Adhyaya 337
Nāṭaka-nirūpaṇam (Exposition of Drama / Dramatic Genres and Plot-Structure)
ଭଗବାନ୍ ଅଗ୍ନି ନାଟ୍ୟର ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ନିରୂପଣ ଆରମ୍ଭ କରି ପ୍ରଥମେ ରୂପକ ଆଦି ସ୍ୱୀକୃତ ନାଟକ ଓ ପ୍ରଦର୍ଶନ-ସାହିତ୍ୟିକ ପ୍ରକାରଗୁଡ଼ିକୁ ଗଣନା କରି ନାଟକଶାସ୍ତ୍ରର ବର୍ଗୀକରଣ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି। ପରେ ଲକ୍ଷଣା ଓ ନାଟ୍ୟନିୟମରେ ସାଧାରଣ–ବିଶେଷ ପ୍ରୟୋଗଭେଦ ଦେଖାଇ, ରସ, ଭାବ, ବିଭାବ–ଅନୁଭାବ, ଅଭିନୟ, ଅଙ୍କ ଏବଂ ନାଟ୍ୟପ୍ରଗତି (ସ୍ଥିତି) ଭଳି ତତ୍ତ୍ୱ ସମସ୍ତ ନାଟକରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ବୋଲି ସ୍ପଷ୍ଟ କରନ୍ତି। ତାପରେ ପୂର୍ବରଙ୍ଗକୁ ମଞ୍ଚନର ଆଧାର-ପ୍ରକ୍ରିୟା ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି—ନାନ୍ଦୀ, ନମସ୍କାର ଓ ଆଶୀର୍ବାଦ, ସୂତ୍ରଧାରଙ୍କ ଔପଚାରିକ ପ୍ରବେଶ, ବଂଶ-ପ୍ରଶଂସା ଏବଂ କବି/କର୍ତ୍ତାଙ୍କ ଯୋଗ୍ୟତା-ସୂଚନା। ପରେ ଆମୁଖ/ପ୍ରସ୍ତାବନା, ପ୍ରବୃତ୍ତକ, କଥୋଦ୍ଘାତ, ପ୍ରୟୋଗ, ପ୍ରୟୋଗାତିଶୟ ଭଳି ଆରମ୍ଭ-ଉପାୟ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରି, ଇତିବୃତ୍ତ (କଥାବସ୍ତୁ)କୁ ନାଟକର ‘ଶରୀର’ ବୋଲି କହନ୍ତି; ଏହା ସିଦ୍ଧ (ପରମ୍ପରାଗତ) ଓ ଉତ୍ପ୍ରେକ୍ଷିତ (କବି-କଳ୍ପିତ) ଦୁଇ ପ୍ରକାର। ଶେଷରେ ପାଞ୍ଚ ଅର୍ଥପ୍ରକୃତି ଓ ପାଞ୍ଚ ସନ୍ଧି ଦ୍ୱାରା କଥା-ରଚନା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରି, ସୁସଙ୍ଗତ କଥାବିକାଶ ପାଇଁ କାଳ ଓ ଦେଶ-ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଅନିବାର୍ୟ ବୋଲି ପ୍ରତିପାଦନ କରନ୍ତି।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे अलङ्कारे काव्यादिलक्षणं नाम षट्त्रिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः जुष्टमिति ज , ट च अथ सप्तत्रिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः नाटकनिरूपणम् अग्निर् उवाच नाटकं सप्रकरणं डिम ईहामृगो ऽपि वा ज्ञेयः समवकारश् च भवेत् प्रहसनन्तथा
ଏହିପରି ଆଗ୍ନେୟ ମହାପୁରାଣର ଅଳଙ୍କାର-ପ୍ରକରଣରେ “କାବ୍ୟାଦି-ଲକ୍ଷଣ” ନାମକ ୩୩୬ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା। (ପାଠ-ଟୀକା: “ଜୁଷ୍ଟମ୍ ଇତି”—ଏଠାରେ ‘ଜ’ ଓ ‘ଟ’ ଅକ୍ଷର।) ଏବେ ୩୩୭ତମ ଅଧ୍ୟାୟ “ନାଟକ-ନିରୂପଣ” ଆରମ୍ଭ। ଅଗ୍ନି କହିଲେ—ନାଟକ, ପ୍ରକରଣ, ଡିମ, ଈହାମୃଗ; ଏବଂ ସମବକାର ଓ ପ୍ରହସନ—ଏହି ନାଟ୍ୟପ୍ରକାର ଜାଣିବା ଉଚିତ।
Verse 2
व्यायोगभाणवीथ्यङ्कत्रोटकान्यथ नाटिका सट्टकं शिल्पकः कर्णा एको दुर्मल्लिका तथा
