Adhyaya 339

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे अलङ्कारे शृङ्गारादिरसनिरूपणं नामाष्टत्रिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः मुहुरिति ख अथोनचत्वारिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः रीतिनिरूपणं अग्निरुचाच वाग्विद्यासम्प्रतिज्ञाने रीतिः सापि चतुर्विधा पाञ्चाली गौडदेशीया वैदर्भी लाटजा तथा

ଏହିପରି ଅଗ୍ନି ମହାପୁରାଣର ଅଲଙ୍କାର-ପ୍ରକରଣରେ ‘ଶୃଙ୍ଗାରାଦି ରସ-ନିରୂପଣ’ ନାମକ ୩୩୮ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ତଦନନ୍ତରେ ୩୩୯ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ‘ରୀତି-ନିରୂପଣ’ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଅଗ୍ନି କହିଲେ—ବାକ୍‌ବିଦ୍ୟାର ପ୍ରତିଜ୍ଞାନରେ ରୀତି ଚାରି ପ୍ରକାର: ପାଞ୍ଚାଳୀ, ଗୌଡଦେଶୀୟା (ଗୌଡୀ), ବୈଦର୍ଭୀ ଓ ଲାଟଜା।

Verse 2

उपचारयुता मृद्वी पाञ्चाली ह्रस्वविग्रहा अनवस्थितसन्दर्भा गौडीया दीर्घविग्रहा

ପାଞ୍ଚାଳୀ ରୀତି ଉପଚାର (ଅଲଙ୍କାରମୟ ପ୍ରୟୋଗ) ଯୁକ୍ତ, ମୃଦୁ ଏବଂ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଗଠନର। ଗୌଡୀୟ ରୀତିରେ ସନ୍ଦର୍ଭ-ସଂଯୋଗ ଅନିଶ୍ଚିତ ଥାଏ ଏବଂ ଗଠନ ଦୀର୍ଘ ଓ ବିସ୍ତୃତ।

Verse 3

उपचारैर् न बहुभिरुपचारैर् विवर्जिता नातिकोमलसन्दर्भा वैदर्भी मुक्तविग्रहा

ବୈଦର୍ଭୀ ରୀତି ନ ଅତ୍ୟଧିକ ଉପଚାର (ଅଲଙ୍କାର) ଦ୍ୱାରା ଭାରାକ୍ରାନ୍ତ, ନ ଉପଚାରବିହୀନ; ତାହାର ସନ୍ଦର୍ଭ ଅତିକୋମଳ ନୁହେଁ ଏବଂ ଦୋଷପୂର୍ଣ୍ଣ/ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଗଠନରୁ ମୁକ୍ତ।

Verse 4

लाटीया स्फुटसन्धर्भा नातिविस्फुरविग्रहा परित्यक्तापि भूयोभिरुपचारैर् उदाहृता

ଲାଟୀୟା ରୀତିର ସନ୍ଧର୍ଭ ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ସୁସଂବଦ୍ଧ; ତାହାର ପଦବିନ୍ୟାସ ଅତି ଚମକଦାର ନୁହେଁ। କେତେକେ ତାହାକୁ ପରିତ୍ୟାଗ କଲେ ମଧ୍ୟ, ଅନେକେ ବହୁ ଉପଚାର (ପରମ୍ପରାଗତ ପ୍ରୟୋଗ) ଦ୍ୱାରା ତାହାକୁ ପୁନଃ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି।

Verse 5

क्रियास्वविषमा वृत्तिर्भारत्यारभटी तथा कौशिकी सात्वती चेति सा चतुर्धा प्रतिष्ठिता

କ୍ରିୟାରେ ବିଷମତା/ବିଭିନ୍ନତା ଥିବା ନାଟ୍ୟବୃତ୍ତି ଚାରି ପ୍ରକାରରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ—ଭାରତୀ, ଆରଭଟୀ, କୌଶିକୀ ଓ ସାତ୍ୱତୀ।

Verse 6

वाक्प्रधाना नरप्राया स्त्रीयुक्ता प्राकृतोक्तिता भरतेन प्रणीतत्वाद् भारती रीतिरुच्यते

