Adhyaya 336

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे शिक्षानिरूपणं नाम पञ्चत्रिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः खटवसा इति ख अथ षट्त्रिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः काव्यादिलक्षणं अग्निर् उवाच काव्यस्य नाटकादेश् च अलङ्कारान् वदाम्य् अथ ध्वनिर्वर्णाः पदं वाक्यमित्येतद्वाङ्मयं मतं

ଏହିପରି ଆଗ୍ନେୟ ମହାପୁରାଣରେ ‘ଶିକ୍ଷା-ନିରୂପଣ’ ନାମକ ୩୩୫ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ (ପାଠଚିହ୍ନ: ‘ଖଟବସା’)। ଏବେ ୩୩୬ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ‘କାବ୍ୟାଦି-ଲକ୍ଷଣ’ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଅଗ୍ନି କହିଲେ—ଏବେ ମୁଁ କାବ୍ୟ, ନାଟକ ଆଦିର ଅଲଙ୍କାର କହିବି। ଧ୍ୱନି, ବର୍ଣ୍ଣ, ପଦ ଓ ବାକ୍ୟ—ଏହିଏ ‘ବାଙ୍ମୟ’ (ବାଣୀମୟ ସାହିତ୍ୟ) ବୋଲି ମତ।

Verse 2

शास्त्रेतिहासवाक्यानां त्रयं यत्र समाप्यते शास्त्रे शब्दप्रधानत्वमितिहासेषु निष्ठता

ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ଇତିହାସର ବାକ୍ୟମାନଙ୍କର ଏହି ତିନି ପ୍ରକାର ଯେଉଁଠି ସୁସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୁଏ, ସେଠି ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଶବ୍ଦ (ବାକ୍ୟ-ରଚନା)ର ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ଥାଏ; ଇତିହାସରେ ନିଷ୍ଠା—ଅର୍ଥର ସ୍ଥିରତା ଓ କଥାସତ୍ୟ ପ୍ରତି ଅନୁଗତି—ମୁଖ୍ୟ ହୁଏ।

Verse 3

अभिधायाः प्रधानत्वात् काव्यं ताभ्यां विभिद्यते नरत्वं दुर्लभं लोके विद्या तत्र च दुर्लभा

ଅଭିଧା (ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ବାଚ୍ୟାର୍ଥ) ପ୍ରଧାନ ଥିବାରୁ କାବ୍ୟକୁ ସେହି ଆଧାରରେ ଦୁଇ ପ୍ରକାରରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଏ। ଲୋକରେ ମାନବଜନ୍ମ ଦୁର୍ଲଭ, ଏବଂ ତାହାରେ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ ବିଦ୍ୟା ଅଧିକ ଦୁର୍ଲଭ।

Verse 4

कवित्वं दुर्लभं तत्र शक्तिस्तत्र च दुर्लभा व्युत्पातिर्दुर्लभा तत्र विवेकस्तत्र दुर्लभः

ସେଠାରେ କବିତ୍ୱ ଦୁର୍ଲଭ; ସେଠାରେ ଅଭିବ୍ୟକ୍ତି-ଶକ୍ତି ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ। ସେଠାରେ ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ପ୍ରୟୋଗର ବ୍ୟୁତ୍ପତ୍ତି ଦୁର୍ଲଭ, ଏବଂ ବିବେକ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ।

Verse 5

सर्वं शास्त्रमविद्वद्भिर्मृग्यमाणन्न सिध्यति आदिवर्णा द्वितीयाश् च महाप्राणस्तुरीयकः

ଅବିଦ୍ୱାନମାନେ ଖୋଜିଲେ କିମ୍ବା ପଢିଲେ ମଧ୍ୟ ସମଗ୍ର ଶାସ୍ତ୍ର ସିଦ୍ଧ ହୁଏ ନାହିଁ। ପ୍ରଥମ ବର୍ଗର ବର୍ଣ୍ଣ, ଦ୍ୱିତୀୟ ବର୍ଗର ବର୍ଣ୍ଣ ଏବଂ ଚତୁର୍ଥ ବର୍ଗର ବର୍ଣ୍ଣ ‘ମହାପ୍ରାଣ’ (ପ୍ରବଳ ପ୍ରାଣଯୁକ୍ତ) ଧ୍ୱନି ଅଟେ।

Verse 6

वर्गेषु वर्णवृन्दं स्यात् पदं सुप्तिड्प्रभेदतः सङ्क्षेपाद्वाक्यमिष्टार्थव्यवछिन्ना पदाबली