ଅଧିକରେ ବ୍ୟାୟୋଗ, ଭାଣ, ବୀଥୀ, ଅଙ୍କ, ତ୍ରୋଟକ; ଏବଂ ନାଟିକା, ସଟ୍ଟକ, ଶିଲ୍ପକ, କର୍ଣା, ଏକ, ଦୁର୍ମଲ୍ଲିକା—ଏଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ନାଟ୍ୟରୂପ।
Verse 3
प्रस्थानं भाणिका भाणी गोष्ठी हल्लीशकानि च काव्यं श्रीगदितं नाट्यरासकं रासकं तथा
ପ୍ରସ୍ଥାନ, ଭାଣିକା, ଭାଣୀ, ଗୋଷ୍ଠୀ, ହଲ୍ଲୀଶକ; ଏବଂ କାବ୍ୟ, ଶ୍ରୀ-ଗଦିତ, ନାଟ୍ୟ-ରାସକ, ରାସକ—ଏଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ସାହିତ୍ୟ ଓ ନାଟ୍ୟରଚନାର ସ୍ୱୀକୃତ ରୂପ।
Verse 4
उल्लाप्यकं प्रेङ्क्षणञ्च सप्तविंशतिरेव तत् सामान्यञ्च विशेषश् च लक्षणस्य द्वयी गतिः
ଉଲ୍ଲାପ୍ୟକ ଓ ପ୍ରେଙ୍କ୍ଷଣ—ଏହାଦ୍ୱାରା ମୋଟ ସଂଖ୍ୟା ସତାଇଶ ହୁଏ। ଏବଂ ଲକ୍ଷଣା (ସୂଚ୍ୟାର୍ଥ)ର ଗତି ଦୁଇ ପ୍ରକାର—ସାମାନ୍ୟ ଓ ବିଶେଷ।
Verse 5
सामान्यं सर्वविषयं शेषः क्वापि प्रवर्तते पूर्वरङ्गे निवृत्ते द्वौ देशकालावुभावपि
‘ସାମାନ୍ୟ’ ସମସ୍ତ ବିଷୟରେ ପ୍ରୟୋଜ୍ୟ; ‘ଶେଷ’ ଯେଉଁଠି ଆବଶ୍ୟକ ସେଉଁଠି ପ୍ରୟୋଗ ହୁଏ। ପୂର୍ବରଙ୍ଗ ସମାପ୍ତ ହେଲେ ଦେଶ ଓ କାଳ—ଦୁହେଁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 6
रसभावविभावानुभावा अभिनयास् तथा अङ्कः स्थितिश् च सामान्यं सर्वत्रैवोपसर्पणात्
ରସ, ଭାବ, ବିଭାବ, ଅନୁଭାବ; ତଥା ଅଭିନୟ, ଅଙ୍କ ଓ ସ୍ଥିତି—ଏସବୁ ‘ସାମାନ୍ୟ’, କାରଣ ସେମାନେ ସର୍ବତ୍ର ବ୍ୟାପି ପ୍ରୟୋଜ୍ୟ।
Verse 7
विशेषो ऽवसरे वाच्यः सामान्यं पूर्वमुच्यते त्रिवर्गसाधनन्नाट्यमित्याहुः करणञ्च यत्
ବିଶେଷ ନିୟମ ଅବସର ଆସିଲେ କହିବା ଉଚିତ; ସାମାନ୍ୟ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ପ୍ରଥମେ କୁହାଯାଏ। ନାଟ୍ୟକୁ ତ୍ରିବର୍ଗସାଧନ (ଧର୍ମ-ଅର୍ଥ-କାମ ସିଦ୍ଧିର ଉପାୟ) ବୋଲି କହନ୍ତି; ‘କରଣ’ ମଧ୍ୟ ତଦ୍ରୂପ।
Verse 8
इतिकर्तव्यता तस्य पूर्वरङ्गो यथाविधि नान्दीमुखानि द्वात्रिंशदङ्गानि पूर्वरङ्गके
ତାହାର କରଣୀୟ-ବିଧି ହେଉଛି ପୂର୍ବରଙ୍ଗ; ଏହାକୁ ନିୟମାନୁସାରେ କରିବା ଉଚିତ। ପୂର୍ବରଙ୍ଗରେ ନାନ୍ଦୀମୁଖ (ମଙ୍ଗଳ-ପ୍ରସ୍ତାବ) ଓ ବତ୍ରିଶଟି ଅଙ୍ଗ ରହିଛି।
Verse 9
देवतानां नमस्कारो गुरूणामपि च स्तुतिः गोब्राह्मणनृपादीनामाशीर्वादादि गीयते
ଆରମ୍ଭରେ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ନମସ୍କାର, ଗୁରୁମାନଙ୍କ ସ୍ତୁତି; ଏବଂ ଗୋ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ରାଜା ଆଦିଙ୍କ ପାଇଁ ଆଶୀର୍ବାଦ ଇତ୍ୟାଦି ଗାନ (ଉଚ୍ଚାରଣ) କରାଯାଏ।
Verse 10
नान्द्यन्ते सूत्रधारो ऽसौ रूपकेषु निबध्यते गुरुपूर्वक्रमं वंशप्रशंसा पौरुषं कवेः
