Adhyaya 345
काव्यगुणविवेकः (Examination of the Qualities of Poetry)
ଭଗବାନ ଅଗ୍ନି ସାହିତ୍ୟଶାସ୍ତ୍ରରେ ଅଳଙ୍କାରରୁ ଆଗକୁ ବଢ଼ି କାବ୍ୟର ମୂଳ ଗୁଣମାନଙ୍କର ବିଚାର କରନ୍ତି। ଗୁଣ ବିନା ଅଳଙ୍କାର ଭାରସ୍ୱରୂପ ବୋଲି କହି, ବାଚ୍ୟକୁ ଗୁଣ-ଦୋଷରୁ ପୃଥକ କରି ସୌନ୍ଦର୍ୟ-ପ୍ରଭାବର ଆଧାର ‘ଭାବ’ ରେ ଅଛି ବୋଲି ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରନ୍ତି। ଗୁଣଜନିତ ‘ଛାୟା’କୁ ସାମାନ୍ୟ ଓ ବୈଶେଷିକ ଭାବେ ବିଭାଜନ କରି, ଶବ୍ଦ, ଅର୍ଥ କିମ୍ବା ଉଭୟରେ ଥିବା ସାମାନ୍ୟତା ଦେଖାନ୍ତି। ଶବ୍ଦଗୁଣ—ଶ୍ଲେଷ, ଲାଲିତ୍ୟ, ଗାମ୍ଭୀର୍ୟ, ସୌକୁମାର୍ୟ, ଉଦାରତା—ସହ ସତ୍ୟତା ଓ ବ୍ୟୁତ୍ପତ୍ତି-ଯୋଗ୍ୟତା ଉଲ୍ଲେଖିତ। ଅର୍ଥଗୁଣ—ମାଧୁର୍ୟ, ସଂବିଧାନ, କୋମଳତ୍ୱ, ଉଦାରତା, ପ୍ରୌଢି, ସାମୟିକତ୍ୱ—ସହ ପରିକର, ଯୁକ୍ତି, ପ୍ରସଙ୍ଗାନୁସାରେ ଅର୍ଥପ୍ରତୀତି, ନାମକରଣର ଦ୍ୱିବିଧ ଉତ୍କୃଷ୍ଟତା ବ୍ୟାଖ୍ୟା ହୋଇଛି। ଶେଷରେ ପ୍ରସାଦ, ପାକର ଚାରି ପ୍ରକାର, ଅଭ୍ୟାସଜନ୍ୟ ସରାଗ, ରାଗର ତିନି ବର୍ଣ୍ଣ ଏବଂ ସ୍ୱଲକ୍ଷଣରେ ବୈଶେଷିକ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରାଯାଇଛି।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे अलङ्कारे शब्दर्थालङ्कारनिरूपणं नाम चतुश् चत्वारिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ पञ्चचत्वारिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः काव्यगुणविवेकः अग्निर् उवाच अलंकृतमपि प्रीत्यै न काव्यं निर्गुणं भवेत् वपुष्यललिते स्त्रीणां हारो भारायते परं
ଏହିପରି ଅଗ୍ନି ମହାପୁରାଣରେ ‘ଶବ୍ଦାର୍ଥ-ଅଳଙ୍କାର-ନିରୂପଣ’ ନାମକ ୩୪୪ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଏବେ ‘କାବ୍ୟଗୁଣ-ବିବେକ’ ନାମକ ୩୪୫ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଅଗ୍ନି କହିଲେ—ଅଳଙ୍କାର ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଗୁଣହୀନ କାବ୍ୟ ପ୍ରୀତିକର ହୁଏ ନାହିଁ; ସ୍ୱଭାବତଃ ଲଲିତ ଦେହବତୀ ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ପାଇଁ ହାର ମଧ୍ୟ ଶେଷେ ଭାର ହୋଇଯାଏ।
Verse 2
न च वाच्यं गुणो दोषो भाव एव भविष्यति गुणाः श्लेषादयो दोषा गूडार्थाद्याः पृथक्कृताः
ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଭାବେ କୁହାଯାଇଥିବା (ବାଚ୍ୟ) ନିଜେ ଗୁଣ କିମ୍ବା ଦୋଷ ବୋଲି କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ସେ ତ ଭାବ (ରସାନୁଭୂତି) ହୋଇଯାଏ। ଶ୍ଲେଷ ଆଦି ଗୁଣ ଓ ଗୂଢାର୍ଥ ଆଦି ଦୋଷ—ଏଗୁଡ଼ିକୁ ପୃଥକ୍ ଭାବେ ବିଭେଦ କରିବା ଦରକାର।
Verse 3
यः काव्ये महतीं छायामनुगृह्णात्यसौ गुणैः सम्भवत्येष सामान्यो वैशेषिक इति द्विधा
ଗୁଣମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଯେ କବି ନିଜ କାବ୍ୟରେ ମହାନ ‘ଛାୟା’ (ସୁସଂସ୍କୃତ କାବ୍ୟ-ଆଭା) ପାଉଛନ୍ତି, ସେଇ ଛାୟା ଦୁଇ ପ୍ରକାର—ସାମାନ୍ୟ ଓ ବୈଶେଷିକ।
Verse 4
सर्वसाधारणीभूतः सामन्य इति मन्यते शब्दमर्थमुभौ प्राप्तः सामान्यो भवति त्रिधा
ଯାହା ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ସାଧାରଣ ହୋଇଯାଇଛି, ତାହାକୁ ‘ସାମାନ୍ୟ’ ବୋଲି ମନାଯାଏ। ଶବ୍ଦରେ, ଅର୍ଥରେ, କିମ୍ବା ଉଭୟରେ ଥିଲେ ସାମାନ୍ୟ ତିନି ପ୍ରକାର ହୁଏ।
Verse 5
शब्दमाश्रयते काव्यं शरीरं यः स तद्गुणः श्लोषो लालित्यागाम्भीर्यसौकुमार्यमुदारता
କାବ୍ୟ ଶବ୍ଦକୁ ଆଶ୍ରୟ କରେ; ସେଇ ଆଶ୍ରୟ ହେଉଛି ତାହାର ‘ଶରୀର’ (ଆଧାର)। ତାହାର ଗୁଣ—ଶ୍ଲେଷ, ଲାଲିତ୍ୟ, ଗାମ୍ଭୀର୍ୟ, ସୌକୁମାର୍ୟ ଓ ଉଦାରତା।
Verse 6
सत्येव यौगिकी चेति गुणाः शब्दस्य सप्तधा सुश्लिष्टसन्निवेशत्वं शब्दानां श्लेष उच्यते
‘ସତ୍ୟତା’ ଏବଂ ‘ଯୌଗିକ (ବ୍ୟୁତ୍ପତ୍ତିଜନ୍ୟ) ଯୋଗ୍ୟତା’—ଏପରି ଶବ୍ଦର ଗୁଣ ସାତ ପ୍ରକାର। ଶବ୍ଦମାନଙ୍କର ଘନିଷ୍ଠ, ପରସ୍ପର ଗଠିତ ବିନ୍ୟାସକୁ ‘ଶ୍ଳେଷ’ କୁହାଯାଏ।
Verse 7
गुणादेशादिना पूर्वं पदसम्बद्धमक्षरं यत्रसन्धीयते नैव तल्लालित्यमुदाहृतं
ଗୁଣ, ଆଦେଶ ଆଦି ପ୍ରୟୋଗ ପୂର୍ବରୁ ଯେଉଁଠାରେ ପଦସମ୍ବଦ୍ଧ ଅକ୍ଷରକୁ ସନ୍ଧି କରାଯାଏ, ତାହାକୁ ‘ଲାଲିତ୍ୟ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ ନାହିଁ।
Verse 8
विशिष्टलक्षणोल्लेखलेख्यमुत्तानशब्दकम् गाम्भीर्यं कथयन्त्यार्यास्तदेवान्येषु शब्दतां
