Adhyaya 340

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे अलङ्कारे रीतिनिरूपणं नामोनचत्वारिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ चत्वारिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः नृत्यादावङ्गकर्मनिरूपणं अग्निर् उवाच चेष्टाविशेषमप्यङ्गप्रत्यङ्गे कर्म चानयोः शरीरारम्भमिच्छन्ति प्रायः पूर्वो ऽवलाश्रयः

ଏହିପରି ଅଗ୍ନି ମହାପୁରାଣର ଅଲଙ୍କାର-ପ୍ରକରଣରେ ‘ରୀତି-ନିରୂପଣ’ ନାମକ ତିନିଶହ ଚାଳିଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଏବେ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି ତିନିଶହ ଚାଳିଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ—‘ନୃତ୍ୟାଦିରେ ଅଙ୍ଗକର୍ମ-ନିରୂପଣ’। ଅଗ୍ନି କହିଲେ—ଅଭିନୟରେ ଚେଷ୍ଟାର ବିଶେଷ ଭେଦ ଓ ଅଙ୍ଗ-ପ୍ରତ୍ୟଙ୍ଗର କ୍ରିୟା—ଏହି ଦୁଇଟିକୁ ଦେହାଭିବ୍ୟକ୍ତିର ଆରମ୍ଭ ମନାଯାଏ; ଯାହା ପ୍ରାୟଃ ପ୍ରଥମେ ସ୍ଥାପିତ ଆଧାର-ସ୍ଥିତି (ଆରମ୍ଭିକ ଭଙ୍ଗୀ) ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ।

Verse 2

लीला विलासो विछित्तिर्विभ्रमं किलकिञ्चितं मोट्टायितं कुट्टमितं विव्वोको ललितन्तथा

ଲୀଳା, ବିଲାସ, ବିଚ୍ଛିତ୍ତି, ବିଭ୍ରମ, କିଲକିଞ୍ଚିତ, ମୋଟ୍ଟାୟିତ, କୁଟ୍ଟମିତ, ବିଭ୍ବୋକ, ଏବଂ ଲଲିତ—ଏଗୁଡ଼ିକ (ନାରୀର) ସୂକ୍ଷ୍ମ ଶୃଙ୍ଗାର-ଅଭିବ୍ୟକ୍ତିର ନାମରୂପ।

Verse 3

विकृतं क्रीडितं केलिरिति द्वादशधैव सः लीलेष्टजनचेष्टानुकरणं संवृतक्षये

‘ବିକୃତ’, ‘କ୍ରୀଡିତ’ ଓ ‘କେଲି’—ଏଭଳି ଏହା ନିଶ୍ଚୟ ଦ୍ୱାଦଶପ୍ରକାର। ‘ଲୀଳା’ରେ ପ୍ରିୟଜନଙ୍କ ଚେଷ୍ଟାର ଅନୁକରଣ ହୁଏ; ତାହା ଆବରଣ/ଗୋପନ ସହିତ, ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚାଲେ।

Verse 4

विशेषान् दर्शयन् किञ्चिद्विलासः सद्भिरिष्यते हसितक्रान्दितादीनां सङ्करः किलकिञ्चितं

ସୂକ୍ଷ୍ମ ଭେଦକୁ ପ୍ରକାଶ କରୁଥିବା ଅଳ୍ପ ମନୋହର ଭାବ-ବିଲାସକୁ ରସଜ୍ଞମାନେ ‘କିଞ୍ଚିଦ୍-ବିଲାସ’ ବୋଲି ମାନନ୍ତି; ହାସ୍ୟ, କ୍ରନ୍ଦନ ଆଦିର ସଂକର ‘କିଲକିଞ୍ଚିତ’ କୁହାଯାଏ।

Verse 5

विकारः कोपि विव्वोको ललितं सौकुमार्यतः शिरः पाणिरुरः पार्श्वङ्कटिरङ्घ्रिरिति क्रमात्

