Adhyaya 343

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे अलङ्कारे शब्दालङ्कारनिरूपणं नाम द्विचत्वारिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ त्रिचत्वारिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अर्थालङ्काराः अग्निर् उवाच अलङ्करणमर्थानामर्थालङ्कार इष्यते तं विना शब्दसौन्दर्यमपि नास्ति मनोहरम्

ଏହିପରି ଅଗ୍ନି ମହାପୁରାଣରେ ‘ଅଲଙ୍କାରେ ଶବ୍ଦାଲଙ୍କାର-ନିରୂପଣ’ ନାମ ୩୪୨ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଏବେ ୩୪୩ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ‘ଅର୍ଥାଲଙ୍କାର’ ଆରମ୍ଭ। ଅଗ୍ନି କହିଲେ—ଅର୍ଥମାନଙ୍କର ଯେ ଅଲଙ୍କରଣ, ସେହି ‘ଅର୍ଥାଲଙ୍କାର’; ତାହା ବିନା ଶବ୍ଦସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ମନୋହର ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 2

अर्थालङ्काररहिता विधवेव सरस्वती स्वरूपमथ सादृश्यमुत्प्रेक्षातिशयावपि

ଅର୍ଥାଲଙ୍କାର ନଥିବା ବାଣୀ (ସରସ୍ୱତୀ) ବିଧବା ପରି। ଏବେ ଏହାଙ୍କର ସ୍ୱରୂପ, ଏବଂ ସାଦୃଶ୍ୟ, ଉତ୍ପ୍ରେକ୍ଷା, ଅତିଶୟ ମଧ୍ୟ ନିରୂପିତ ହେବ।

Verse 3

विभावना विरोधश् च हेतुश् च सममष्टधा स्वभाव एव भावानां स्वरूपमभिधीयते

ବିଭାବନା, ବିରୋଧ ଓ ହେତୁ—ଏଭଳି ମୋଟ ଆଠ ପ୍ରକାରରେ—ଭାବମାନଙ୍କର ସ୍ୱଭାବକୁ ହିଁ ସେମାନଙ୍କର ସ୍ୱରୂପ (ଲକ୍ଷଣ) ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 4

निजमागन्तुकञ्चेति द्विविधं तदुदाहृतम् सांसिद्धिकं नियं नैमित्तिकमागन्तुकं तथा

ଏହା ଦୁଇ ପ୍ରକାର—ନିଜ (ସ୍ୱାଭାବିକ) ଓ ଆଗନ୍ତୁକ (ପ୍ରାସଙ୍ଗିକ/ଅର୍ଜିତ) ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ନିଜ ହେଉଛି ସ୍ୱୟଂସିଦ୍ଧ ପ୍ରାକୃତ ନିୟମ; ଆଗନ୍ତୁକ ହେଉଛି ବିଶେଷ ନିମିତ୍ତରେ ଗ୍ରହୀତ।

Verse 5

विधुरेवेति ख , ट च सादृश्यं धर्मसामान्यमुपमा रूपकं तथा महोक्त्यर्थान्तरन्यासाविति स्यात्तु चतुर्विधम्

‘ବିଧୁରେବେତି’ ଇତ୍ୟାଦି। ଉପମା ଚାରି ପ୍ରକାର—(୧) ସାଦୃଶ୍ୟ, (୨) ଧର୍ମ-ସାମାନ୍ୟ, (୩) ରୂପକ, ଏବଂ (୪) ମହୋକ୍ତି ଓ ଅର୍ଥାନ୍ତରନ୍ୟାସ।

Verse 6

उपमा नाम सा यस्यामुपमानोपमेययोः सत्ता चान्तरसामान्ययोगित्वेपि विवक्षितं

ଉପମା ନାମକ ଅଲଙ୍କାର ତାହା, ଯେଉଁଠି ଉପମାନ ଓ ଉପମେୟ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ତାଙ୍କର ପରସ୍ପର ସମ୍ବନ୍ଧ ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ ହୁଏ—ଅର୍ଥାତ୍ ଅନ୍ତର୍ଗତ ସାଧାରଣ ଧର୍ମର ସତ୍ତା ଦର୍ଶାଯାଏ, ଯଦିଓ ଏପରି ସାମାନ୍ୟତା ସାଧାରଣତଃ ସମ୍ଭବ।