ବିଶିଷ୍ଟ ଲକ୍ଷଣର ଉଲ୍ଲେଖ ଦ୍ୱାରା ଯାହାକୁ ଲେଖି/ପରିଭାଷିତ କରାଯାଇପାରେ, ତାହା ‘ଉତ୍ତାନ-ଶବ୍ଦ’ (ସ୍ପଷ୍ଟ ଶବ୍ଦ) କୁହାଯାଏ। ଆର୍ୟମାନେ ‘ଗାମ୍ଭୀର୍ୟ’ କୁ ସେହି ଅର୍ଥ ଅନ୍ୟ ଶବ୍ଦରେ ଭିନ୍ନ ଭାବେ ଶବ୍ଦିତ ହେବା ବୋଲି କହନ୍ତି।
Verse 9
अनिष्ठुराक्षरप्रायशब्दता सुकुमारता उत्तानपदतौदर्ययुतश्लाघ्यैर् विशेषणैः
ଅନିଷ୍ଠୁର ଅକ୍ଷରର ପ୍ରାଧାନ୍ୟ, ସୁକୁମାରତା, ଏବଂ ସ୍ପଷ୍ଟ-ସରଳ ପଦର ସୌନ୍ଦର୍ୟ—ଯାହା ପ୍ରଶଂସନୀୟ ବିଶେଷଣରେ ଅଲଙ୍କୃତ—ଏହିଏ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଶବ୍ଦଶୈଳୀ।
Verse 10
ओजः समासभूयस्त्वमेतत्पद्यादिजीवितं आब्रह्म स्तम्भपर्यन्तमोजसैकेन पौरुषं
ଓଜ ହେଉଛି ସମାସର ପ୍ରାଚୁର୍ୟ; ଏହିଏ ପଦ୍ୟାଦିର ପ୍ରାଣ। ବ୍ରହ୍ମାରୁ ତୃଣ-ସ୍ତମ୍ଭ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ପୌରୁଷ ସେଇ ଏକ ଓଜଶକ୍ତିରେ ନିର୍ଭର କରି ଦଢ଼ ରହେ।
Verse 11
उच्यमानस्य शब्देन येन केनापि वस्तुनः उत्कर्षमावहन्नर्थो गुण इत्य् अभिधीयते
ଉଚ୍ଚାରିତ ଶବ୍ଦର ପ୍ରଭାବରେ ଯେ ଅର୍ଥ ଯେକୌଣସି ବସ୍ତୁର ଉତ୍କର୍ଷ ଆଣେ, ସେହି ‘ଗୁଣ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
Verse 12
माधुर्यं सम्बिधानञ्च कोमलत्वमुदारता प्रौढिः सामयिकत्वञ्च तद्भेदाः षट्चकाशति
ମାଧୁର୍ୟ, ସୁସଂବିଧାନ, କୋମଳତା, ଉଦାରତା, ପ୍ରୌଢ ଗାମ୍ଭୀର୍ୟ, ଏବଂ ସାମୟିକତା—ଏହି ଛଅଟି କାବ୍ୟ-ଉତ୍କର୍ଷର ପ୍ରଧାନ ଭେଦ ଭାବେ ପ୍ରକାଶିତ।
Verse 13
क्रोधेर्ष्याकारगाम्भीर्यात्माधुर्यं धैर्यगाहिता सम्बिधानं परिकरः स्यादपेक्षितसिद्धये
କ୍ରୋଧ ଓ ଈର୍ଷ୍ୟା, ବାହ୍ୟ ଆଚରଣର ଗାମ୍ଭୀର୍ୟ, ଆନ୍ତରିକ ମାଧୁର୍ୟ, ଅଚଳ ଧୈର୍ୟ, ଏବଂ ସୁସଂବିଧାନ ପ୍ରସ୍ତୁତି—ଏହାମାନେ ଆଶିତ ସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ସହାୟକ ‘ପରିକର’।
Verse 14
यत्काठिन्यादिनिर्मुक्तसन्निवेशविशिष्टता तिरस्कृत्यैव मृदुता भाति कोमलतेति सा
ଯେଉଁ ଶୈଳୀରେ କାଠିନ୍ୟ ଆଦିରୁ ମୁକ୍ତ ବିଶିଷ୍ଟ ସନ୍ନିବେଶକୁ ମଧ୍ୟ ତିରସ୍କାର କରି ମାତ୍ର ମୃଦୁତା ଦୀପ୍ତ ହୁଏ, ସେହି ‘କୋମଳତା’।
Verse 15
लक्ष्यते स्थूललक्षत्वप्रवृत्तेर्यत्र लक्षणम् गुणस्य तदुदारत्वमाशयस्यातिसौष्ठवं
