧ୍ୱନି-ଉଦ୍ଗାର) ଦ୍ୱାରା ପ୍ରକଟ ହୁଏ।

Verse 6

सत्त्वादिगुणसन्तानाज्जायन्ते परमात्मनः रागाद्भवति शृङ्गारो रौद्रस्तैक्ष्णात् प्रजायते

ସତ୍ତ୍ୱ ଆଦି ଗୁଣମାନଙ୍କର ସନ୍ତାନ-ଧାରାରୁ ପରମାତ୍ମାରେ ଆଶ୍ରିତ (ରସ/ଭାବ) ଅବସ୍ଥାମାନେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି। ରାଗରୁ ଶୃଙ୍ଗାର ହୁଏ, ଏବଂ ତୈକ୍ଷ୍ଣ୍ୟ (ତୀକ୍ଷ୍ଣତା)ରୁ ରୌଦ୍ର ରସ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

Verse 7

वीरो ऽवष्टम्भजः सङ्कोचभूर्वीभत्स इष्यते शृङ्गाराज्ज्यायते हासो रौद्रात्तु करुणो रसः

ବୀର ରସ ଅବଷ୍ଟମ୍ଭ (ଆତ୍ମବିଶ୍ୱାସ/ଧୈର୍ଯ୍ୟ)ରୁ ଜନ୍ମେ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ବୀଭତ୍ସ ରସର ଭୂମି ସଙ୍କୋଚ (ବିକର୍ଷ/ଘୃଣା) ବୋଲି ଇଷ୍ଟ। ଶୃଙ୍ଗାରରୁ ହାସ୍ୟ ଜନ୍ମେ, ଏବଂ ରୌଦ୍ରରୁ କରୁଣ ରସ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

Verse 8

वीराच्चाद्भुतनिष्पत्तिः स्याद्वीभत्साद्भयानकः शृङ्गारहास्यकरुणा रौद्रवीरभयानकाः

ବୀର ରସରୁ ଅଦ୍ଭୁତ ରସର ନିଷ୍ପତ୍ତି ହୁଏ; ଏବଂ ବୀଭତ୍ସ ରସରୁ ଭୟାନକ ରସ ପ୍ରକାଶ ପାଏ। ଶୃଙ୍ଗାର, ହାସ୍ୟ, କରୁଣା, ରୌଦ୍ର, ବୀର ଓ ଭୟାନକ—ଏମାନେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଧାନ ରସ।

Verse 9

वीभत्साद्भुतशान्ताख्याः स्वभावाच्चतुरो रसाः लक्ष्मीरिव विना त्यागान्न वाणी भाति नीरसा

ସ୍ୱଭାବତଃ ଚାରି ରସ ବିଶେଷ ଭାବେ ପରିଚିତ—ବୀଭତ୍ସ, ଅଦ୍ଭୁତ, ଶାନ୍ତ (ଏବଂ ପରମ୍ପରାନୁସାରେ ଆଉ ଗୋଟିଏ)। ଯେପରି ତ୍ୟାଗ ବିନା ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଶୋଭା ପାଉନାହିଁ, ସେପରି ରସ ବିନା ବାଣୀ/କାବ୍ୟ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୁଏନାହିଁ—ନୀରସ ହୋଇଯାଏ।

Verse 10

अपारे काव्यसंसारे कविरेव प्रजापतिः यथा वै रोचते विश्वं तथेदं परिवर्तते

ଅପାର କାବ୍ୟ-ସଂସାରରେ କବି ହିଁ ପ୍ରଜାପତି ସଦୃଶ ସ୍ରଷ୍ଟା। ଯେପରି ତାଙ୍କୁ ବିଶ୍ୱ ରୋଚେ, ସେପରି ଏହି (କାବ୍ୟଜଗତ) ପରିବର୍ତ୍ତିତ ଓ ଗଢ଼ାଯାଏ।

Verse 11

शृङ्गारी चेत् कविः काव्ये जातं रसमयं जगत् स चेत् कविर्वीतरागो नीरसं व्यक्तमेव तत्

କବି ଯଦି ଶୃଙ୍ଗାରଭାବ-ଯୁକ୍ତ, ତେବେ କାବ୍ୟରେ ଜଗତ ରସମୟ ହୁଏ। କିନ୍ତୁ ସେଇ କବି ଯଦି ବୀତରାଗ, ତେବେ ତାହା (କାବ୍ୟଜଗତ) ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ନୀରସ—ରସହୀନ—ହୁଏ।