ରୂପକମାନଙ୍କରେ ନାନ୍ଦୀର ଶେଷରେ ସୂତ୍ରଧାରଙ୍କ ପ୍ରବେଶ କରାଯିବ; ଏବଂ ପ୍ରସ୍ତାବନାରେ ଗୁରୁପରମ୍ପରାକ୍ରମ, ବଂଶପ୍ରଶଂସା ଓ କବିଙ୍କ ନିଜ ପୌରୁଷ/ସାମର୍ଥ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 11
सम्बन्धार्थौ च काव्यस्य पञ्चैतानेष निर्दिशेत् नटी विदूषको वापि पारिपार्श्विक एव वा
କାବ୍ୟର ସମ୍ବନ୍ଧ ଓ ଅର୍ଥ ସହିତ ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ଅଙ୍ଗ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରିବା ଉଚିତ—ଏହା ନଟୀ, ବିଦୂଷକ କିମ୍ବା ପାରିପାର୍ଶ୍ୱିକ (ସହଚର ପାତ୍ର) କହିପାରେ।
Verse 12
सहिताः सूत्रधारेण संलापं यत्र कुर्वते चित्रैर् वाक्यैः स्वकार्योत्थैः प्रस्तुताक्षेपिभिर्मिथः
ଯେଉଁଠି ସୂତ୍ରଧାରଙ୍କ ସହିତ ସେମାନେ ପରସ୍ପର ସଂଲାପ କରନ୍ତି—ନିଜ ନାଟ୍ୟକାର୍ଯ୍ୟରୁ ଉଦ୍ଭୂତ ଚିତ୍ରମୟ ବାକ୍ୟ ଓ ପ୍ରସଙ୍ଗୋଚିତ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଆକ୍ଷେପ ସହ—ସେହି ନାଟ୍ୟସଂବାଦର ଲକ୍ଷଣ।
Verse 13
आमुखं तत्तु विज्ञेयं बुधैः प्रस्तावनापि सा प्रवृत्तकं कथोद्घातः प्रयोगातिशयस् तथा
ବୁଧମାନେ ଜାଣିବା ଉଚିତ ଯେ ‘ଆମୁଖ’ ହିଁ ‘ପ୍ରସ୍ତାବନା’; ଏବଂ ଆରମ୍ଭ ଉପାୟ ଭାବେ ‘ପ୍ରବୃତ୍ତକ’, ‘କଥୋଦ୍ଘାତ’ ଓ ‘ପ୍ରୟୋଗାତିଶୟ’ ମଧ୍ୟ ଅଛି।
Verse 14
आमुखस्य त्रयो भेदा वीजांशेषूपजायते कालं प्रवृत्तमाश्रित्य सूत्रधृग्यत्र वर्णयेत्
ଆମୁଖ (ପ୍ରସ୍ତାବନା) ତିନି ପ୍ରକାର; ଏହା ବୀଜ ଓ ଅଂଶେଷର ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଉପଜେ। ପୂର୍ବରୁ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହୋଇଥିବା କାଳ/ଅବସ୍ଥାକୁ ଧ୍ୟାନରେ ରଖି, କଥାସୂତ୍ରଧାରୀ କବି ସେଠାରେ ତାହା ବର୍ଣ୍ଣନ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 15
तदाश्रयश् च पात्रस्य प्रवेशस्तत् प्रवृत्तकं सूत्रधारस्य वाक्यं वा यत्र वाक्यार्थमेव वा
ପୂର୍ବବୃତ୍ତକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ପାତ୍ରର ଯେ ପ୍ରବେଶ ହୁଏ, ତାହାକୁ ‘ପ୍ରବୃତ୍ତକ’ କୁହାଯାଏ; କିମ୍ବା ଯେଉଁଠି ସୂତ୍ରଧାରର ବାକ୍ୟରେ କେବଳ ବାକ୍ୟାର୍ଥ ମାତ୍ର ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ।
Verse 16
गृहीत्वा प्रविशेत् पात्रं कथोद्घातः स उच्यते प्रयोगेषु प्रयोगन्तु सूत्रधृग्यत्र वर्णयेत्
କୌଣସି ବିଷୟ/ଉପକରଣ ଧରି ପାତ୍ର ପ୍ରବେଶ କଲେ ତାହା ‘କଥୋଦ୍ଘାତ’ କୁହାଯାଏ। ଏବଂ ନାଟ୍ୟ-ପ୍ରୟୋଗରେ ଯେଉଁଠି ସୂତ୍ରଧାର ମଞ୍ଚ-ବ୍ୟବହାର ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି, ସେ ଅଂଶ ‘ପ୍ରୟୋଗ’ ଭାବେ ପରିଚିତ।
Verse 17