ଯେ ରୀତି ବାକ୍-ପ୍ରଧାନ, ପ୍ରାୟଃ ପୁରୁଷପାତ୍ର-ନିର୍ଭର, ସ୍ତ୍ରୀପାତ୍ରକୁ ମଧ୍ୟ ସ୍ଥାନ ଦେଇଥାଏ ଏବଂ ପ୍ରାକୃତ/ସ୍ୱାଭାବିକ ଭାଷାରେ ଉକ୍ତି କରେ—ଭରତ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଣୀତ ହେବାରୁ ତାହାକୁ ‘ଭାରତୀ’ ରୀତି କୁହାଯାଏ।

Verse 7

चत्वार्यङ्गानि भारत्या वीथी प्रहसनन्तथा प्रस्तावना नाटकादेर्वीथ्यङ्गाश् च त्रयोदश

ଭାରତୀର ଚାରିଟି ଅଙ୍ଗ ଅଛି; ସେହିପରି ବୀଥୀ ଓ ପ୍ରହସନ (ର ଅଙ୍ଗ) ମଧ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ନାଟକାଦି ରୂପକରେ ପ୍ରସ୍ତାବନା (ପ୍ରୋଲଗ୍) ଥାଏ; ଏବଂ ବୀଥୀର ତେରଟି ଅଙ୍ଗ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ।

Verse 8

उद्घातकं तथैव स्याल्लपितं स्याद्द्वितीयकम् असत्प्रलापो वाक्श्रेणी नालिका विपणन्तथा

ପ୍ରଥମଟି ‘ଉଦ୍ଘାତକ’ ବୋଲି; ଦ୍ୱିତୀୟଟି ‘ଲପିତ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହା ସହ ‘ଅସତ୍ପ୍ରଲାପ’ (ଅସଙ୍ଗତ ପ୍ରଲାପ), ‘ବାକ୍ଶ୍ରେଣୀ’ (ବାକ୍ୟର ସଂଯୁକ୍ତ ଶୃଙ୍ଖଳା), ‘ନାଲିକା’ (ସଂକ୍ଷିପ୍ତ/ଦ୍ରୁତ କଥା), ଏବଂ ‘ବିପଣନ’ (ବଜାରିଆ ମୋଲଭାବର ଭାଷା) ମଧ୍ୟ (ନାମିତ) ଅଟେ।

Verse 9

व्याहारस्तिमतञ्चैव छलावस्कन्दिते तथा वाग्वेणीति क , ञ , ट च व्याहारस्त्रिगतञ्चैवेति ख गण्डो ऽथ मृदवश् चैव त्रयोदशमथाचितम्

‘ବ୍ୟାହାର’କୁ ‘ତିମତ୍’ ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ; ଏବଂ ‘ଛଲ’ ଓ ‘ଅବସ୍କନ୍ଦିତ’ ମଧ୍ୟ (ତାହାର ଭେଦ) ଅଟେ। କ, ଞ, ଟ ବର୍ଗରେ ଏହା ‘ବାଗ୍ବେଣୀ’; ଖ ବର୍ଗରେ ‘ବ୍ୟାହାର-ତ୍ରିଗତ’। ପରେ ‘ଗଣ୍ଡ’ ଓ ‘ମୃଦବ’—ଏଭଳି ତ୍ରୟୋଦଶ ପଦସମୂହ ଉକ୍ତ।

Verse 10

तापसादेः प्रहसनं परिहासपरं वचः मायेन्द्रजालयुद्धादिबहुलारभटी स्मृता मङ्क्षिप्तकारपातौ च वस्तूत्थापनमेव च

‘ପ୍ରହସନ’ ହେଉଛି ତାପସ ଆଦି ପାତ୍ରମାନଙ୍କୁ ନେଇ ହାସ୍ୟାତ୍ମକ ଅଭିନୟ, ଯାହାର ବାକ୍ୟ ପରିହାସପର। ‘ଆରଭଟୀ’ ନାମକ ଉଗ୍ର ନାଟ୍ୟଶୈଳୀ ମାୟା, ଇନ୍ଦ୍ରଜାଳ, ଯୁଦ୍ଧ ଆଦି ଦୃଶ୍ୟରେ ବହୁଳ ବୋଲି ସ୍ମୃତ; ଏଥିରେ ଦ୍ରୁତ ହସ୍ତଚାଳନା ଓ ମଞ୍ଚବସ୍ତୁ ଉଠାଇ ଧରିବା ମଧ୍ୟ ରହେ।