Verse 12

न भावहीनो ऽस्ति रसो न भावो रसवर्जितः भावयन्ति रसानेभिर्भाव्यन्ते च रसा इति

ଭାବ ବିନା କୌଣସି ରସ ନାହିଁ, ଏବଂ ରସ ବିନା କୌଣସି ଭାବ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ଭାବ ଏହି (ବିଭାବାଦି) ଦ୍ୱାରା ରସକୁ ଉଦ୍ଭାସିତ କରେ, ଏବଂ ରସ ମଧ୍ୟ ଭାବ ଦ୍ୱାରା ଅନୁଭୂତ ଓ ପ୍ରକଟ ହୁଏ—ଏହିପରି କୁହାଯାଇଛି।

Verse 13

स्थायिनो ऽष्टौ रतिमुखाः स्तम्भाद्या व्यभिचारिणः मनो ऽनुकूले ऽनुभवः सुखस्य रतिरिष्यते

ସ୍ଥାୟୀ ଭାବ ଆଠଟି; ରତି (ପ୍ରେମ/ଆନନ୍ଦ) ଠାରୁ ଆରମ୍ଭ। ବ୍ୟଭିଚାରୀ ଭାବ ସ୍ତମ୍ଭ ଆଦି ଠାରୁ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ମନ ଅନୁକୂଳ ହେଲେ ସୁଖାନୁଭବକୁ ରତି ବୋଲି ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ।

Verse 14

हर्षादिभिश् च मनसो विकाशो हास उच्यते चित्रादिदर्शनाच्चेतोवैक्लव्यं ब्रुवते भयम्

ହର୍ଷ ଆଦି କାରଣରୁ ମନର ଯେ ବିକାଶ ହୁଏ, ତାହାକୁ ହାସ (ହସ) କୁହାଯାଏ। ଚିତ୍ର ଆଦି ଦେଖି ଚିତ୍ତରେ ଯେ ବ୍ୟାକୁଳତା/ବୈକଲ୍ୟ ହୁଏ, ତାହା ଭୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 15

जुगुप्सा च पदार्थानां निन्दा दौर्भाग्यवाहिनां विस्मयो ऽतिशयेनार्थदर्शनाच्चित्तविस्तृतिः

ଜୁଗୁପ୍ସା ମାନେ ପଦାର୍ଥମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଘୃଣା/ବିମୁଖତା; ନିନ୍ଦା ମାନେ ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟବାହୀମାନଙ୍କ ପ୍ରତି। ବିସ୍ମୟ ମାନେ ଅତିଶୟ ଅର୍ଥ/ବସ୍ତୁ ଦେଖି ଚିତ୍ତର ବିସ୍ତାର।

Verse 16

अष्टौ स्तम्भादयः सत्त्वाद्रजसस्तमसः परम् स्तम्भश्चेष्टाप्रतीघातो भयरागाद्युपाहितः

ସ୍ତମ୍ଭ ଆଦି ଆଠଟି ଅବସ୍ଥା ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜସ୍, ତମସ୍—ଏହି ଗୁଣମାନଙ୍କୁ ଆଧାର କରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ସ୍ତମ୍ଭ ମାନେ ଚେଷ୍ଟା/କ୍ରିୟାର ପ୍ରତିଘାତ, ଯାହା ଭୟ, ରାଗ ଆଦି ସହ ଯୁକ୍ତ।

Verse 17

श्रमरागाद्युपेतान्तःक्षोभजन्म वपुर्जलं स्वेदो हर्षादिभिर्देहोच्छासो ऽन्तःपुलकोद्गमः

ସ୍ୱେଦ ହେଉଛି ଦେହର ଜଳ; ଶ୍ରମ, ରାଗ ଆଦି ସହିତ ଅନ୍ତର୍କ୍ଷୋଭ ଜନିତ ହୋଇ ଏହା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ହର୍ଷ ଆଦି ଭାବରୁ ଦେହରେ ଉଲ୍ଲାସ ହୁଏ ଏବଂ ଅନ୍ତରରୁ ପୁଲକ/ରୋମାଞ୍ଚ ଉଦ୍ଗମ ହୁଏ।