ततश् च प्रविशेत् पात्रं प्रयोगातिशयो हि सः शरीरं नाटकादीनामितिवृत्तं प्रचक्षते
ତାପରେ ପାତ୍ର ପ୍ରବେଶ କରିବା ଉଚିତ; ଏହାହିଁ ମଞ୍ଚ-ପ୍ରୟୋଗର ଅତିଶୟ (ଉତ୍କର୍ଷ)। ନାଟକାଦିର ଶରୀର ଭାବେ ‘ଇତିବୃତ୍ତ’ କୁ ଘୋଷଣା କରାଯାଇଛି।
Verse 18
सिद्धमुत्प्रेक्षितञ्चेति तस्य भेदाबुभौ स्मृतौ सिद्धमागमदृष्टञ्च सृष्टमुत्प्रेक्षितं कवेः
ଏହାର ଦୁଇ ଭେଦ ସ୍ମୃତ—‘ସିଦ୍ଧ’ ଓ ‘ଉତ୍ପ୍ରେକ୍ଷିତ’। ଯାହା ଆଗମ-ପରମ୍ପରାରେ ଦୃଷ୍ଟ, ତାହା ‘ସିଦ୍ଧ’; ଯାହା କବିର କଳ୍ପନାରେ ସୃଷ୍ଟ, ତାହା ‘ଉତ୍ପ୍ରେକ୍ଷିତ’।
Verse 19
वीजं विन्दुः पताका च प्रकरी कार्यमेव च अर्थप्रकृतयः पञ्च पञ्च चेष्टा अपि क्रमात्
କଥାବସ୍ତୁର ପାଞ୍ଚ ଅର୍ଥପ୍ରକୃତି କ୍ରମେ—ବୀଜ, ବିନ୍ଦୁ, ପତାକା, ପ୍ରକରୀ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ। ଏହାଙ୍କ ସହ ସମନ୍ୱୟରେ କ୍ରମାନୁସାରେ ପାଞ୍ଚ ‘ଚେଷ୍ଟା’ (ନାଟ୍ୟ-ଗତି) ମଧ୍ୟ ଅଛି।
Verse 20
प्रारम्भश् च प्रयत्नश् च प्राप्तिः सद्भाव एव च नियता च फलप्राप्तिः फलयोगश् च पञ्चमः
ଆରମ୍ଭ ଓ ନିରନ୍ତର ପ୍ରୟାସ, ପ୍ରାପ୍ତି, ସଦ୍ଭାବ (ଶୁଭ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ), ଏବଂ ନିଶ୍ଚିତ ଫଳପ୍ରାପ୍ତି—ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ସିଦ୍ଧି-ଯୋଗ; ପଞ୍ଚମଟି ଫଳସଂଯୋଗ।
Verse 21
मुखं प्रतिमुखं गर्भो विमर्षश् च तथैव च तथा निर्वहणञ्चेति क्रमात् पञ्चैव सन्धयः
କ୍ରମାନୁସାରେ ସନ୍ଧି ପାଞ୍ଚଟି—ମୁଖ (ଆରମ୍ଭ), ପ୍ରତିମୁଖ (ପ୍ରତ୍ୟାରମ୍ଭ), ଗର୍ଭ (ବିକାଶ), ବିମର୍ଶ (ବିଚାର/ମୋଡ଼), ଏବଂ ନିର୍ବହଣ (ନିରାକରଣ/ସମାପ୍ତି)।
Verse 22
अल्पमात्रं समुद्दिष्टं बहुधा यत् प्रसर्पति फलावसानं यच्चैव वीजं तदभिधीयते
ଯାହା ଅଳ୍ପମାତ୍ରେ ସୂଚିତ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ବହୁପ୍ରକାରେ ପ୍ରସାରିତ ହୁଏ, ଏବଂ ଫଳରେ ଶେଷ ହୁଏ—ତାହାକୁ କାବ୍ୟର ‘ବୀଜ’ କୁହାଯାଏ।
Verse 23
यत्र वीजसमुत्पत्तिर्नानार्थरससम्भवा काव्ये शरीरानुगतं तन्मुखं परिकीर्तितं
କାବ୍ୟରେ ଯେଉଁଠାରେ ନାନା ଅର୍ଥ ଓ ରସ ଜନ୍ମାଇପାରୁଥିବା ‘ବୀଜ’ ପ୍ରଥମେ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ଏବଂ ଯାହା କୃତି-ଶରୀର ସହ ଯୁକ୍ତ—ତାହାକୁ ‘ମୁଖ’ (ଆରମ୍ଭ) କୁହାଯାଏ।
Verse 24
इष्टस्यार्थस्य रचना वृत्तान्तस्यानुपक्षयः रागप्राप्तिः प्रयोगस्य गुह्यानाञ्चैव गूहनम्
ରଚନାରେ ଇଷ୍ଟ ଅର୍ଥର ସଂରଚନା ହେବ; ବୃତ୍ତାନ୍ତର ପ୍ରବାହ କ୍ଷୟ କିମ୍ବା ଭଙ୍ଗ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ପ୍ରୟୋଗରୁ ରାଗ (ରସାସ୍ୱାଦ) ମିଳିବ; ଏବଂ ଗୁହ୍ୟ ବିଷୟ ନିଶ୍ଚୟ ଗୁପ୍ତ ରଖିବା ଉଚିତ୍।
