Adhyaya 344
Chapter 344: Ornaments of Word-and-Meaning (शब्दार्थालङ्काराः)
ଭଗବାନ୍ ଅଗ୍ନି ସାହିତ୍ୟ-ଶାସ୍ତ୍ରର କ୍ରମରେ ଶବ୍ଦ (ଅଭିବ୍ୟକ୍ତି) ଓ ଅର୍ଥ (ଭାବ) ଉଭୟକୁ ଏକାସାଥି ଶୋଭାୟିତ କରୁଥିବା ଶବ୍ଦାର୍ଥାଲଙ୍କାର ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି—ଯେପରି ଏକେ ହାର କଣ୍ଠ ଓ ବକ୍ଷସ୍ଥଳକୁ ସମେତ ଅଲଙ୍କୃତ କରେ। ସେ ଛଅଟି ସକ୍ରିୟ ରଚନାଗୁଣ କହନ୍ତି—ପ୍ରଶସ୍ତି, କାନ୍ତି, ଔଚିତ୍ୟ, ସଂକ୍ଷେପ, ଯାବଦର୍ଥତା, ଅଭିବ୍ୟକ୍ତି। ପ୍ରଶସ୍ତି ହେଉଛି ଶ୍ରୋତାର ଅନ୍ତଃକରଣକୁ ଗଳାଇଦେବା ବାଣୀ; ଏହା ସ୍ନେହସମ୍ବୋଧନ ଓ ଔପଚାରିକ ସ୍ତୁତି—ଦୁଇ ରୂପ। କାନ୍ତି ହେଉଛି କହିପାରିବା ଓ ପ୍ରକାଶିତ ଅର୍ଥର ମନୋହର ସାମଞ୍ଜସ୍ୟ। ଔଚିତ୍ୟ ତେବେ ହୁଏ ଯେତେବେଳେ ରୀତି, ବୃତ୍ତି ଓ ରସ ବିଷୟାନୁକୂଳ ହୋଇ ତେଜ ଓ ମାଧୁର୍ୟର ସମତୁଳନ ରହେ। ପରେ ଅଭିବ୍ୟକ୍ତିରେ ଶ୍ରୁତି (ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ମୁଖ୍ୟାର୍ଥ) ଓ ଆକ୍ଷେପ (ସୂଚିତ/ବ୍ୟଙ୍ଗ୍ୟ ଅର୍ଥ), ମୁଖ୍ୟ-ଉପଚାର ଭେଦ, ଏବଂ ସମ୍ବନ୍ଧ/ସାନ୍ନିଧ୍ୟ/ସମବାୟ ଦ୍ୱାରା ଜନିତ ଲକ୍ଷଣା ବିବେଚିତ। ଶେଷରେ ଆକ୍ଷେପ ସହ ସମାସୋକ୍ତି, ଅପହ୍ନୁତି, ପର୍ଯ୍ୟାୟୋକ୍ତାକୁ ଧ୍ୱନି ସହ ଯୋଡ଼ି ବ୍ୟଙ୍ଗ୍ୟାର୍ଥକୁ କାବ୍ୟଶକ୍ତିର କେନ୍ଦ୍ର ବୋଲି ଦର୍ଶାଯାଇଛି।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे अलङ्कारे अर्थालङ्कारनिरूपणं नाम त्रिचत्वारिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ चतुश् चत्वारिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः शब्दार्थालङ्काराः अग्निर् उवाच शब्दार्थयोरलङ्कारो द्वावलङ्कुरुते समं एकत्र निहितो हारः स्तनं ग्रीवामिव स्त्रियाः
ଏହିପରି ଅଗ୍ନି ମହାପୁରାଣର ଅଲଙ୍କାର-ପ୍ରକରଣରେ ‘ଅର୍ଥାଲଙ୍କାର-ନିରୂପଣ’ ନାମକ ତିନିଶେ ତେତାଲିଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଏବେ ତିନିଶେ ଚୁଆଳିଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ—‘ଶବ୍ଦାର୍ଥାଲଙ୍କାର’—ଆରମ୍ଭ। ଅଗ୍ନି କହିଲେ: ଶବ୍ଦ ଓ ଅର୍ଥ—ଉଭୟର ଅଲଙ୍କାର—ଦୁହିଁକୁ ସମଭାବେ ଶୋଭାୟିତ କରେ; ଯେପରି ଏକେ ସ୍ଥାନରେ ପିନ୍ଧା ଏକ ହାର ନାରୀର ସ୍ତନ ଓ ଗ୍ରୀବା—ଦୁହିଁକୁ ଶୋଭାୟିତ କରେ।
Verse 2
प्रशस्तिः कान्तिरौचित्यं संक्षेपो यावदर्थता अभिव्यक्तिरिति व्यक्तं षड्भेदास्तस्य जाग्रति
ପ୍ରଶସ୍ତି, କାନ୍ତି, ଔଚିତ୍ୟ, ସଂକ୍ଷେପ, ଯାବଦର୍ଥତା (ଅର୍ଥ ଯେତେ ଆବଶ୍ୟକ ସେତେଇ କହିବା), ଏବଂ ଅଭିବ୍ୟକ୍ତି (ସ୍ପଷ୍ଟ ପ୍ରକାଶ)—ଏହିପରି ତାହାର ଛଅ ଭେଦ ସ୍ପଷ୍ଟ କୁହାଯାଇଛି; ରଚନାରେ ଏଗୁଡ଼ିକୁ ସଦା ଜାଗ୍ରତ ରଖିବା ଉଚିତ।