Verse 18

हर्षादिजन्मवाक्सङ्गः स्वरभेदो भयादिभिः मनोवैक्लव्यमिच्छन्ति शोकमिष्टक्षयादिभिः

ହର୍ଷ ଆଦି ଭାବରୁ ବାକ୍‌ରୋଧ କିମ୍ବା ତୋତଳାହଟ ଜନ୍ମେ; ଭୟ ଆଦିରୁ ସ୍ୱରଭେଦ (ସ୍ୱର ପରିବର୍ତ୍ତନ) ହୁଏ; ଶୋକ, ପ୍ରିୟବସ୍ତୁକ୍ଷୟ ଆଦିରୁ ମନୋବୈକଳ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ—ଏମିତି କୁହାଯାଏ।

Verse 19

क्रोधस्तैक्ष्णप्रबोधश् च प्रतिकूलानुकारिणि पुरुषार्थसमाप्त्यार्थो यः स उत्साह उच्यते

କ୍ରୋଧସଦୃଶ ତୀକ୍ଷ୍ଣତା ଓ ପ୍ରଖର ଜାଗରଣ ଯାହାର ଲକ୍ଷଣ, ପ୍ରତିକୂଳ ପରିସ୍ଥିତିରେ ମଧ୍ୟ ଯେ ନ ହଟେ, ଏବଂ ପୁରୁଷାର୍ଥସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହୁଏ—ସେହି ଉଦ୍ୟମକୁ ‘ଉତ୍ସାହ’ କୁହାଯାଏ।

Verse 20

चित्तक्षोभभवोत्तम्भो वेपथुः परिकीर्तितः वैवर्ण्यञ्च विषादादिजन्मा कान्तिविपर्ययः

ଚିତ୍ତକ୍ଷୋଭରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ଯେ ଗାଢ଼ତା/ଝଟକାସଦୃଶ ସ୍ତମ୍ଭ, ତାହାକୁ ‘ବେପଥୁ’ (କମ୍ପ) ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ବିଷାଦ ଆଦିରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ବର୍ଣ୍ଣବିକୃତି ‘ବୈବର୍ଣ୍ୟ’; ଏହା କାନ୍ତିର ବିପର୍ୟୟ, ଅର୍ଥାତ୍ ଦେହକାନ୍ତିର ଅସାଧାରଣ ପରିବର୍ତ୍ତନ।

Verse 21

दुःखानन्दादिजन्नेत्रजलमश्रु च विश्रुतम् इन्द्रयाणामस्तमयः प्रलयो लङ्घनादिभिः

ଦୁଃଖ, ଆନନ୍ଦ ଆଦିରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ନେତ୍ରଜଳ ‘ଅଶ୍ରୁ’ ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଉପବାସ ଆଦି କାରଣରୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କର ଅସ୍ତମୟ (ନିଷ୍କ୍ରିୟତା) ହେବାକୁ ‘ପ୍ରଳୟ’ କୁହାଯାଏ।

Verse 22

वैराग्यादिर्मनःखेदो निर्वेद इति कथ्यते मनःपीडादिजन्मा च सादो ग्लानिः शरीरगा

ବୈରାଗ୍ୟ ଆଦିରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା ମନଃଖେଦକୁ ‘ନିର୍ବେଦ’ କୁହାଯାଏ। ମନଃପୀଡା ଆଦିରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ‘ସାଦ’ ଶରୀରଗତ ‘ଗ୍ଲାନି’ (ଶାରୀରିକ ଶିଥିଳତା) ରୂପେ ପ୍ରକଟ ହୁଏ।

Verse 23

शङ्कानिष्टागमोत्प्रेक्षा स्यादसूया च मत्सरः मदिराद्युपयोगोत्थं मनःसंमोहनं मदः

ସନ୍ଦେହ, ଅନିଷ୍ଟ ଆଗମନର କଳ୍ପନା ଓ ଅଶୁଭ ସମ୍ଭାବନାର ଅନୁମାନ—ଏହିମାନେ ଅସୂୟା ଓ ମତ୍ସର। ମଦିରା ଆଦି ସେବନରୁ ମନର ମୋହ ହେବାକୁ ‘ମଦ’ କୁହାଯାଏ।

Verse 24

क्रियातिशयजन्मान्तःशरीरोत्थक्लमः श्रमः शृङ्गारादिक्रियाद्वेषश्चित्तस्यालस्यमुच्यते

ଅତ୍ୟଧିକ କ୍ରିୟାରୁ ଶରୀରର ଅନ୍ତରେ ଉତ୍ପନ୍ନ କ୍ଲାନ୍ତି ‘ଶ୍ରମ’। ଶୃଙ୍ଗାର ଆଦି କ୍ରିୟା ସହିତ ଯେକୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରତି ଚିତ୍ତର ଦ୍ୱେଷ ‘ଆଳସ୍ୟ’ କୁହାଯାଏ।