Verse 25
आश् चर्यवदभिख्यातं प्रकाशानां प्रकाशनम् अङ्गहीनं नरो यद्वन्न श्रेष्ठं काव्यमेव च
ଯାହା ‘ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ’ ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାଶଙ୍କର ପ୍ରକାଶକ—କାବ୍ୟ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି। କାବ୍ୟ ଯଦି ଅଙ୍ଗହୀନ ହୁଏ, ତେବେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନୁହେଁ; ଯେପରି ଦେହାଙ୍ଗହୀନ ମନୁଷ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନୁହେଁ।
Verse 26
देशकालौ विना किञ्चिन्नेतिवृत्तं प्रवर्तते अतस्तयोरुपादाननियमात् पदमुच्यते
ଦେଶ ଓ କାଳ ବିନା କୌଣସି ଇତିବୃତ୍ତ (କଥାବୃତ୍ତ) କେବେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ ନାହିଁ। ତେଣୁ ଏହି ଦୁଇଟିକୁ ଉଲ୍ଲେଖ କରିବା ନିୟମ ନିଶ୍ଚିତ ଥିବାରୁ, ସେହି ଆବଶ୍ୟକ ଉପସ୍ଥାପନକୁ ‘ପଦ’ କୁହାଯାଏ।
Verse 27
देशेषु भारतं वर्षं काले कृतयुगत्रयं नर्ते ताभ्यां प्राणभृतां सुखदुःखोदयः क्वचित् सर्गे सर्गादिवार्ता च प्रसज्जन्ती न दुष्यति
ଦେଶମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭାରତବର୍ଷ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏବଂ କାଳକ୍ରମରେ କୃତଯୁଗରୁ ଆରମ୍ଭ ତିନି ଯୁଗ ପ୍ରଧାନ। ଏହି ଦୁଇଟି ବ୍ୟତୀତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ସୁଖ-ଦୁଃଖ ଉଦୟ କେବଳ କ୍ୱଚିତ୍ ହୁଏ। ଏବଂ ସର୍ଗସିଦ୍ଧାନ୍ତରେ ସୃଷ୍ଟି ଓ ସୃଷ୍ଟ୍ୟାଦି ବିଷୟର ଆଲୋଚନା ଚାଲିଲେ ମଧ୍ୟ ତାହା ଦୋଷଜନକ ନୁହେଁ।
Frequently Asked Questions
The chapter emphasizes a complete dramaturgical scaffold: (1) a 27-type taxonomy of dramatic/literary forms; (2) pūrvaraṅga procedure with nāndī and 32 aṅgas; and (3) plot engineering through itivṛtta divisions, five arthaprakṛtis (bīja–kārya), and five sandhis (mukha–nirvahaṇa), anchored by explicit place-time (deśa-kāla).
By defining drama as a means toward the trivarga (dharma, artha, kāma) and by disciplining aesthetic production through śāstric order (rasa, bhāva, abhinaya, and structured plot), it aligns cultural practice with dharmic formation—making artistic mastery a legitimate Agneya vidyā that supports inner cultivation alongside worldly competence.