Verse 3
प्रशस्तिः परवन्मर्मद्रवीकरणकर्मणः वाचो युक्तिर्द्विधा सा च प्रेमोक्तिस्तुतिभेदतः
ପ୍ରଶସ୍ତି ହେଉଛି ଏକ ବାକ୍-ଯୁକ୍ତି; ତାହାର କାର୍ଯ୍ୟ ଯେନ ଅନ୍ୟର ମର୍ମକୁ ଦ୍ରବୀଭୂତ କରିଦେବା। ସେଇ ବାକ୍-ରୀତି ଦୁଇ ପ୍ରକାର—ପ୍ରେମୋକ୍ତି ଓ ସ୍ତୁତି—ଏହି ଭେଦରୁ।
Verse 4
प्रेमोक्तिस्तुतिपर्यायौ प्रियोक्तिगुणकीर्तने कान्तिः सर्वमनोरुच्यवाच्यवात्तकसङ्गतिः
‘ପ୍ରେମୋକ୍ତି’ ଓ ‘ସ୍ତୁତି’ ପର୍ୟାୟ; ‘ପ୍ରିୟୋକ୍ତି’ ହେଉଛି ଗୁଣକୀର୍ତ୍ତନକାରୀ ବାଣୀ। ‘କାନ୍ତି’ ସମସ୍ତ ମନକୁ ରଞ୍ଜିତ କରେ—ବାଚ୍ୟ ଓ ଭାବାର୍ଥର ଯଥୋଚିତ ସଙ୍ଗତି।
Verse 5
यथा वस्तु तथा रीतिर्यथा वृत्तिस् तथा रसः ऊर्जस्विमृदुसन्दर्भादौचित्यमुपजायते
ଯେପରି ବିଷୟ, ସେପରି ରୀତି; ଯେପରି ବୃତ୍ତି, ସେପରି ରସ। ଓଜସ୍ବୀ ଓ ମୃଦୁ ରଚନା-ସନ୍ଦର୍ଭରୁ ଔଚିତ୍ୟ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ।
Verse 6
संक्षेपो वाचकैर् अल्पैर् वहोरर्थस्य संग्रहः अन्यूनाधिकता शब्दवस्तुनोर्यावदर्थता
ସଂକ୍ଷେପ ହେଉଛି ଅଳ୍ପ ବାଚକ ଶବ୍ଦରେ ବହୁ ଅର୍ଥର ସଙ୍ଗ୍ରହ; ଯେଉଁଠାରେ ଶବ୍ଦ ଓ ଅଭିପ୍ରେତ ବସ୍ତୁ ନ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ନ ଅତିରିକ୍ତ—ଅର୍ଥାତ୍ ଯାବଦର୍ଥତା ଥାଏ।
Verse 7
प्रकटत्वमभिव्यक्तिः श्रुतिराक्षेप इत्य् अपि तस्या भेदौ श्रुतिस्तत्र शब्दं स्वार्थसमर्पणम्
ପ୍ରକଟତ୍ୱକୁ ‘ଅଭିବ୍ୟକ୍ତି’ କୁହାଯାଏ। ତାହାର ‘ଶ୍ରୁତି’ ଓ ‘ଆକ୍ଷେପ’ ଦୁଇ ଭେଦ ଅଛି। ସେଠାରେ ‘ଶ୍ରୁତି’ ହେଉଛି ଶବ୍ଦ ନିଜ ପ୍ରଧାନ ଅର୍ଥକୁ ସିଧାସଳଖ ଭାବେ ଦେବା।
Verse 8
भवेन्नैमित्तिकी पारिभाषिकी द्विविधैव सा सङ्केतः परिभाषेति ततः स्यात् पारिभाषिकी
ତାହା ଦୁଇ ପ୍ରକାର—ନୈମିତ୍ତିକୀ ଓ ପାରିଭାଷିକୀ। ‘ସଙ୍କେତ’ ହେଉଛି ରୂଢ଼ ସମ୍ମତି/ପ୍ରଚଳିତ ନିୟମ, ଏବଂ ‘ପରିଭାଷା’ ହେଉଛି ପ୍ରାଯୁକ୍ତିକ ପରିଭାଷା; ତେଣୁ ଏହାକୁ ‘ପାରିଭାଷିକୀ’ କୁହାଯାଏ।
Verse 9
मुख्यौपचारिकी चेति सा च सा च द्विधा द्विधा स्वाभिधेयस्खलद्वृत्तिरमुख्यार्थस्य वाचकः
ଶବ୍ଦ-ଶକ୍ତି ଦୁଇ ପ୍ରକାର—ମୁଖ୍ୟ ଓ ଉପଚାରିକୀ (ଗୌଣ/ଲକ୍ଷଣା)। ଏହି ଦୁହିଁର ମଧ୍ୟ ପୁନଃ ଦୁଇ ଉପଭେଦ ଅଛି। ଯେତେବେଳେ ଶବ୍ଦର ବୃତ୍ତି ନିଜ ଅଭିଧେୟ ଅର୍ଥରୁ ସ୍ଖଳିତ ହୁଏ, ସେହି ବୃତ୍ତି ଅମୁଖ୍ୟ ଅର୍ଥର ବାଚକ ହୁଏ।
Verse 10
यया शब्दो निमित्तेन केनचित्सौपचारिकी सा च लाक्षणिकी गौणी लक्षणागुणयोगतः
