Adhyaya 342

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे अलङ्कारे अभिनयादिनिरूपणं नामैकचत्वारिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ द्विचत्वारिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः शब्दालङ्काराः अग्निरुचाच स्यादावृत्तिरनुप्रासो वर्णानां पदवाक्ययोः एकवर्णानेकवर्णावृत्तेर्वर्णगुणो द्विधा

ଏହିପରି ଶ୍ରୀମଦ୍ ଅଗ୍ନେୟ ମହାପୁରାଣର ଅଲଙ୍କାର-ପ୍ରକରଣରେ ‘ଅଭିନୟାଦି-ନିରୂପଣ’ ନାମକ ୩୪୧ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଏବେ ୩୪୨ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ‘ଶବ୍ଦାଲଙ୍କାର’ ଆରମ୍ଭ। ଅଗ୍ନି କହିଲେ—ପଦ ଓ ବାକ୍ୟରେ ବର୍ଣ୍ଣମାନଙ୍କର ପୁନରାବୃତ୍ତି ହେଉଛି ଅନୁପ୍ରାସ; ଏକ ବର୍ଣ୍ଣ କିମ୍ବା ଅନେକ ବର୍ଣ୍ଣ ଆବୃତ୍ତିଭେଦରେ ବର୍ଣ୍ଣଗୁଣ ଦୁଇ ପ୍ରକାର।

Verse 2

एकवर्णगतावृत्तेर्जायन्ते पञ्च वृत्तयः मधुरा ललिता प्रौटा भद्रा परुषया सह

ଏକବର୍ଣ୍ଣ-ପ୍ରଧାନ ଆବୃତ୍ତିରୁ ପାଞ୍ଚଟି ବୃତ୍ତି (ଶୈଳୀ) ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ—ମଧୁରା, ଲଲିତା, ପ୍ରୌଢା, ଭଦ୍ରା ଏବଂ ପରୁଷା।

Verse 3

मधुरायाश् च वर्गन्तादधो वर्ग्या रणौ स्वनौ ह्रस्वस्वरेणान्तरितौ संयुक्तत्वं नकारयोः

ମଧୁରା-ଶୈଳୀରେ ବର୍ଗାନ୍ତର ତଳ ବର୍ଗର ଦୁଇ ଘୋଷ ଧ୍ୱନି ‘ର’ ଓ ‘ଣ’; ଏବଂ ହ୍ରସ୍ୱ ସ୍ୱର ଦ୍ୱାରା ପୃଥକ ହୋଇଥିବା ଦୁଇ ‘ନ’କାରକୁ ସଂଯୁକ୍ତବ୍ୟଞ୍ଜନ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ।

Verse 4

न कार्या वर्ग्यवर्णानामावृत्तिः पञ्चमाधिका महाप्राणोष्मसंयोगप्रविमुक्तलघूत्तरौ

ବର୍ଗୀୟ ବ୍ୟଞ୍ଜନମାନଙ୍କରେ ପଞ୍ଚମ (ନାସିକ୍ୟ) ଠାରୁ ଅଧିକ ଆବୃତ୍ତି କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଏବଂ ମହାପ୍ରାଣ ସଂଯୋଗରୁ ମୁକ୍ତ ଓ ଊଷ୍ମ (ଶ/ଷ/ସ/ହ) ସଂଯୋଗରୁ ମୁକ୍ତ—ଏହି ଦୁଇ ପ୍ରକାର ପରବର୍ତ୍ତୀ ଅକ୍ଷରକୁ ଲଘୁ ଭାବେ ଗଣାଯାଏ।

Verse 5

ललिता बलभूयिष्ठा प्रौटा या पणवर्गजा ऊर्ध्वं रेफेण युज्यन्ते नटवर्गोनपञ्चमाः

ଲଲିତା, ବଲଭୂୟିଷ୍ଠା, ପ୍ରୌଢା—ପ-ବର୍ଗଜ ଏହି ବର୍ଣ୍ଣମାନେ, ଉପରେ ଥିବା ରେଫ (ର୍) ସହ ଯୁକ୍ତ ହେଲେ, ଟ-ବର୍ଗର ପଞ୍ଚମକୁ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣମାନଙ୍କ ସହ ସଂଯୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 6

भद्रायां परिशिष्टाः स्युः परुषा साभिधीयते भवन्ति यस्यामूष्माणः संयुक्तास्तत्तदक्षरैः