‘ବିକାର’ ହେଉଛି ଏକ ବିଶିଷ୍ଟ ଅଭିନୟ-ଚେଷ୍ଟା; ସୌକୁମାର୍ୟରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଯାହା, ତାହା ‘ଲଲିତ’। କ୍ରମେ ଶିର, ହସ୍ତ, ଉର, ପାର୍ଶ୍ୱ, କଟି ଓ ପାଦରେ ଏହା ପ୍ରୟୋଗ ହୁଏ।

Verse 6

अङ्गानि भ्रूलतादीनि प्रत्यङ्गान्यभिजानते सङ्क्षिप्तकरपातौ चेति ज अङ्गप्रत्यङ्गयोः कर्म प्रयत्नजनितं विना

ମୁଖ୍ୟ ଅଙ୍ଗ ଓ ପ୍ରତ୍ୟଙ୍ଗ—ଭ୍ରୂଲତା (ଭ୍ରୂ ଆଦି) ପରି—ଚିହ୍ନଟ ହୁଏ; ଏବଂ ହସ୍ତର ସଂକୋଚ ଓ ହସ୍ତପାତ ମଧ୍ୟ। ଅଙ୍ଗ-ପ୍ରତ୍ୟଙ୍ଗର କ୍ରିୟା କେବେ କେବେ ଇଚ୍ଛାପୂର୍ବକ ପ୍ରୟାସ ବିନା ମଧ୍ୟ ଘଟେ।

Verse 7

न प्रयोगः क्वचिन्मुख्यन्तिरश्चीनञ्च तत् क्वचित् आकम्पितं कम्पितञ्च धूतं विधूतमेव च

କେବେ କେବେ ସିଧା ପ୍ରୟୋଗ ନଥାଏ; କେବେ ସମ୍ମୁଖ, କେବେ ତିର୍ୟକ। ଏହିପରି ଆକମ୍ପିତ (ଆରମ୍ଭିକ କମ୍ପ), କମ୍ପିତ (ପୂର୍ଣ୍ଣ କମ୍ପନ), ଧୂତ (ହଲାଇବା), ବିଧୂତ (ତୀବ୍ର ହଲାଇବା) ମଧ୍ୟ ହୁଏ।

Verse 8

परिवाहितमाधूतमवधूतमथाचितं निकुञ्चितं परावृत्तमुत्क्षिप्तञ्चाप्यधोगतम्

ପରିବାହିତ (ଘୁରାଇ ନେବା), ଆଧୂତ (ହଲାଇବା), ଅବଧୂତ (ଝଟକି ଫେଙ୍ଗିଦେବା), ଆଚିତ (ସମେଟିବା); ନିକୁଞ୍ଚିତ (କୁଞ୍ଚିତ କରିବା), ପରାବୃତ୍ତ (ପଛକୁ ଘୁରାଇବା), ଉତ୍କ୍ଷିପ୍ତ (ଉପରକୁ ଉଠାଇବା), ଅଧୋଗତ (ତଳକୁ ନେବା)—ଏହିମାନେ ଗତି/ହସ୍ତପ୍ରୟୋଗର ଭେଦ।

Verse 9

ललितञ्चेति विज्ञेयं त्रयोदशविधं शिरः भ्रूकर्म सप्तधा ज्ञेयं पातनं भ्रूकुटीमुखं

‘ଲଲିତ’ ମଧ୍ୟ ଏକ ପ୍ରକାର ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ। ଶିର (ମୁଣ୍ଡର ଭଙ୍ଗି/ଚଳନ) ତେର ପ୍ରକାର। ଭ୍ରୂକର୍ମ ସାତ ପ୍ରକାର; ‘ପାତନ’ ହେଉଛି ସେଇ ଭ୍ରୂକର୍ମ ଯେଉଁଥିରେ ମୁଖ ଭ୍ରୂକୁଟୀମୁଖ ହୋଇ ସଙ୍କୁଚିତ ହୁଏ।