Verse 7

किञ्चिदादाय सारूप्यं लोकयात्रा प्रवर्तते समासेनासमासेन सा द्विधा प्रतियोगिनः

କିଛି ସାରୂପ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରି ଲୋକଯାତ୍ରା (ସାଧାରଣ ଭାଷା-ପ୍ରବାହ) ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ; ତାହା ସମାସରେ କିମ୍ବା ଅସମାସରେ—ଏହିପରି ସମ୍ବନ୍ଧିତ ପଦ (ପ୍ରତିଯୋଗୀ) ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦୁଇ ପ୍ରକାର।

Verse 8

विग्रहादभिधानस्य ससमासान्यथोत्तरा उपमाद्योतकपदेनोपमेयपदेनच

ବିଗ୍ରହ (ବିଶ୍ଳେଷଣ) ଦ୍ୱାରା ଅଭିଧାନ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିବା ଉଚିତ; ଏବଂ ସମାସରେ ଉତ୍ତରପଦମାନଙ୍କ ଅର୍ଥ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ବୁଝିବା ଉଚିତ। ଉପମାରେ ଉପମା-ଦ୍ୟୋତକ ପଦ ଓ ଉପମେୟ ପଦ ଦ୍ୱାରା ତୁଳନା-ସମ୍ବନ୍ଧ ସୂଚିତ ହୁଏ।

Verse 9

ताभ्याञ्च विग्रहात्त्रेधा ससमासान्तिमात् त्रिधा विशिष्यमाणा उपमा भवन्त्यष्टादश स्फुटाः

ସେଇ ଦୁଇ ପ୍ରକାରରୁ ବିଗ୍ରହ ଦ୍ୱାରା ଏହା ତ୍ରିବିଧ ହୁଏ; ଏବଂ ସମାସାନ୍ତ (ସମାସର ଶେଷ ପଦ) ଆଧାରରେ ମଧ୍ୟ ତ୍ରିବିଧ ହୁଏ। ଏପରି ଭେଦ କଲେ ଉପମାମାନେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଅଠାର ପ୍ରକାର।

Verse 10

यत्र साधारणो धर्मः कथ्यते गम्यते ऽपि वा ते धर्मवस्तुप्राधान्याद्धर्मवस्तूपमे उभे

ଯେଉଁଠି ସାଧାରଣ ଧର୍ମ (ସାମାନ୍ୟ ଗୁଣ) କୁହାଯାଏ କିମ୍ବା କେବଳ ଗମ୍ୟ ହୁଏ, ସେଠି ଧର୍ମ ଓ ବସ୍ତୁ—ଉଭୟର ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ଥିବାରୁ ସେ ଦୁଇଟି ‘ଧର୍ମବସ୍ତୁ-ଉପମା’ ଭାବେ ପରିଚିତ।

Verse 11

तुल्यमेवोपमीयेते यत्रान्योन्येन धर्मिणौ परस्परोपमा सा स्यात् प्रसिद्धेरन्यथा तयोः

ଯେଉଁଠି ସମଧର୍ମୀ ଦୁଇ ଆଧାରକୁ ପରସ୍ପର ସଦୃଶ ବୋଲି କୁହାଯାଇ ଉଭୟେ ଏକାପରକୁ ଉପମାନ ହୁଅନ୍ତି, ସେହିଟି ‘ପରସ୍ପରୋପମା’ କୁହାଯାଏ; ନଚେତ୍ ଦୁଇଟିରେ ଯେଉଁଟି ଅଧିକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ସେହିଟି ଉପମାନ ଭାବେ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହୁଏ।

Verse 12

विपरीतोपमा सा स्याद्व्यावृत्तेर् नियमोपमा अन्यत्राप्यनुवृत्तेस्तु भवेदनियमोपमा

ଏହାକୁ ‘ବିପରୀତୋପମା’ କୁହାଯାଏ। ଯେଉଁଠି ବ୍ୟାବୃତ୍ତି (ବହିଷ୍କାର) ଦ୍ୱାରା ତୁଳନା ନିୟମିତ ହୁଏ, ସେହିଟି ‘ନିୟମୋପମା’; କିନ୍ତୁ ଯେଉଁଠି କୁହାଯାଇଥିବା ସାଦୃଶ୍ୟ ଅନ୍ୟତ୍ର ମଧ୍ୟ ଅନୁବୃତ୍ତ ହୁଏ, ସେହିଟି ‘ଅନିୟମୋପମା’ ହୁଏ।

Verse 13

समुच्चयोपमातो ऽन्यधर्मवाहुल्यकीर्तनात् वहोर्धम्मस्य साम्येपि वैलक्ष्ण्यं विवक्षितं