ବର୍ଗମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବର୍ଣ୍ଣମାନଙ୍କ ସମୁହକୁ ‘ବର୍ଣ୍ଣବୃନ୍ଦ’ କୁହାଯାଏ। ‘ପଦ’ ହେଉଛି ସୁପ୍ ଓ ତିଙ୍ (ନାମ ଓ କ୍ରିୟା ପ୍ରତ୍ୟୟ/ବିଭକ୍ତି) ଭେଦରେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ଏକକ। ସଂକ୍ଷେପରେ, ଇଷ୍ଟ ଅର୍ଥ ପ୍ରକାଶ ପାଇଁ ସୀମାବଦ୍ଧ ପଦମାଳା ହେଉଛି ‘ବାକ୍ୟ’।

Verse 7

काव्यं स्फुटदलङ्कारं गुणवद्दोषवर्जितम् योनिर्वेदश् च लोकश् च सिद्धमन्नादयोनिजं

ଯେଉଁଥିରେ ଅଲଙ୍କାର ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ପ୍ରକାଶିତ, ଯାହା ଗୁଣଯୁକ୍ତ ଏବଂ ଦୋଷବର୍ଜିତ—ସେହି ହେଉଛି କାବ୍ୟ। ଏହାର ଯୋନି ବେଦ ଓ ଲୋକବ୍ୟବହାର; ଏହା ସିଦ୍ଧ (ସ୍ୱୀକୃତ) କଳା, ‘ଅନ୍ନାଦି’ ଯୋନିମାନଙ୍କୁ ଆଧାର କରି ଜନିତ ବୋଲି ମନାଯାଏ।

Verse 8

देवादीनाम् संस्कृतं स्यात् प्राकृतं त्रिविधं नृणां गद्यं पद्यञ्च मिश्रञ्च काव्यादि त्रिविधं स्मृतम्

ଦେବାଦିଙ୍କ ପାଇଁ ଭାଷା ସଂସ୍କୃତ; ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରାକୃତ ତିନି ପ୍ରକାର। କାବ୍ୟାଦି ସାହିତ୍ୟ ମଧ୍ୟ ତିନି—ଗଦ୍ୟ, ପଦ୍ୟ ଓ ମିଶ୍ର—ବୋଲି ସ୍ମୃତ।

Verse 9

अपदः पदसन्तानो गद्यन्तदपि गद्यते चूर्णकोत्कलिकागन्धिवृत्तभेदात् त्रिरूपकम्

ଛନ୍ଦର ପାଦ ନଥିବା ଶବ୍ଦମାଳାର ନିରନ୍ତର ପ୍ରବାହକୁ ଗଦ୍ୟ କୁହାଯାଏ; ଛନ୍ଦାନ୍ତ୍ୟ ଲୟ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତାହା ଗଦ୍ୟ ହିଁ। ଚୂର୍ଣକ, ଉତ୍କଲିକା ଓ ଗନ୍ଧୀ—ଏହି ଶୈଳୀଭେଦରୁ ଏହା ତିନି ରୂପର।

Verse 10

अल्पाल्पविग्रहं नातिमृदुसन्दर्भनिर्भरं चूर्णकं नाम्तो दीर्घसमासात् कलिका भवेत्

ଯେଉଁ ରଚନାରେ ବିଗ୍ରହ (ପଦବିଭାଗ) ଅତ୍ୟଳ୍ପ ଓ ଅତିମୃଦୁ ସନ୍ଦର୍ଭ-ସଂଯୋଜନରେ ଅତିନିର୍ଭରତା ନଥାଏ, ତାହାକୁ ‘ଚୂର୍ଣକ’ କୁହାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ଦୀର୍ଘ ସମାସ ଥିଲେ ସେହିଟି ‘କଲିକା’ ହୁଏ।

Verse 11

भवेन्मध्यमसन्दर्भन्नातिकुत्सितविग्रहम् वृत्तच्छायाहरं वृत्तं गन्धिनैतत् किलोत्कटम्