Verse 10

दृष्तिस्त्रिधा रमस्थायिसञ्चारिप्रतिबन्धना षट्त्रिंशद्भेदविधुरा रसजा तत्र चाष्टधा

ଦୃଷ୍ଟି (ରସ-ଗ୍ରହଣ) ତ୍ରିବିଧ—ରମ (ଆନନ୍ଦ) ସମ୍ବନ୍ଧିତ, ସ୍ଥାୟୀଭାବ ସମ୍ବନ୍ଧିତ, ସଞ୍ଚାରୀଭାବ ସମ୍ବନ୍ଧିତ, ଏବଂ ପ୍ରତିବନ୍ଧ (ବାଧାକାରକ ତତ୍ତ୍ୱ) ସମ୍ବନ୍ଧିତ। ଏହା ରସଜ; ଉପଭେଦରେ ଛତ୍ତିଶ ପ୍ରକାର କୁହାଯାଏ, ଏବଂ ସେଇ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଏହା ଅଷ୍ଟବିଧ ମଧ୍ୟ।

Verse 11

नवधा तारकाकर्म भ्रमणञ्चलनादिकं षोढा च नासिका ज्ञेया निश्वासो नवधा मतः

‘ତାରକା’ କର୍ମ ନବବିଧ—ଭ୍ରମଣ, ଚଳନ ଆଦି କ୍ରିୟାସହିତ। ନାସିକା (ନାସାପଥ/ନାଡୀ) ଷଡ୍ବିଧ ଜ୍ଞେୟ; ନିଶ୍ୱାସ (ଶ୍ୱାସକ୍ରିୟା) ନବବିଧ ବୋଲି ମତ।

Verse 12

षोटौष्ठकर्मकं पापं सप्तधा चिवुकक्रिया कलुषादिमुखं षोढा ग्रीवा नवविधा स्मृता

ଓଷ୍ଠ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ପାପରୂପ ବିକୃତି ଷୋଳ ପ୍ରକାର କୁହାଯାଇଛି; ଚିବୁକ (ଠୋଡ଼ି) କ୍ରିୟା/ବିକାର ସାତ ପ୍ରକାର। ‘କଲୁଷ’ ଆଦିରୁ ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବା ମୁଖ/ମୁଖମଣ୍ଡଳ ଦୋଷ ଷୋଳ ପ୍ରକାର; ଏବଂ ଗ୍ରୀବା (ଗଳା) ଦୋଷ ନବବିଧ ସ୍ମୃତ।

Verse 13

असंयुतः संयुतश् च भूम्ना हस्तः प्रमुच्यते पताकस्त्रिपाताकश् च तथा वै कर्तरीमुखः

ହସ୍ତମୁଦ୍ରା ସାଧାରଣତଃ ଦୁଇ ପ୍ରକାର—ଅସଂଯୁତ (ଏକକ) ଓ ସଂଯୁତ (ଯୁକ୍ତ)। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପତାକା, ତ୍ରିପତାକା ଏବଂ କର୍ତରୀମୁଖ ଆଦି ମୁଦ୍ରାଭେଦ ଅଛି।

Verse 14

अर्धचन्द्रोत्करालश् च शुकतुण्डस्तथैव च सुष्टिश् च शिखरश् चैव कपित्थः खेटकामुखः

(ଏହି ଶସ୍ତ୍ର-ରୂପମାନଙ୍କ ନାମ) ଅର୍ଧଚନ୍ଦ୍ରୋତ୍କରାଳ, ଶୁକତୁଣ୍ଡ; ତଥା ସୁଷ୍ଟି ଓ ଶିଖର; ଏବଂ କପିତ୍ଥ ଓ ଖେଟକାମୁଖ।

Verse 15

सूच्यास्यः पद्मकोषो हि शिराः समृगशीर्षकाः कांमूलकालपद्मौ* च चतुरभ्रमरौ तथा

‘ସୂଚ୍ୟାସ୍ୟ’ ନାମକ ଯନ୍ତ୍ରଟି ପଦ୍ମକୋଷ (କମଳ କଳି) ଆକୃତିର; ତାହାର ଶିର/ଉପର ଭାଗ ମୃଗଶୀର୍ଷ ସଦୃଶ। ତାହାର ମୂଳ ପଦ୍ମସଦୃଶ ଏବଂ ଚାରି ଭ୍ରମର-ସଦୃଶ ଘୂର୍ଣ୍ଣି ଥିବା ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣିତ।