Verse 25

भयरागाद्युपस्थित इति ख दैन्यं सत्त्वादपभ्रंशश्चिन्तार्थपरिभावनं इतिकर्तव्यतोपायाद्रशनं मोह उच्यते

ଭୟ, ରାଗ ଆଦି ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ ଦୈନ୍ୟ ହୁଏ; ଧୈର୍ୟର ପତନ ହୁଏ; ଚିନ୍ତାବିଷୟକୁ ନେଇ ଅତିରିକ୍ତ ପରିଭାବନ ହୁଏ; ଏବଂ କ’ଣ କରିବା ଉଚିତ ଓ ଉପାୟ କ’ଣ—ଏହା ନ ଦେଖିବା ‘ମୋହ’।

Verse 26

स्मृतिः स्यादनुभूतस्य वस्तुनः प्रतिविम्बनं मतिरर्थपरिच्छेदस्तत्त्वज्ञानोपनायितः

ପୂର୍ବେ ଅନୁଭୂତ ବସ୍ତୁର ପୁନଃ ପ୍ରତିବିମ୍ବନ ‘ସ୍ମୃତି’। ଅର୍ଥର ନିଶ୍ଚୟାତ୍ମକ ପରିଚ୍ଛେଦ, ଯାହା ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞାନକୁ ନେଇଯାଏ—ସେହି ‘ମତି’।

Verse 27

व्रीडानुरागादिभवः सङ्कोचः कोपि चेतसः भवेच्चपलातास्थैर्यं हर्षश्चित्तप्रसन्नता

ଲଜ୍ଜା, ଅନୁରାଗ ଆଦିରୁ ଚିତ୍ତର ଯେ ବିଶେଷ ସଙ୍କୋଚ ହୁଏ, ସେହି ‘ସଙ୍କୋଚ’। ‘ଚପଳତା’ ହେଉଛି ଅସ୍ଥିରତା, ଏବଂ ‘ହର୍ଷ’ ହେଉଛି ଚିତ୍ତପ୍ରସନ୍ନତା।

Verse 28

आवेशश् च प्रतीकारः शयो वैधुर्यमात्मनः कर्तव्ये प्रतिभाभ्रंशो जडतेत्यभिधीयते

ଆବେଶସଦୃଶ ଗ୍ରସ୍ତତା, ପ୍ରତିକାର, ଅତିନିଦ୍ରା, ନିଜ ଶକ୍ତିର ବିକଳତା ଏବଂ କର୍ତ୍ତବ୍ୟକାଳେ ପ୍ରୟାସ ଓ ବିବେକର ଲୋପ—ଏହାକୁ ‘ଜଡତା’ କୁହାଯାଏ।

Verse 29

इष्टप्राप्तेरूपचितः सम्पदाभ्युदयो धृतिः गर्वाः परेष्ववज्ञानमात्मन्युत्कर्षभावना

ଇଷ୍ଟପ୍ରାପ୍ତିରୁ ସଞ୍ଚୟ ହୁଏ; ସମ୍ପଦରୁ ଅଭ୍ୟୁଦୟ; ଧୃତିରୁ ଗର୍ବ; ଗର୍ବରୁ ପରଙ୍କୁ ଅବଜ୍ଞା ଏବଂ ନିଜ ଶ୍ରେଷ୍ଠତାଭାବ ଜନ୍ମେ।

Verse 30

भवेद्विषादो दैवादेर्विघातो ऽभीष्टवस्तुनि औत्सुक्यमीप्सिताप्राप्तेर्वाञ्छया तरला स्थितिः

ଦୈବ ଆଦି କାରଣରୁ ଇଷ୍ଟବସ୍ତୁରେ ବାଧା ହେଲେ ବିଷାଦ ହୁଏ। ଇପ୍ସିତ ନ ମିଳିଲେ ଇଚ୍ଛାଜନିତ ଯେ ଚଞ୍ଚଳ ଅବସ୍ଥା, ତାହା ‘ଔତ୍ସୁକ୍ୟ’।

Verse 31

चित्तेन्द्रियाणां स्तैमित्यमपस्मारो ऽचला स्थितिः युद्धे बाधादिभीस्त्रासो वीप्सा चित्तचमत्कृतिः