ସନ୍ଦର୍ଭ-ସଂଯୋଜନ ମଧ୍ୟମ ହେବା ଉଚିତ ଓ ବିଗ୍ରହ ଅତ୍ୟଧିକ ଦୋଷପୂର୍ଣ୍ଣ ନ ହେବା ଉଚିତ। ଯେ ଛନ୍ଦ ଅନ୍ୟ ଛନ୍ଦର ‘ଛାୟା’ (ଲୟ-ସ୍ୱଭାବ) କୁ ହରଣ କରେ, ସେ ‘ଗନ୍ଧୀ’ (ମିଶ୍ର/ଦୂଷିତ) ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହାକୁ ଗୁରୁ ଦୋଷ ମନାଯାଏ।

Verse 12

आख्यायिका कथा खण्डकथा परिकथा तथा कथानिकेति मन्यन्ते गद्यकाव्यञ्च पञ्चधा

ଗଦ୍ୟକାବ୍ୟକୁ ସେମାନେ ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାର ମନେ କରନ୍ତି—ଆଖ୍ୟାୟିକା, କଥା, ଖଣ୍ଡକଥା, ପରିକଥା ଏବଂ କଥାନିକା।

Verse 13

कर्तृवंशप्रशंसा स्याद्यत्र गद्येन विस्तरात् कन्याहरणसंग्रामविप्रलम्भविपत्तयः

ଯେଉଁ ରଚନାରେ ବିସ୍ତୃତ ଗଦ୍ୟରେ କର୍ତ୍ତାଙ୍କ ବଂଶପ୍ରଶଂସା ଥାଏ ଏବଂ କନ୍ୟାହରଣ, ସଙ୍ଗ୍ରାମ, ପ୍ରେମବିରହ ଓ ବିପତ୍ତି ଭଳି ପ୍ରସଙ୍ଗ ମଧ୍ୟ ଥାଏ, ସେହି (ରଚନା) ଅଟେ।

Verse 14

भवन्ति यत्र दीप्ताश् च रीतिवृत्तिप्रवृत्तयः उच्छासैश् च परिच्छेदो यत्र या चूर्णकोत्तरा

ଯେଉଁ ଛନ୍ଦୋବଦ୍ଧ ରଚନାରେ ରୀତି ଓ ବୃତ୍ତିର ପ୍ରବୃତ୍ତି ଦୀପ୍ତ ହୁଏ, ଉଚ୍ଛ୍ୱାସ (ବିରାମ) ଦ୍ୱାରା ପରିଚ୍ଛେଦ କରାଯାଏ, ଏବଂ ‘ଚୂର୍ଣ୍ଣକୋତ୍ତରା’ ନାମକ ସମାପ୍ତି-ଲୟ ଥାଏ—ସେହି (ଲକ୍ଷଣ) ଅଟେ।

Verse 15

वक्त्रं वापरवक्त्रं वा यत्र साख्यायिका स्मृता श्लोकैः स्ववंशं संक्षेपात् कविर्यत्र प्रशंसति

ଯେଉଁ ରଚନାରେ କବି ନିଜ ବକ୍ତ୍ରରେ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ବକ୍ତା ମାଧ୍ୟମରେ ଆଖ୍ୟାନ କହନ୍ତି, ଏବଂ ଶ୍ଲୋକ ଦ୍ୱାରା ସଂକ୍ଷେପରେ ନିଜ ବଂଶକୁ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି—ସେହି ରଚନା ‘ଆଖ୍ୟାୟିକା’ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।

Verse 16

सुख्यस्यार्थावताराय भवेद्यत्र कथान्तरम् परिच्छेदो न यत्र स्याद्भवेद्वालम्भकैः क्वचित्

ପାଠକସୁଖ ଓ ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅର୍ଥର ସ୍ପଷ୍ଟ ଅବତାର ପାଇଁ ମାତ୍ର ଯେଉଁଠି କଥାନ୍ତର ପ୍ରବେଶ କରାଯିବ, ସେଠି ହିଁ ତାହା କରିବା ଉଚିତ; ଏବଂ ଯେଉଁଠି ଯଥାଯଥ ପରିଚ୍ଛେଦ ନାହିଁ, ସେଠି କେବେ କେବେ କଥାକୁ ଧରି ରଖିବାକୁ ‘ବାଲମ୍ଭକ’ ସହାୟକ ସଂଯୋଜକ ଅଂଶ ବ୍ୟବହାର ହୋଇପାରେ।