ଦୁଇଟି ସାଧାରଣ ଧର୍ମରେ ସାମ୍ୟ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ବୈଲକ୍ଷଣ୍ୟ ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ; କାରଣ ‘ସମୁଚ୍ଚୟୋପମା’ ଠାରୁ ଭିନ୍ନ ଭାବେ ଏଠାରେ ଅନ୍ୟ (ଅତିରିକ୍ତ) ଧର୍ମମାନଙ୍କର ବାହୁଲ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ।

Verse 14

यदुच्यते ऽतिरिक्तत्वं व्यतिरेकोपमा तु सा यत्रोपमा स्याद्वहुभिः सदृशैः सा बहूपमा

ଯେଉଁ ଅଳଙ୍କାରରେ ‘ଅତିରିକ୍ତତା/ଶ୍ରେଷ୍ଠତା’ ପ୍ରକାଶ ପାଏ, ସେହିଟି ‘ବ୍ୟତିରେକୋପମା’। ଏବଂ ଯେଉଁଠି ଅନେକ ସଦୃଶ ଉପମାନ ଦ୍ୱାରା ଉପମା କରାଯାଏ, ସେହିଟି ‘ବହୂପମା’ କୁହାଯାଏ।

Verse 15

धर्माः प्रत्युपमानञ्चेदन्ये मालोपमैव साअप्_३४३०१५अबुपमानविकारेण तुलना विक्रियोपमा

ଧର୍ମମାନେ ଓ ପ୍ରତ୍ୟୁପମାନକୁ ଯଦି ଅନ୍ୟ ଭାବେ ବିନ୍ୟାସ କରାଯାଏ, ତେବେ ତାହା ‘ମାଲୋପମା’ ସଦୃଶ ହୁଏ। ଉପମାନର ବିକାର ଦ୍ୱାରା ଯେ ତୁଳନା କରାଯାଏ, ସେହିଟି ‘ତୁଳନା’; ଏବଂ ରୂପାନ୍ତରଯୁକ୍ତ ଉପମା ‘ବିକ୍ରିୟୋପମା’ କୁହାଯାଏ।

Verse 16

त्रिलोक्यासम्भवि किमप्यारोप्य प्रतियोगिनि कविनोपमीयते या प्रथते साद्भुतोपमा

ଯେଉଁ ଉପମାରେ କବି ଉପମାନ (ପ୍ରତିଯୋଗୀ) ଉପରେ ତ୍ରିଲୋକରେ ଅସମ୍ଭବ କିଛି ଆରୋପ କରି ଉପମେୟକୁ ଉପମିତ କରେ, ସେହି ‘ଅଦ୍ଭୁତୋପମା’ କୁହାଯାଏ।

Verse 17

प्रतियोगिनमारोप्य तदभेदेन कीर्तनम् उपमेयस्य सा मोहोपमासौ भ्रान्तिमद्वचः

ଉପମାନ (ପ୍ରତିଯୋଗୀ)କୁ ଆରୋପ କରି ଉପମେୟକୁ ତାହା ସହ ଅଭେଦ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବା ‘ମୋହୋପମା’; ଏହା ଭ୍ରାନ୍ତିଯୁକ୍ତ ଉକ୍ତି।

Verse 18

उभयोर्धर्मिणोस्तथ्यानिश् चयात् संशयोपमा उपमेयस्य संशय्य निश् चयान्निश् चयोपमा

ଉପମେୟ ଓ ଉପମାନ—ଦୁହିଁରେ ସାଧାରଣ ଧର୍ମର ସତ୍ୟ ନିଶ୍ଚୟ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଯଦି ଉପମାକୁ ସନ୍ଦେହରୂପେ କୁହାଯାଏ, ସେହି ‘ସଂଶୟୋପମା’। କିନ୍ତୁ ଉପମେୟ ନିଜେ ସନ୍ଦିଗ୍ଧ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ଉପମା ନିଶ୍ଚୟରେ କୁହାଯାଏ ଯଦି, ସେହି ‘ନିଶ୍ଚୟୋପମା’।

Verse 19

वाक्यार्थनैव वाक्यार्थोपमा स्यादुपमानतः आत्मनोपमानादुपमा साधारण्यतिशायिनी

ଯେତେବେଳେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବାକ୍ୟାର୍ଥକୁ ଉପମାନ ଆଧାରେ ତୁଳନା କରାଯାଏ, ସେହି ‘ବାକ୍ୟାର୍ଥୋପମା’। ଏବଂ ଏକ ବସ୍ତୁକୁ ତାହା ନିଜ ସହ ତୁଳନା କଲେ ‘ସାଧାରଣୀ’ କିମ୍ବା ‘ଅତିଶାୟିନୀ’ ଉପମା ହୁଏ।