ଚିତ୍ତ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ସ୍ତବ୍ଧତା, ଅପସ୍ମାର, ଅଚଳ ଜଡ ଅବସ୍ଥା; ଯୁଦ୍ଧରେ ବାଧା ଆଦିରୁ ଭୟ; ପୁନଃପୁନଃ ଘୃଣା; ଏବଂ ଚିତ୍ତର ବିସ୍ମୟ—ଏହି ଲକ୍ଷଣଗୁଡ଼ିକ।

Verse 32

क्रोधस्याप्रशमो ऽमर्षः प्रबोधश्चेतनोदयः अवहित्थं भवेद्गुप्तिरिङ्गिताकारगोचरा

କ୍ରୋଧ ଶାନ୍ତ ନ ହେବା ‘ଅମର୍ଷ’; ହଠାତ୍ ପ୍ରବୋଧ ଓ ଚେତନୋଦୟ (ଅନ୍ତର୍କଳାହ) ମଧ୍ୟ। ଏଗୁଡ଼ିକ ‘ଅବହିତ୍ଥ’ (ଛଳପୂର୍ବକ ଢାକିବା) ଭାବ; ଏବଂ ‘ଗୁପ୍ତି’ (ଗୋପନ) ଇଙ୍ଗିତ ଓ ବାହ୍ୟାକାରରୁ ଜଣାଯାଏ।

Verse 33

रोषतो गुरुवाग्दण्डपारुष्यं विदुरुग्रतां ऊहो वितर्कःस्याद्व्याधिर्मनोवपुरवग्रहः

କ୍ରୋଧରୁ କଠୋରତା ଜନ୍ମେ—କଠିନ ବାକ୍ୟ ଓ ଦଣ୍ଡରୂପ ପ୍ରହାର; ତାହାରୁ ବିଦ୍ୱାନମାନେ ଉଗ୍ରତାକୁ ଚିହ୍ନନ୍ତି। ସେହି କ୍ରୋଧରୁ ଊହ‑ବିତର୍କ ଓ ଚିନ୍ତାଜନିତ ଅତିବିଚାର ହୁଏ, ଏବଂ ମନ‑ଦେହକୁ ପୀଡ଼ାଦାୟକ ବ୍ୟାଧି ମଧ୍ୟ ଜନ୍ମେ।

Verse 34

अनिबद्धप्रलापादिरुन्मादो मदनादिभिः तत्त्वज्ञानादिना चेतःकषायो परमः शमः

ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଓ ଅସମ୍ବଦ୍ଧ ପ୍ରଲାପରୁ ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବା ଉନ୍ମାଦ କାମ (ମଦନ) ଆଦି ଦ୍ୱାରା ଜନ୍ମେ; କିନ୍ତୁ ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞାନ ଆଦି ସାଧନରେ ଚିତ୍ତକଷାୟ (ମଳ) ଶୋଧନ ହେବାହିଁ ପରମ ଶମ—ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶାନ୍ତି।

Verse 35

कविभिर्योजनीया वै भावाः काव्यादिके रसाः विभाव्यते हि रत्यादिर्यत्र येन विभाव्यते

କାବ୍ୟ ଆଦି ରଚନାରେ କବିମାନେ ଭାବ ଓ ରସ ନିଶ୍ଚୟ ଯୋଜନ କରିବା ଉଚିତ; କାରଣ ଯେଉଁଠାରେ ଯେପରି ରତି ଆଦି ଭାବମାନଙ୍କର ବିଭାବନ (ପ୍ରକାଶ) ହୁଏ, ସେଠାରେ ହିଁ ସେମାନେ ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 36

विभावो नाम सद्वेधालम्बनोद्दीपनात्मकः रत्यादिभाववर्गो ऽयं यमाजीव्योपजायते

ବିଭାବ ନାମ ଏହିପାଇଁ, ଯେ ଏହା ଦୁଇ ପ୍ରକାର—ଆଲମ୍ବନାତ୍ମକ ଓ ଉଦ୍ଦୀପନାତ୍ମକ। ରତି ଆଦି ଭାବମାନଙ୍କର ଏହି ବର୍ଗ ନିଜ ଉପଜୀବ୍ୟ/ଆଶ୍ରୟ (ଆଧାର)କୁ ଅନୁସରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

Verse 37

आलम्बनविभावो ऽसौ नायकादिभवस् तथा धीरोदात्तो धीरोद्धतः स्याद्धीरललितस् तथा

ଏହାକୁ ଆଲମ୍ବନ-ବିଭାବ କୁହାଯାଏ; ଏହା ନାୟକ ଆଦି ଉପରେ ଆଧାରିତ। ନାୟକଙ୍କୁ ଧୀରୋଦାତ୍ତ, ଧୀରୋଦ୍ଧତ ଏବଂ ଧୀରଲଲିତ—ଏହିଭାବେ ବର୍ଗୀକୃତ କରାଯାଏ।