Verse 17

सा कथा नाम तद्गर्भे निबध्नीयाच्चतुष्पदीं भवेत् खण्डकथा यासौ यासौ परिकथा तयोः

କଥାର ଗର୍ଭରେ ଚତୁଷ୍ପଦୀ (ଚାରି ପଦ/ପଙ୍କ୍ତିର ଏକକ) ନିବଦ୍ଧ ହେଲେ ସେହିଟି ‘କଥା’ ନାମ। ଯାହା ଖଣ୍ଡିତ ଆଖ୍ୟାନ, ସେ ‘ଖଣ୍ଡକଥା’; ଯାହା ପ୍ରସଙ୍ଗାନୁସାରେ ଅନୁବନ୍ଧ ଆଖ୍ୟାନ, ସେ ‘ପରିକଥା’—ଏହି ଦୁଇର ଭେଦ ଏପରି।

Verse 18

अमात्यं सार्थकं वापि द्विजं वा नायकं विदुः स्यात्तयोः करुणं विद्धि विप्रलम्भश् चतुर्विधः

ଅମାତ୍ୟ, ସାର୍ଥକ (କାରଭାନ-ନେତା/ବ୍ୟାପାରୀ) କିମ୍ବା ଦ୍ୱିଜ (ବ୍ରାହ୍ମଣ)—ଏମାନଙ୍କୁ ନାୟକ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି। ଏହାଙ୍କ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ କରୁଣ ରସ ପ୍ରଧାନ; ବିପ୍ରଲମ୍ଭ (ବିୟୋଗ) ଚାରି ପ୍ରକାର ଜ୍ଞେୟ।

Verse 19

समाप्यते तयोर् नाद्या सा कथामनुधावति कथाख्यायिकयोर्मिश्रभावात् परिकथा स्मृता

ସେ ଦୁଇଟିରେ ପ୍ରଥମ କଥା ସମାପ୍ତ ହେଲେ ପରବର୍ତ୍ତୀଟି କଥାର ଗତିକୁ ଅନୁସରଣ କରେ। କଥା ଓ ଆଖ୍ୟାୟିକାର ମିଶ୍ରଭାବ ଥିବାରୁ ଏହାକୁ ‘ପରିକଥା’ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ।

Verse 20

भयानकं सुखपरं गर्भे च करुणो रसः अद्भुतो ऽन्ते सुकॢप्तार्थो नोदात्ता सा कथानिका

ଯେ କଥା ଭୟାନକ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସୁଖଦ ପରିଣାମକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରେ, ମଧ୍ୟଭାଗରେ କରୁଣ ରସ ଥାଏ, ଶେଷରେ ଅଦ୍ଭୁତରେ ସମାପ୍ତ ହୁଏ, ଅର୍ଥରେ ସୁସଂଗଠିତ ଓ ଉଦାତ୍ତ ଶୈଳୀ ନ ଧରେ—ସେହି କଥା ‘କଥାନିକା’ କୁହାଯାଏ।

Verse 21

पद्यं चतुष्पदी तच्च वृत्तं जातिरितित्रिधा वृत्तमक्षरसंख्येयमुक्थं तत् कृतिशेषजम्

ପଦ୍ୟ ଚାରି ପାଦର ହୁଏ। ଏହା ତିନି ପ୍ରକାର—ବୃତ୍ତ, ଜାତି ଓ ‘ଉକ୍ଥ’ (ଯାହା କୃତି-ନିର୍ମାଣର ଶେଷ ଅଂଶରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ)। ବୃତ୍ତ ଅକ୍ଷରସଂଖ୍ୟା ଗଣନାରେ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହୁଏ।

Verse 22

मात्राभिर्गणना सा जातिरिति काश्यपः सममर्धसमं वृत्तं विषमं पैङ्गलं त्रिधा

କାଶ୍ୟପଙ୍କ ମତାନୁସାରେ ମାତ୍ରା ଦ୍ୱାରା ଗଣନାକୁ ‘ଜାତି’ କୁହାଯାଏ। ପିଙ୍ଗଳଙ୍କ ପ୍ରଣାଳୀରେ ବୃତ୍ତ ତିନି ପ୍ରକାର—ସମ, ଅର୍ଧସମ ଓ ବିଷମ।

Verse 23

सा विद्या नौस्तितीषूर्णां गभीरं काव्यसागरं महाकाव्यं कलापश् च पर्याबन्धो विशेषकम्

ଗଭୀର କାବ୍ୟ-ସାଗର ତରିବାକୁ ଇଚ୍ଛୁକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସେହି ବିଦ୍ୟା ନୌକା ସମାନ; ତାହା ମହାକାବ୍ୟ, କଲାପ, ପର୍ୟାବନ୍ଧ ଓ ବିଶେଷକକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରେ।