Verse 16

हंसास्यहंसपक्षौ च सन्दंशमुकुलौ तथा आकल्पितं कल्पितञ्चेति ख काङ्गूलकालपद्माविति ञ कांमूलकालपद्मौ काङ्गूलकालपद्मौ एतत्पाठद्वयं न समीचीनं उर्णनाभस्ताम्रचूडश् चतुर्विंशतिरित्यमी

(ନାମଗୁଡ଼ିକ) ‘ହଂସାସ୍ୟ’ ଓ ‘ହଂସପକ୍ଷ’; ତଥା ‘ସନ୍ଦଂଶ’ ଓ ‘ମୁକୁଲ’; ‘ଆକଲ୍ପିତ’ ‘କଲ୍ପିତ’—ଏହା ଖ-ପାଠ। ଞ-ପାଠରେ ‘କାଙ୍ଗୂଲ-କାଲ-ପଦ୍ମ’; ଅନ୍ୟତ୍ର ‘କାଂମୂଲ-କାଲ-ପଦ୍ମ/କାଙ୍ଗୂଲ-କାଲ-ପଦ୍ମ’—ଏହି ଦୁଇ ପାଠ ସମୀଚୀନ ନୁହେଁ। ‘ଉର୍ଣ୍ଣନାଭ’ ଓ ‘ତାମ୍ରଚୂଡ’—ଏଭଳି ମୋଟ ଚବିଶଟି।

Verse 17

असंयुतकराः प्रोक्ताः संयुतास्तु त्रयोदश अञ्जलिश् च कपोतश् च कर्कटः स्वस्तिकस् तथा

ଅସଂଯୁତ ହସ୍ତ (ଏକହାତ ମୁଦ୍ରା) କୁହାଗଲା; ସଂଯୁତ ହସ୍ତ ତେରଟି—ଅଞ୍ଜଲି, କପୋତ, କର୍କଟ, ତଥା ସ୍ୱସ୍ତିକ ଆଦି।

Verse 18

कटको वर्धमानश्चाप्यसङ्गो निषधस् तथा दोलः पुष्पपुटश् चैव तथा मकर एव च

କଟକ, ବର୍ଧମାନ, ଅସଙ୍ଗ, ନିଷଧ; ଦୋଳ, ପୁଷ୍ପପୁଟ, ଏବଂ ମକର—ଏଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ (ଆଭୂଷଣ-ରୂପ/ଅଲଙ୍କାର-ରଚନା) ର ନାମ/ପ୍ରକାର ଭାବେ ଗ୍ରହୀତ।

Verse 19

गजदन्तो वहिस्तम्भो वर्धमानो ऽपरे कराः उरः पञ्चविधं स्यात्तु आभुग्ननर्तनादिकम्

‘ଗଜଦନ୍ତ’, ‘ବହିସ୍ତମ୍ଭ’ ଓ ‘ବର୍ଧମାନ’ ଆଦି ହସ୍ତମୁଦ୍ରା ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଉରଃ (ବକ୍ଷ) ଗତି ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାର—ଆଭୁଗ୍ନ, ନର୍ତ୍ତନ ଆଦି।

Verse 20

उदरन्दुरतिक्षामं खण्डं पूर्णमिति त्रिधा पार्श्वयोः पञ्चकर्माणि जङ्घाकर्म च पञ्चधा अनेकधा पादकर्म नृत्यादौ नाटके स्मृतम्

ନାଟକ ଓ ନୃତ୍ୟରେ ଉଦରଗତି ତ୍ରିବିଧ—ଦୁନ୍ଦୁର (ଉଦ୍ଗତ), ଅତିକ୍ଷାମ (ଅତ୍ୟନ୍ତ କୃଶ) ଏବଂ ଖଣ୍ଡ/ପୂର୍ଣ୍ଣ (ବିଭକ୍ତ ଓ ପୂର୍ଣ୍ଣ) ରୂପ। ପାର୍ଶ୍ୱରେ ପାଞ୍ଚ କର୍ମ, ଜଂଘାରେ ମଧ୍ୟ ପାଞ୍ଚ, ଏବଂ ପାଦକର୍ମ ଅନେକ ପ୍ରକାର—ଏହିପରି ସ୍ମୃତ।