Verse 38

धीरप्रशान्त इत्य् एवं चतुर्धा नायकः स्मृतः अनुकूलो दक्षिणश् च शठो धृष्टः प्रवर्तितः

ଏହିପରି ନାୟକକୁ ପରମ୍ପରାନୁସାରେ ଚାରି/ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାରରେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ—ଧୀର-ପ୍ରଶାନ୍ତ, ଅନୁକୂଳ, ଦକ୍ଷିଣ (ବିନୟୀ-ଚତୁର), ଶଠ (କପଟ), ଧୃଷ୍ଟ (ନିର୍ଭୀକ); ଏହି ପ୍ରକାରଗୁଡ଼ିକ ନାଟ୍ୟପରମ୍ପରାରେ ପ୍ରତିପାଦିତ।

Verse 39

पीठमर्दो विटश् चैव विदूषक इति त्रयः शृङ्गारे नर्मसचिवा नायकस्यानुनायकाः

ଶୃଙ୍ଗାର-ରସରେ ପୀଠମର୍ଦ, ବିଟ ଓ ବିଦୂଷକ—ଏହି ତିନିଜଣ ନାୟକଙ୍କ ନର୍ମ-ସଚିବ (ବିନୋଦ-ସହାୟକ) ଏବଂ ତାଙ୍କର ଅନୁନାୟକ, ଅର୍ଥାତ୍ ଅଧୀନ ସହଚର, ଭାବେ ଗଣ୍ୟ।

Verse 40

पीठमर्दः सम्बलकः श्रीमांस्तद्वेशजो विटः विदूषको वैहसिकस्त्वष्टनायकनायिकाः

ନାଟ୍ୟ-ପ୍ରକାର ଏହିମାନେ—ପୀଠମର୍ଦ, ସମ୍ବଲକ (ସାମଗ୍ରୀ-ଯୋଗାନଦାର), ଶ୍ରୀମାନ୍ (ସମୃଦ୍ଧ ସଜ୍ଜନ), ସେହି (ନଗରୀୟ) ବେଶଜ ବିଟ, ବିଦୂଷକ ଓ ବୈହାସିକ (ହାସ୍ୟଭାଣ୍ଡ); ଏହାସହ ନାୟକ-ନାୟିକାଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଆଠ ପ୍ରକାର ସ୍ମୃତ।

Verse 41

स्वकीया परकीया च पुनर्भूरिति कौशिकाः सामान्या न पुनर्भूरिरित्याद्या बहुभेदतः

କୌଶିକ-ମତର ଆଚାର୍ଯ୍ୟମାନେ ବହୁ ଉପଭେଦ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି—‘ସ୍ୱକୀୟା’ (ନିଜ ସ୍ତ୍ରୀ), ‘ପରକୀୟା’ (ଅନ୍ୟର ସ୍ତ୍ରୀ), ‘ପୁନର୍ଭୂ’ (ପୁନର୍ବିବାହିତା), ‘ସାମାନ୍ୟା’ (ସାଧାରଣା), ‘ନ ପୁନର୍ଭୂ’ (ଯେ ପୁନର୍ଭୂ ନୁହେଁ) ଇତ୍ୟାଦି।

Verse 42

उद्दिपनविभावास्ते संस्कारैर् विविधैः स्थितैः आलम्बनविभावेषु भावानुद्वीपयन्ति ये

ଯେମାନେ ବିଭିନ୍ନ ସଂସ୍କାରଦ୍ୱାରା ସ୍ଥିତ ହୋଇ, ଆଲମ୍ବନ-ବିଭାବଙ୍କ ସନ୍ଦର୍ଭରେ ଭାବମାନଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦୀପିତ ଓ ବର୍ଦ୍ଧିତ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ‘ଉଦ୍ଦୀପନ-ବିଭାବ’ କୁହାଯାନ୍ତି।

Verse 43

चतुःषष्टिकला द्वेधा कर्माद्यैर् गीतिकादिभिः कुहकं स्मृतिरप्येषां प्रायो हासोपहारकः