ଯେ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ କୌଣସି ବିଶେଷ ନିମିତ୍ତ/ଆଧାର ହେତୁ ଶବ୍ଦ ଉପଚାରରେ (ରୂପକରେ) ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ, ସେହି ଉପଚାରିକୀ ‘ଲାକ୍ଷଣିକୀ’ କୁହାଯାଏ। ଲକ୍ଷଣା–ଗୁଣ ଯୋଗ ଥିବାରୁ ଏହା ‘ଗୌଣୀ’ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ।
Verse 11
अभिधेयाविनाभूता प्रतीतिर् लक्षणोच्यते अभिधेयेन सम्बन्धात्सामीप्यात्समवायतः
ଅଭିଧେୟ (ମୁଖ୍ୟ ଅର୍ଥ) ସହ ଅବିନାଭୂତ ଭାବେ ଯୋଡ଼ା ଯେ ପ୍ରତୀତି, ସେହିଟି ‘ଲକ୍ଷଣା’ କୁହାଯାଏ। ଏହା ଅଭିଧେୟ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧ, ସାମୀପ୍ୟ (ନିକଟତା) କିମ୍ବା ସମବାୟ (ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ସମ୍ପର୍କ) ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
Verse 12
वैपरीत्यात्क्रियायोगाल्लक्षणा पञ्चधा मता गौणीगुणानामानन्त्यादनन्ता तद्विवक्षया
ବୈପରୀତ୍ୟ (ବିରୋଧ) ଓ ଅଭିପ୍ରେତ କ୍ରିୟା-ଯୋଗ ହେତୁ ଲକ୍ଷଣା ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାର ବୋଲି ମତ। କିନ୍ତୁ ଗୌଣୀ ଗୁଣ ଅନନ୍ତ ଥିବାରୁ, ବକ୍ତାର ବିବକ୍ଷାନୁସାରେ ଏହା ଅନନ୍ତ ହୁଏ।
Verse 13
अन्यधर्मस्ततो ऽन्यत्र लोकसीमानुरोधिना सम्यगाधीयते यत्र स समाधिरिह स्मृतः
ଲୋକସୀମା (ଲୋକାଚାରର ସ୍ୱୀକୃତ ସୀମା) ଅନୁସାରେ ଯେଉଁଠି ଅନ୍ୟତ୍ର ଭିନ୍ନ ଧର୍ମ-ନିୟମ ସମ୍ୟକ୍ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ, ସେହିଟିକୁ ଏଠାରେ ‘ସମାଧି’ (ସ୍ଥିର ବିଧି-ନିର୍ଣ୍ଣୟ) ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଇଛି।
Verse 14
श्रूतेरलभ्यमानो ऽर्थो यस्माद्भाति सचेतनः स आक्षेपो धनिः स्याच्च ध्वनिना व्यज्यते यतः
ଶ୍ରୁତ ଶବ୍ଦରୁ ସିଧାସଳଖ ଲଭ୍ୟ ନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସଚେତନ ବୁଦ୍ଧିମାନ ପାଠକଙ୍କ ମନେ ଯେ ଅର୍ଥ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ, ତାହାକୁ ‘ଆକ୍ଷେପ’ କୁହାଯାଏ; ଧ୍ୱନି/ବ୍ୟଞ୍ଜନା ଦ୍ୱାରା ସୂଚିତ ହୋଇ ପ୍ରକଟ ହେବାରୁ ଏହା ‘ଧନି’ (ଧ୍ୱନିର ଏକ ଭେଦ) ନାମେ ପରିଚିତ।
Verse 15
शब्देनार्थेन यत्रार्थः कृत्वा स्वयमुपार्जनम् प्रतिषेध इवेष्टस्य यो विशेषो ऽभिधित्सया