Verse 24

कुलकं मुक्तकं कोष इति पद्यकुटुम्बकम् सर्गबन्धो महाकाव्यमारब्धं संस्कृतेन यत्

‘ପଦ୍ୟକୁଟୁମ୍ବକ’ର ଭେଦ—କୁଲକ, ମୁକ୍ତକ ଓ କୋଷ। ଯେ ରଚନା ପରିଷ୍କୃତ ସଂସ୍କୃତରେ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ସର୍ଗବନ୍ଧ (କାଣ୍ଟୋ-କ୍ରମ) ରୂପେ ବିନ୍ୟସ୍ତ, ସେହିଟି ମହାକାବ୍ୟ କୁହାଯାଏ।

Verse 25

तादात्म्यमजहत्तत्र तत्समं नाति दुष्यति इतिहासकथोद्भूतमितरद्वा सदाश्रयं

ସେଠାରେ ମୁଖ୍ୟାର୍ଥକୁ ନ ଛାଡ଼ୁଥିବା ତାଦାତ୍ମ୍ୟ ଯୁକ୍ତ; ଏବଂ ତାହା ସମାନ ପ୍ରୟୋଗ ମଧ୍ୟ ଅତିଦୋଷକର ନୁହେଁ। ଏହା ଇତିହାସ କିମ୍ବା କଥାରୁ ଉଦ୍ଭୂତ ହେଉ, କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ମୂଳରୁ, ସଦା ଯଥୋଚିତ ଆଶ୍ରୟରେ ଭିତ୍ତିସ୍ଥ ହେବା ଉଚିତ।

Verse 26

मन्त्रदूतप्रयाणाजिनियतं नातिविस्तरम् शक्कर्यातिजगत्यातिशक्कर्या त्रिष्टुभा तथा

ମନ୍ତ୍ରଦୂତ, ପ୍ରୟାଣ ଓ ଆଜିନୀ—ଏହି ଛନ୍ଦଗୁଡ଼ିକ ନିୟତ ଏବଂ ଅତିବିସ୍ତୃତ ନୁହେଁ; ଏହିପରି ଶକ୍କରୀ, ଅତିଜଗତୀ, ଅତିଶକ୍କରୀ ଓ ତ୍ରିଷ୍ଟୁଭ ମଧ୍ୟ ପରିଗଣିତ।

Verse 27

पुष्पिताग्रादिभिर्वक्राभिजनैश्चारुभिः समैः मुक्ता तु भिन्नवृत्तान्ता नातिसंक्षिप्तसर्गकम्

‘ପୁଷ୍ପିତାଗ୍ର’ ଆଦି ଅଲଙ୍କାରରେ ଶୋଭିତ, ସୁନ୍ଦର ବକ୍ରତା ଓ ଅଭିଜନ ଶବ୍ଦପ୍ରୟୋଗରେ ଯୁକ୍ତ, ରମ୍ୟ ଏବଂ ସମଲୟୀ ଯେ ରଚନା—ତାହାକୁ ‘ମୁକ୍ତା’ କୁହାଯାଏ; ଏଥିରେ ବୃତ୍ତାନ୍ତ-କ୍ରମ ବିଭିନ୍ନ ଓ ସର୍ଗ ଅତିସଂକ୍ଷିପ୍ତ ନୁହେଁ।

Verse 28

अतिशर्क्वरिकाष्टिभ्यामेकसङ्कीर्णकैः परः मात्रयाप्यपरः सर्गः प्राशस्त्येषु च पश्चिमः

ପୂର୍ବେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ଛନ୍ଦଗୁଡ଼ିକ ପରେ ‘ଅତିଶର୍କ୍ୱରୀ’ ଓ ‘କାଷ୍ଟୀ’ ନାମକ ଭେଦ ଆସେ। ତାପରେ ଏକ ପ୍ରକାର ମିଶ୍ରଣରେ ଗଠିତ ସଙ୍କୀର୍ଣ୍ଣ-ମିଶ୍ର ଛନ୍ଦ ହୁଏ। ଆଉ ଏକ ଶ୍ରେଣୀ ମାତ୍ରା ପ୍ରମାଣରେ ଭିନ୍ନ; ପ୍ରଶସ୍ତି-ଛନ୍ଦମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶେଷଟି ‘ପଶ୍ଚିମ’ କୁହାଯାଏ।