ଚଉଷଠି କଳା ଦୁଇ ପ୍ରକାର—କର୍ମ ଆଦି ବ୍ୟବହାରିକ ଶିଳ୍ପରୁ ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବା ଓ ଗୀତିକା ଆଦି ସଙ୍ଗୀତ-ନାଟ୍ୟ କଳାରୁ ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବା। ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ‘କୁହକ’ (ମାୟା/ଜାଦୁ) ପ୍ରାୟଃ ହାସ୍ୟ-ବିନୋଦର ଉପାୟ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।

Verse 44

आलम्बनविभावस्य भावैर् उद्बुद्धसंस्कृतैः मनोवाग्बुद्धिवपुषां स्मृतीछाद्वेषयत्नतः

ଉଦ୍ବୁଦ୍ଧ ଓ ସଂସ୍କୃତ ଭାବମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଆଲମ୍ବନ-ବିଭାବ ପ୍ରକଟ ହୁଏ। ସ୍ମୃତି, ଆଚ୍ଛାଦନ, ଦ୍ୱେଷ ଓ ପ୍ରୟାସର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟପୂର୍ଣ୍ଣ କ୍ରିୟାରେ ଏହା ମନ, ବାକ୍, ବୁଦ୍ଧି ଓ ଶରୀରକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ।

Verse 45

आरम्भ एव विदुषामनुभाव इति स्मृतः स चानुभूयते चात्र भवत्युत निरुच्यते

ରଚନାର ଆରମ୍ଭକୁ ହିଁ ବିଦ୍ୱାନମାନେ ‘ଅନୁଭାବ’—ପ୍ରକଟ ପ୍ରଭାବ—ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି। ଏଠାରେ ତାହା ଅନୁଭୂତ ହୁଏ, ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ଏବଂ ସେହିଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ହୁଏ।

Verse 46

मनोव्यापारभूयिष्ठो मन आरम्भ उच्यते द्विविधः पौरुषस्त्रैण ईदृशो ऽपि प्रसिध्यति

ଯେଉଁ ଅବସ୍ଥାରେ ମାନସିକ ବ୍ୟାପାର ପ୍ରଧାନ ଥାଏ, ତାହାକୁ ମନର ‘ଆରମ୍ଭ’ କୁହାଯାଏ। ଏହା ଦୁଇ ପ୍ରକାର—ପୌରୁଷ (ପୁରୁଷ-ସ୍ୱଭାବ) ଓ ସ୍ତ୍ରୈଣ (ସ୍ତ୍ରୀ-ସ୍ୱଭାବ); ଏବଂ ପ୍ରୟୋଗରେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ପ୍ରସିଦ୍ଧ।

Verse 47

शोभा विलासो माधुर्यं स्थैर्यं गाम्भीर्यमेव च ललितञ्च तथौदार्यन्तेजो ऽष्टाविति पौरुषाः

ଶୋଭା, ବିଲାସ, ମାଧୁର୍ୟ, ସ୍ଥୈର୍ୟ, ଗାମ୍ଭୀର୍ୟ, ଲଲିତତା, ଔଦାର୍ୟ ଓ ତେଜ—ଏହି ଆଠଟି ‘ପୌରୁଷ’ (ବୀର-ପୁରୁଷୋଚିତ ଗୁଣ) ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 48

नीचनिन्दोत्तमस्पर्धा शौर्यं दाक्षादिकारणं मनोधर्मे भवेच्छोभा शोभते भवनं यथा

ନୀଚଙ୍କ ନିନ୍ଦା, ଉତ୍ତମଙ୍କ ସହ ସ୍ପର୍ଧା, ଶୌର୍ୟ ଓ ଦାକ୍ଷ୍ୟାଦି କାରଣ—ଏଗୁଡ଼ିକ ଯେତେବେଳେ ମନୋଧର୍ମ ରୂପେ ଥାଏ, ସେତେବେଳେ ବାକ୍‌ପ୍ରକାଶରେ ଅଳଙ୍କାର ହୁଏ; ଯେପରି ସୁସଜ୍ଜିତ ଘର ଶୋଭେ।

Verse 49

भावो हावश् च हेला च शोभा कान्तिस्तथैव च दीप्तिर्माधुर्यशौर्ये च प्रागल्भ्यं स्यादुदारता

ଭାବ, ହାବ, ହେଳା, ଶୋଭା, କାନ୍ତି, ଦୀପ୍ତି, ମାଧୁର୍ୟ, ଶୌର୍ୟ, ପ୍ରାଗଲ୍ଭ୍ୟ ଓ ଉଦାରତା—ଏଗୁଡ଼ିକୁ ଲକ୍ଷଣଗୁଣ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ।