ଯେଉଁଠାରେ ସ୍ଥୂଳ (ସାଧାରଣ) ସଙ୍କେତ-ପ୍ରୟୋଗର ପ୍ରବୃତ୍ତିରେ ମଧ୍ୟ ଲକ୍ଷଣ ଚିହ୍ନଟ ହୁଏ, ସେଠାରେ ତାହା ଗୁଣର ‘ଉଦାରତ୍ୱ’ ଓ ଆଶୟର ‘ଅତିସୌଷ୍ଠବ’ (ଅତ୍ୟଧିକ ପରିଷ୍କାରତା)କୁ ସୂଚାଏ।
Verse 16
अभिप्रेतं प्रति यतो निर्वाहस्योपपादिकाः युक्तयो हेतुगर्भिण्यः प्रौढाप्रौढिरुदाहृता
ଅଭିପ୍ରେତ ଅର୍ଥ ପ୍ରତି ଯେ ଯୁକ୍ତିମାନେ ବକ୍ତବ୍ୟକୁ ସ୍ଥାପିତ କରି ସମାପ୍ତି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନେଇଯାନ୍ତି ଏବଂ ଯାହାରେ ହେତୁ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଥାଏ, ସେମାନେ ଦୁଇ ପ୍ରକାର—ପ୍ରୌଢ ଓ ଅପ୍ରୌଢ।
Verse 17
स्वतन्त्रस्यान्यतन्त्रस्य वाह्यान्तःसमयोगतः तत्र व्युत्पत्तिरर्थस्य या सामयिकतेति सा
ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର କିମ୍ବା ପରତନ୍ତ୍ର (ଶବ୍ଦ)ର ଅର୍ଥ ବାହ୍ୟ ଓ ଅନ୍ତଃସନ୍ଦର୍ଭ ଘଟକମାନଙ୍କ ସଂଯୋଗରୁ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହୁଏ; ଏହି ଅର୍ଥବ୍ୟୁତ୍ପତ୍ତିକୁ ‘ସାମୟିକୀ’ (ରୂଢ/ପ୍ରଚଳିତ) କୁହାଯାଏ।
Verse 18
शब्दार्थवुपकुर्वाणो नाम्नोभयगुणः स्मृतः तस्य प्रसादः सौभाग्यं यथासङ्ख्यं प्रशस्तता
ଶବ୍ଦରୂପ ଓ ଅର୍ଥ—ଉଭୟରେ ଉପକାର କରୁଥିବା ନାମକୁ ‘ଉଭୟଗୁଣ’ ଯୁକ୍ତ ବୋଲି ସ୍ମୃତ କରାଯାଇଛି। ତାହାର ‘ପ୍ରସାଦ’ ସୌଭାଗ୍ୟ ଦେଏ ଏବଂ କ୍ରମେ ପ୍ରଶସ୍ତତା (ପ୍ରଶଂସନୀୟତା) ଲଭ୍ୟ ହୁଏ।
Verse 19
पाको राग इति प्राज्ञैः षट्प्रपञ्चविपञ्चिताः सुप्रसिद्धर्थपदता प्रसाद इति गीयते
ପ୍ରାଜ୍ଞମାନେ ‘ପାକ’ (ପରିପକ୍ୱତା) ଓ ‘ରାଗ’ (ରଞ୍ଜନ/ଆକର୍ଷଣ)କୁ ଷଟ୍ପ୍ରପଞ୍ଚ ଦ୍ୱାରା ବିସ୍ତାର କରିଛନ୍ତି; ସୁପ୍ରସିଦ୍ଧ ଅର୍ଥବହ ପଦମାନଙ୍କର ସହଜ ପ୍ରୟୋଗକୁ ‘ପ୍ରସାଦ’ (ସ୍ପଷ୍ଟତା) ବୋଲି ଗାୟନ କରାଯାଏ।
Verse 20
उत्कर्षवान् गुणः कश्चिद्यस्मिन्नुक्ते प्रतीयते तत्सौभाग्यमुदारत्वं प्रवदन्ति मनीषिणः
ଯେଉଁ ଅଭିବ୍ୟକ୍ତିରେ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବାମାତ୍ରେ କୌଣସି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଗୁଣ ପ୍ରତୀତ ହୁଏ, ତାହାକୁ ମନୀଷୀମାନେ ‘ସୌଭାଗ୍ୟ’ ଓ ‘ଉଦାରତ୍ୱ’ ବୋଲି କହନ୍ତି।
Verse 21
यथासङ्ख्यमनुद्देशः सामन्यमतिदिश्यते समये वर्णनीयस्य दारुणस्यापि वस्तुनः