Verse 29

कल्पो ऽतिनिन्दितस्तस्मिन्विशेषानादरः सतां नगरार्णवशैलर्तु चन्द्रार्काश्रमपादपैः

ସେହି ପ୍ରକାର ରଚନାରେ ‘କଳ୍ପ’ (ଶୈଳୀ-ଗଠନ) ଅତ୍ୟନ୍ତ ନିନ୍ଦିତ; କାରଣ ଏଥିରେ ପଣ୍ଡିତମାନେ ମାନ୍ୟ କରୁଥିବା ଭେଦବିଶେଷର ଆଦର ନଥାଏ ଏବଂ ‘ନଗର, ଅର୍ଣ୍ଣବ, ଶୈଳ, ଋତୁ, ଚନ୍ଦ୍ର, ଅର୍କ, ଆଶ୍ରମ, ପାଦପ’ ଆଦି ଶବ୍ଦ ଅବିବେକରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ।

Verse 30

उद्यानसलिलक्रीडामधुपानरतोत्सवैः दूतीवचनविन्यासैर् असतीचरिताद्भूतैः

ଉଦ୍ୟାନ ଓ ଜଳକ୍ରୀଡା, ମଧୁପାନରେ ରତ ଉତ୍ସବ-ବିଲାସ, ଭୋଗାନନ୍ଦ, ଦୂତୀର ସନ୍ଦେଶର ଚତୁର ବାକ୍ୟବିନ୍ୟାସ, ଏବଂ ଅସତୀ ନାରୀର ଚରିତ୍ରଚିହ୍ନିତ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ କୃତ୍ୟ—ଏହାଦ୍ୱାରା (ତାହାର) ଚିତ୍ରଣ ହୁଏ।

Verse 31

तमसा मरुताप्यन्यैर् विभावैर् अतिनिर्भरैः कश्यप इति ज , ञ , ट च तादर्थमजहत्तत्रेति ज अनुष्टुभेति ज व्यक्तेति ञ सर्ववृत्तिप्रवृत्तञ्च सर्वभावप्रभावितम्

ତମସ, ମରୁତ୍ (ବାୟୁ) ଓ ଅନ୍ୟ ଅତିପ୍ରବଳ ବିଭାବମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅଭିଭୂତ (ପାଠରେ) ‘କଶ୍ୟପ’—ଏହା ଜ-, ଞ- ଓ ଟ-ପରମ୍ପରା ଅନୁସାରେ। ସେଠାରେ ଜ-ପରମ୍ପରା ‘ତାଦର୍ଥମ୍ ଅଜହତ୍ ତତ୍ର’ (ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅର୍ଥ ଛାଡ଼ିଲା ନାହିଁ) ଏବଂ ‘ଅନୁଷ୍ଟୁଭେ’ (ଅନୁଷ୍ଟୁଭ୍ ଛନ୍ଦରେ) କୁହେ; ଞ-ପରମ୍ପରା ‘ବ୍ୟକ୍ତ’ କୁହେ—ଯାହା ସର୍ବ ବୃତ୍ତିକୁ ପ୍ରବୃତ୍ତ କରେ ଓ ସର୍ବ ଭାବରେ ପ୍ରଭାବିତ।

Verse 32

सर्वरीतिरसैः पुष्टं पुष्टङ्गुणविभूषणैः अत एव महाकाव्यं तत्कर्ता च महाकविः

ଯେ ରଚନା ସମସ୍ତ ରୀତି ଓ ରସରେ ପୁଷ୍ଟ, ଏବଂ ପରିପକ୍ୱ ଗୁଣ ଓ ଅଳଙ୍କାରରେ ବିଭୂଷିତ—ସେହି ରଚନା ‘ମହାକାବ୍ୟ’ କୁହାଯାଏ; ତାହାର କର୍ତ୍ତା ‘ମହାକବି’ ଭାବେ ପରିଚିତ।

Verse 33

वाग्वैदग्ध्यप्रधानेपि रस एवात्र जीवितम् पृथक्प्रयत्ननिर्वर्त्यं वाग्वक्रिम्नि रसाद्वपुः

ଏଠାରେ ବାକ୍‌ଚାତୁର୍ୟ ପ୍ରଧାନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ କାବ୍ୟର ପ୍ରାଣ ରସ ମାତ୍ର। ବାକ୍ୟର ବକ୍ରତା ପୃଥକ୍ ପ୍ରୟାସରେ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ତାହାର ଦେହ ରସମୟ।