Verse 50

स्थैर्यं गम्भीरता स्त्रीणां विभावा द्वादशेरिताः भावो विलासो हावःस्याद्भावः किञ्चिच्च हर्षजः

ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସ୍ଥୈର୍ୟ ଓ ଗମ୍ଭୀରତା—ଏହି ଦୁଇଟିକୁ ଏଠାରେ ଦ୍ୱାଦଶ ବିଭାବମଧ୍ୟରେ କୁହାଯାଇଛି। ଏଠାରୁ ଭାବ ଜନ୍ମେ; ତାହାର କ୍ରୀଡାମୟ ପ୍ରକାଶ ‘ବିଲାସ’, ଏବଂ ଲଲିତ-କୋକେଟ୍ ଭାବର ପ୍ରକାଶ ‘ହାବ’। ଭାବ କେବେ କେବେ ଅଳ୍ପ ମଧ୍ୟ ହୁଏ ଓ ହର୍ଷଜ ମଧ୍ୟ ହୁଏ।

Verse 51

वाचो युक्तिर्भवेद्वागारम्भो द्वादश एव सः तत्राभाषणमालापः प्रलापो वचनं वहु

ବାକ୍‌ର ଯୁକ୍ତିକୁ ‘ବାଗାରମ୍ଭ’ କୁହାଯାଏ, ଏବଂ ଏହା ଦ୍ୱାଦଶ ପ୍ରକାର। ତାହାମଧ୍ୟରେ ଅଭାଷଣ (ନ କହିବା), ଆଲାପ (ସାଧାରଣ କଥା), ପ୍ରଲାପ (ଅସଙ୍ଗତ ପ୍ରଲାପ) ଓ ବହୁବଚନ (ଅଧିକ କଥା) ଅଛି।

Verse 52

विलापो दुःखवचनमनुलापो ऽसकृद्वचः संलाप उक्तप्रत्युक्तमपलापो ऽन्यथावचः

‘ବିଲାପ’ ହେଉଛି ଦୁଃଖ ପ୍ରକାଶକ ବଚନ; ‘ଅନୁଲାପ’ ହେଉଛି ପୁନଃପୁନଃ କହିବା; ‘ସଂଲାପ’ ହେଉଛି ଉକ୍ତ-ପ୍ରତ୍ୟୁକ୍ତି ରୂପ ସମ୍ବାଦ; ଏବଂ ‘ଅପଲାପ’ ହେଉଛି ଅନ୍ୟଥା କହିବା—ଅର୍ଥାତ୍ ବିରୋଧୀ କିମ୍ବା ଏଡ଼ାଇବା ଧରଣର ବଚନ।

Verse 53

वार्ताप्रयाणं सन्देशो निर्देशः प्रतिपादनम् तत्त्वदेशो ऽतिदेशो ऽयमपदेशो ऽन्यवर्णनम्

‘ବାର୍ତ୍ତାପ୍ରୟାଣ’ (ପ୍ରସ୍ଥାନକଥା), ‘ସନ୍ଦେଶ’, ‘ନିର୍ଦ୍ଦେଶ’, ‘ପ୍ରତିପାଦନ’, ‘ତତ୍ତ୍ୱଦେଶ’, ‘ଅତିଦେଶ’, ‘ଅପଦେଶ’ ଓ ‘ଅନ୍ୟବର୍ଣ୍ଣନ’—ଏହିମାନେ ପ୍ରସ୍ତୁତିର ସ୍ୱୀକୃତ ପ୍ରକାର।

Verse 54

उपदेशश् च शिक्षावाक् व्याजोक्तिर्व्यपदेशकः बोधाय एष व्यापारःसुबुद्ध्यारम्भ इष्यते तस्य भेदास्त्रयस्ते च रीतिवृत्तिप्रवृत्तयः

ଉପଦେଶ, ଶିକ୍ଷାବାକ୍ୟ, ବ୍ୟାଜୋକ୍ତି ଓ ବ୍ୟପଦେଶକ—ବୋଧ ଉତ୍ପନ୍ନ କରି ସୁବୁଦ୍ଧିର ଆରମ୍ଭ କରାଇବା ପାଇଁ ବାକ୍‌ର ଏହି ବ୍ୟାପାର ସ୍ୱୀକୃତ। ଏହାର ତିନି ଭେଦ—ରୀତି, ବୃତ୍ତି ଓ ପ୍ରବୃତ୍ତି।