Verse 20

उपमेयं यद्न्यस्य तद्न्यस्योपमा मता यद्युत्तरोत्तरं याति तदासौ गगनोपमा

ଯେତେବେଳେ ଗୋଟିଏ ବସ୍ତୁ ଏକର ପାଇଁ ଉପମେୟ ହୋଇ ଉପମାର ବିଷୟ ହୁଏ, ଏବଂ ସେହି ଉପମେୟ ପୁଣି ଅନ୍ୟ ଏକର ପାଇଁ ଉପମେୟ ହୋଇଯାଏ, ଏପରି ଉପମା ମନ୍ୟ। ଏବଂ ତୁଳନା ଯଦି ଉତ୍ତରୋତ୍ତର କ୍ରମେ ବଢ଼ିଯାଏ, ତେବେ ତାହା ‘ଗଗନୋପମା’ କୁହାଯାଏ।

Verse 21

प्रशंसा चैव निन्दा च कल्पिता सदृशी तथा किञ्चिच्च सदृशी ज्ञेया उपमा पञ्चधा पुरः

ଏଠାରେ ଉପମାକୁ ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାର କୁହାଯାଇଛି—ପ୍ରଶଂସାତ୍ମକ, ନିନ୍ଦାତ୍ମକ, କଳ୍ପିତ, ବାସ୍ତବ ସାଦୃଶ୍ୟାଧାରିତ, ଏବଂ ଆଂଶିକ (ସୀମିତ) ସାଦୃଶ୍ୟାଧାରିତ।

Verse 22

उपमानेन यत्तत्वमुपमेयस्य रूप्यते गुणानां समतां दृष्ट्वा रूपकं नाम तद्विदुः

ଗୁଣମାନଙ୍କ ସମତା ଦେଖି ଯେତେବେଳେ ଉପମାନର ତତ୍ତ୍ୱ ଉପମେୟ ଉପରେ ଆରୋପିତ ହୁଏ, ପଣ୍ଡିତମାନେ ସେହି ଅଲଙ୍କାରକୁ ‘ରୂପକ’ କୁହନ୍ତି।

Verse 23

उपमैव तिरोभूतभेदा रूपकमेव वा सहोक्तिः सहभावेन कथनं तुल्यधर्मिणां

ତୁଲ୍ୟଧର୍ମୀ ବସ୍ତୁମାନଙ୍କୁ ସହଭାବରେ (ଏକାସାଥି ଉପସ୍ଥିତିର ଭାବେ) ଯୁଗ୍ମ ଭାବେ କହିବାକୁ ‘ସହୋକ୍ତି’ କୁହାଯାଏ; ଏହା ଭେଦ ତିରୋଭୂତ ଉପମା କିମ୍ବା ରୂପକ ମଧ୍ୟ ହୋଇପାରେ।

Verse 24

भवेदर्थान्तरन्यासः सादृश्येनोत्तरेण सः अन्यथोपस्थिता वृत्तिश्चेतनस्येतरस्य च

ସାଦୃଶ୍ୟଯୁକ୍ତ ପରବର୍ତ୍ତୀ କଥନ ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁଠି ଅର୍ଥ ସମର୍ଥିତ ହୁଏ, ସେହିଟି ‘ଅର୍ଥାନ୍ତରନ୍ୟାସ’; ଏବଂ ଚେତନ କିମ୍ବା ଅଚେତନରେ ବୃତ୍ତି/ବ୍ୟବହାରକୁ ଅନ୍ୟଥା ଭାବେ ଆରୋପ କରିବା ମଧ୍ୟ ଏହି ଶ୍ରେଣୀର।

Verse 25

अन्यथा मन्यते यत्र तामुत्प्रेक्षां प्रचक्षते लोकसीमान्वृत्तस्य वस्तुधर्मस्य कीर्तनम्

ଯେଉଁଠି କୌଣସି ବସ୍ତୁକୁ ତାହାର ଯଥାର୍ଥରୁ ଅନ୍ୟଥା ଭାବେ କଳ୍ପନା/ମନ୍ୟ କରାଯାଏ, ସେହିଟି ‘ଉତ୍ପ୍ରେକ୍ଷା’; ଏହା ଲୋକାନୁଭବ-ସୀମାଭିତରେ ଥିବା ବସ୍ତୁଧର୍ମର କୀର୍ତ୍ତନ।