ବର୍ଣ୍ଣନୀୟ ବିଷୟ ଯଦି କଠୋର କିମ୍ବା ଭୟାନକ ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସମୟାନୁସାରେ ଯଥାକ୍ରମେ ସୂଚନା ଦେବା ସାଧାରଣ ନିୟମ ଭାବେ ବିଧିତ।
Verse 22
अदारुणेन शब्देन प्राशस्त्यमुपवर्णनं उच्चैः परिणतिः कापि पाक इत्य् अभिधीयते
ଅକଠୋର (ଅଦାରୁଣ) ଶବ୍ଦରେ ପ୍ରଶସ୍ତ୍ୟର ବର୍ଣ୍ଣନ—ଅଭିବ୍ୟକ୍ତିର ଏକ ଉଚ୍ଚ ପରିପକ୍ୱତା—ଏହାକୁ ‘ପାକ’ (କାବ୍ୟ-ପରିପକ୍ୱତା) ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
Verse 23
मृद्वीकानारिकेलाम्बुपाकभेदाच्चतुर्विधः आदावन्ते च सौरस्यं मृद्वीकापाक एव सः
ମୃଦ୍ୱୀକା (କିସମିସ), ନାରିକେଳାମ୍ବୁ (ନଡ଼ିଆ ପାଣି) ଆଦି ଦ୍ରବର ପାକ-ଭେଦ ହେତୁ ଏହା ଚାରି ପ୍ରକାର। ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷରେ ‘ସୌରସ୍ୟ’କୁ ମୃଦ୍ୱୀକା-ପାକ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 24
काव्येच्छया विशेषो यः सराग इति गीयते अभ्यासोपहितः कान्तिं सहजामपि वर्तते
କାବ୍ୟେଚ୍ଛାରୁ ଉଦ୍ଭୂତ ଯେ ବିଶେଷ ଉତ୍କର୍ଷ, ତାହାକୁ ‘ସରାଗ’ କୁହାଯାଏ। ଅଭ୍ୟାସରେ ସମ୍ବଳିତ ହେଲେ ଏହା ସହଜ (ଜନ୍ମଜାତ) କାନ୍ତିକୁ ମଧ୍ୟ ଧାରଣ କରି ପ୍ରକାଶ କରେ।
Verse 25
हारिद्रश् चैव कौसुम्भो नीली रागश् च स त्रिधा वैशेषिकः परिज्ञेयो यः स्वलक्षणगोचरः
ହାରିଦ୍ର (ହଳଦିଆ), କୌସୁମ୍ଭ (କୁସୁମ-ରଞ୍ଜିତ), ନୀଳୀ—ରାଗ (ରଙ୍ଗାଇ) ଏଭଳି ତ୍ରିବିଧ। ଯାହା ନିଜ ସ୍ୱଲକ୍ଷଣର ଗୋଚରରେ ବିଶେଷ ଭାବେ ଗ୍ରହଣୀୟ, ତାହାକୁ ‘ବୈଶେଷିକ’ (ବିଶେଷ-ଜ୍ଞାନ) ବୋଲି ବୁଝିବା ଉଚିତ।
Frequently Asked Questions
Ornamentation (alaṅkāra) alone cannot make poetry pleasing; guṇas (core poetic qualities) are necessary, and their presence generates chāyā (a refined poetic aura).
Sāmānya denotes what is universally shareable (across word, meaning, or both), while vaiśeṣika denotes the particular apprehended through its own defining mark (svalakṣaṇa), including specific “colorings” (rāga) of expression.