Verse 34

चतुर्वर्गफलं विश्वग्व्याख्यातं नायकाख्यया समानवृत्तिनिर्व्यूटः कौशिकीवृत्तिकोमलः

ଏହାର ଫଳ ଚତୁର୍ବର୍ଗସିଦ୍ଧି; ‘ନାୟକ’ ନାମରେ ଏହାକୁ ସର୍ବତ୍ର ପ୍ରୟୋଜ୍ୟ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି। ଏହା ସମବୃତ୍ତରେ ନିର୍ମିତ ଓ କୌଶିକୀ ବୃତ୍ତିସମ୍ବନ୍ଧୀୟ କୋମଳ।

Verse 35

कलापो ऽत्र प्रवासः प्रागनुरागाह्वयो रसः सविशेषकञ्च प्राप्त्यादि संस्कृतेनेत्रेण च

ଏଠାରେ କ୍ରମ—ପ୍ରଥମେ ପ୍ରବାସଜନିତ ବିରହ; ପରେ ‘ପ୍ରାଗନୁରାଗ’ ନାମକ ରସ; ଏବଂ ‘ସବିଶେଷକ’ ପ୍ରୟୋଗ, ସହିତ ପ୍ରାପ୍ତି ଆଦି ଅବସ୍ଥା—ଏସବୁକୁ ସଂସ୍କୃତ-ନେତ୍ର, ଅର୍ଥାତ୍ ସଂସ୍କାରିତ ବୁଦ୍ଧିରେ, ବୁଝିବା ଉଚିତ।

Verse 36

श्लोकैर् अनेकैः कुलकं स्यात् सन्दानितकानि तत् मुक्तकं श्लोक एकैकश् चमत्कारक्षमः सता ं

ଅନେକ ଶ୍ଲୋକର ସମୁହ ‘କୁଲକ’ କୁହାଯାଏ; ତାହାକୁ ‘ସନ୍ଦାନିତକ’ (ଯୋଡ଼ା-ଯୋଡ଼ିତ) ମଧ୍ୟ କୁହନ୍ତି। ‘ମୁକ୍ତକ’ ହେଉଛି ଏକମାତ୍ର ଶ୍ଲୋକ, ଯାହା ଏକାକୀ ମଧ୍ୟ ସତ୍ଜନଙ୍କୁ କାବ୍ୟଚମତ୍କାର ଦେଇପାରେ।

Verse 37

सूक्तिभिः कविसिंहानां सुन्दरीभिः समन्वितः कोषो ब्रह्मापरिच्छिन्नः स विदग्धाय रोचते

କବିସିଂହମାନଙ୍କ ସୁନ୍ଦର ସୁକ୍ତିରେ ସମୃଦ୍ଧ ଏମିତି ଏକ କୋଷ—ଯାହାକୁ ବ୍ରହ୍ମା ମଧ୍ୟ ସୀମାବଦ୍ଧ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ, ଅର୍ଥାତ୍ ଅକ୍ଷୟ—ସେହିଟି ମାତ୍ର ବିଦଗ୍ଧ ରସିକଙ୍କୁ ରୋଚେ।

Verse 38

आभासोपमशक्तिश् च सर्गे यद्भिन्नवृत्तता मिश्रं वपुरिति ख्यातं प्रकीर्णमिति च द्विधा श्रव्यञ्चैवाभिनेयञ्च प्रकीर्णं सकलोक्तिभिः

ଯେତେବେଳେ କୌଣସି ସର୍ଗରେ ଛନ୍ଦର ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରୟୋଗ ଥାଏ ଏବଂ ଆଭାସ, ଉପମା, ଶକ୍ତି ଆଦି ଅଳଙ୍କାର ମଧ୍ୟ ସହିତ ଥାଏ, ସେହି ରଚନା “ମିଶ୍ର-ବପୁ” ବୋଲି ପରିଚିତ। ଏହାକୁ “ପ୍ରକୀର୍ଣ” ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ; ଏହା ଦୁଇ ପ୍ରକାର—(୧) ଶ୍ରବ୍ୟ ଓ (୨) ଅଭିନେୟ, କାରଣ ଏଥିରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ଉକ୍ତି/ସଂବାଦାତ୍ମକ ଅଭିବ୍ୟକ୍ତି ଥାଏ।