Verse 26

भवेदतिशयो नाम सम्भवासम्भवाद्द्विधा गुणजातिक्रियादीनां यत्र वैकल्यर्दर्शनं

‘ଅତିଶୟ’ ଅଲଙ୍କାର ଦୁଇ ପ୍ରକାର—ସମ୍ଭବ ଓ ଅସମ୍ଭବ। ଯେଉଁଠି ଗୁଣ, ଜାତି/ସ୍ୱଭାବ, କ୍ରିୟା ଆଦିରେ ଯେନେ କମି (ବୈକଲ୍ୟ) ଦେଖାଇ ପ୍ରଭାବ ବଢ଼ାଯାଏ।

Verse 27

विशेषदर्शनायैव सा विशेषोक्तिरुच्यते पवनोपमेति ख गमनोपमेति क , ट च प्रसिद्धहेतुव्यावृत्या यत् किञ्चित् कारणान्तरम्

ବିଶେଷକୁ ପ୍ରକାଶ କରିବା ପାଇଁ ଏହାକୁ ‘ବିଶେଷୋକ୍ତି’ କୁହାଯାଏ—ପ୍ରସିଦ୍ଧ କାରଣକୁ ଅପସାରଣ କରି ଅନ୍ୟ (ଅପେକ୍ଷାତୀତ) କାରଣ ଦର୍ଶାଯାଏ; ଯଥା “ପବନୋପମ” (ଖ), “ଗମନୋପମ” (କ), ଏବଂ (ଟ) ଇତ୍ୟାଦି।

Verse 28

यत्र स्वाभाविकत्वं वा विभाव्यं सा विभावना सङ्गतीकरणं युक्त्या यदसंगच्छमानयोः

ଯେଉଁଠି ସ୍ୱାଭାବିକତାକୁ ଅନୁମାନ କିମ୍ବା କଳ୍ପନାଦ୍ୱାରା ସ୍ଥାପନ କରାଯାଏ, ସେହିଟି ‘ବିଭାବନା’। ଏବଂ ଯାହା ଦୁଇଟି ସାଧାରଣତଃ ମେଳ ଖାଏ ନାହିଁ, ସେମାନଙ୍କୁ ଯୁକ୍ତିଦ୍ୱାରା ମିଳେଇବା ‘ସଙ୍ଗତୀକରଣ’।

Verse 29

विरोधपूर्वकत्वेन तद्विरोध इति स्मृतं सिसाधयिषितार्थस्य हेतुर्भवति साधकः

ବିରୋଧକୁ ପୂର୍ବରୁ ଧରି ଯାହା ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୁଏ, ସେହିଟି ‘ବିରୋଧ’ ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ଏହା ସାଧ୍ୟ ଅର୍ଥ ପାଇଁ ହେତୁ ପରି ଦିଶିଲେ ମଧ୍ୟ, ପ୍ରକୃତରେ ସିଦ୍ଧିକୁ ବାଧା ଦିଏ।

Verse 30

कारको ज्ञापक इति द्विधा सो ऽप्युपजायते प्रवर्तते कारकाख्यः प्राक् पश्चात् कार्यजन्मनः

କାରଣ ମଧ୍ୟ ଦୁଇ ପ୍ରକାର—କାରକ ଓ ଜ୍ଞାପକ। ‘କାରକ’ ହେଉଛି ଯାହା କାର୍ଯ୍ୟ ଜନ୍ମିବା ପୂର୍ବେ କିମ୍ବା ପରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହୁଏ।

Verse 31

पूर्वशेष इति ख्यातस्तयोरेव विशेषयोः कार्यकारणभावाद्वा स्वमावाद्वा नियामकात्

ସେଇ ସମ୍ବନ୍ଧ ‘ପୂର୍ବ-ଶେଷ’ ବୋଲି ଖ୍ୟାତ—ବିଶେଷତଃ ସେଇ ଦୁଇ ବିଶେଷର ସନ୍ଦର୍ଭରେ—କାର୍ଯ୍ୟ-କାରଣଭାବରୁ, ସ୍ୱଭାବରୁ, କିମ୍ବା ନିୟାମକ କାରଣରୁ।

Verse 32

ज्ञापकाख्यस्य भेदो ऽस्ति नदीपूरादिदर्शनात् अविनाभावनियमो ह्य् अविनाभावदर्शनात्

‘ଜ୍ଞାପକ’ ନାମକ ଏକ ଭେଦ (ଲିଙ୍ଗ/ସୂଚକ) ଅଛି; ନଦୀପୂର ଆଦି ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତରୁ ତାହା ଦେଖାଯାଏ। ପ୍ରକୃତରେ ଅବିନାଭାବ (ବ୍ୟାପ୍ତି) ର ନିୟମ ଅବିନାଭାବ ଦର୍ଶନରୁ ହିଁ ନିଶ୍ଚିତ ହୁଏ।