ଯେଉଁଠି ଶବ୍ଦ ନିଜ ବାଚ୍ୟାର୍ଥ ଦ୍ୱାରା ଅର୍ଥ ପ୍ରକାଶ କରି, ଶ୍ରୋତା ସ୍ୱୟଂ ଅଭିପ୍ରେତ ଅର୍ଥକୁ ନିଜେ ଗ୍ରହଣ କରିନେଉଛି, ସେଠି ଇଷ୍ଟ (ଆକ୍ଷରିକ) ଅର୍ଥର ‘ପ୍ରତିଷେଧ’ ହେଲା ପରି ଯେ ବିଶେଷ ଅର୍ଥ ପ୍ରତୀତ ହୁଏ, ତାହା ବକ୍ତାଙ୍କ ଅଭିଧିତ୍ସା (ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅର୍ଥ କହିବା ଇଚ୍ଛା) ରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ।
Verse 16
तमाक्षेपं व्रुवन्त्यत्र स्तुतं स्तोत्रमिदं पुनः अधिकारादपेतस्य वस्तुनो ऽन्यस्य या स्तुतिः
ଏଠାରେ ଏହି ଅଳଙ୍କାରକୁ ‘ଆକ୍ଷେପ’ ବୋଲି କୁହନ୍ତି। ପୁନଃ ଏହାକୁ ‘ସ୍ତୋତ୍ର’ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ—ଅର୍ଥାତ୍ ଅଧିକାର (ଯଥୋଚିତ ବିଷୟ) ରୁ ସରି, ସେହି ସୀମାର ବାହାରେ ଥିବା ଅନ୍ୟ ବସ୍ତୁ ପ୍ରତି ଯେ ସ୍ତୁତି କରାଯାଏ, ସେହି ସ୍ତୋତ୍ରରୂପ ସ୍ତୁତି।
Verse 17
यत्रोक्तं गम्यते नार्थस्तत्समानविशेषणं सा समासोकितिरुदिता सङ्क्षेपार्थतया बुधैः
ଯେଉଁଠି କହିଥିବା କଥାରୁ ଅଭିପ୍ରେତ ଅର୍ଥ ଧରାପଡ଼େ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ସେହି ସମାନ ସାଧାରଣ ଅର୍ଥ ସହ ବିଶେଷଣଯୁକ୍ତ ପ୍ରୟୋଗ ଦ୍ୱାରା ଅର୍ଥ ବୁଝାଯାଏ, ତାହାକୁ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ‘ସମାସୋକ୍ତି’ ବୋଲି କହିଛନ୍ତି; କାରଣ ଏହା ସଂକ୍ଷେପରେ ଅର୍ଥ ପ୍ରକାଶ କରେ।
Verse 18
अपह्नुतिरपह्नुत्य किञ्चिदन्यार्थसूचनम् पर्यायोक्तं यदन्येन प्रकारेनाभिधीयते एषामेकंतमस्येव समाख्या ध्वनिरित्यतः
‘ଅପହ୍ନୁତି’ ଅର୍ଥ—ନାକାର/ଲୁଚାଇବା ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ୟ ଅର୍ଥକୁ ପରୋକ୍ଷରେ ସୂଚନ କରିବା। ‘ପର୍ଯ୍ୟାୟୋକ୍ତ’ ଅର୍ଥ—ଯାହା ଅନ୍ୟ ପ୍ରକାରରେ କୁହାଯାଏ। ତେଣୁ ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କମେ କମେ ଗୋଟିଏରେ ବ୍ୟଞ୍ଜନା (ସୂଚନା) କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବାରୁ ‘ଧ୍ୱନି’ ନାମ ଯୋଗ୍ୟ।
Frequently Asked Questions
It defines ornaments that simultaneously beautify both wording and meaning, then systematizes six compositional excellences and connects explicit meaning and suggested meaning (dhvani) to poetic effect.
By disciplining speech through propriety, clarity, and ethically resonant praise, it treats aesthetic mastery as a dharmic refinement of mind and communication—supporting right conduct and contemplative discernment.