‘ଭଦ୍ରା’ ନାମକ ଗୋଷ୍ଠୀରେ ଅବଶିଷ୍ଟ ବର୍ଣ୍ଣଗୁଡ଼ିକ ସମ୍ମିଳିତ ହୁଅନ୍ତି; ସେହି ସମୁହକୁ ‘ପରୁଷା’ (କଠୋର-ବର୍ଗ) କୁହାଯାଏ, ଯେଉଁଥିରେ ଊଷ୍ମ ବର୍ଣ୍ଣ (ଶ, ଷ, ସ, ହ) ନିଜ-ନିଜ ଅକ୍ଷର ସହ ଯୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 7

अकारवर्जमावृत्तिः स्वराणामतिभूयसी अनुस्वारविसर्गौ च पारुष्याय निरन्तरौ

‘ଅ’ କୁ ବାଦ ଦେଇ ସ୍ୱରମାନଙ୍କର ଅତ୍ୟଧିକ ପୁନରାବୃତ୍ତି, ଏବଂ ଅନୁସ୍ୱାର-ବିସର୍ଗର ନିରନ୍ତର ପ୍ରୟୋଗ—ଏହା ଧ୍ୱନିରେ ପରୁଷତା (କଠୋରତା) ଜନ୍ମାଏ।

Verse 8

शषसा रेफसंयुक्ताश्चाकारश्चापि भूयसा रशौ घनाविति ञ महाप्राणोष्मसंयोगादवियुक्तलघूत्तराविति ट ललिता वनभूयिष्ठेति ख ललिता वत्सभूयिष्ठेति ट अन्तस्थाभिन्नमाभ्याञ्च हः पारुष्याय संयुतः

ଶ/ଷ/ସ ଯେତେବେଳେ ରେଫ (ର୍) ସହ ଯୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି, ଏବଂ ବିଶେଷତଃ ଦୀର୍ଘ ‘ଆ’ ପୂର୍ବରୁ ଥାଏ, ‘ରଶୌ’ କ୍ରମରେ ଧ୍ୱନିକୁ ‘ଘନ’ (ସଂହତ/ଗାଢ଼) ବୋଲି ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ। ମହାପ୍ରାଣ ଧ୍ୱନି ଓ ଊଷ୍ମ ବର୍ଣ୍ଣର ସଂଯୋଗରୁ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଧ୍ୱନି ‘ଅବିୟୁକ୍ତ’ (ଅବିଭକ୍ତ) ବୋଲି ଶିଖାଯାଏ; ତେଠାରେ ଲଘୁ-ଗୁରୁ କ୍ରମ ରହେ। “ଲଲିତା ବନଭୂୟିଷ୍ଠ-” ରେ ‘ଖ’ ଦ୍ୱାରା, ଏବଂ “ଲଲିତା ବତ୍ସଭୂୟିଷ୍ଠ-” ରେ ‘ଟ’ ଦ୍ୱାରା ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଦିଆଯାଇଛି। ଅନ୍ତସ୍ଥ ଓ ବର୍ଗୀୟ ବର୍ଣ୍ଣ ସହ ଯୁକ୍ତ ‘ହ’ ଉଚ୍ଚାରଣରେ ପରୁଷତା ଜନ୍ମାଏ।

Verse 9

अन्यथापि गुरुर्वर्णः संयुक्तेपरिपन्थिनि पारुष्यायादिमांस्तत्र पूजिता न तु पञ्चमो

ଅନ୍ୟଥା (ଲଘୁ ଭାବେ ଧରିବା ସମ୍ଭାବନା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ) ଯଦି ସଂଯୁକ୍ତ ବ୍ୟଞ୍ଜନ ଦ୍ୱାରା ବାଧିତ ହୁଏ, ତେବେ ସେହି ଅକ୍ଷରକୁ ଗୁରୁ ମନାଯିବ; ‘ପରୁଷ୍ୟାୟ’ ଆଦି ଶ୍ରେଣୀରେ ଏହି ନିୟମ ସ୍ୱୀକୃତ, କିନ୍ତୁ ପଞ୍ଚମ ବିକଳ୍ପ ଗ୍ରାହ୍ୟ ନୁହେଁ।

Verse 10

क्षेपे शब्दानुकारे च परुषापि प्रयुज्यते कर्णाटी कौन्तली कौन्ती कौङ्कणी वामनासिका

‘ପରୁଷା’ ଶବ୍ଦଟି ‘କ୍ଷେପ’ (ଉପହାସ/ତିରସ୍କାର) ଏବଂ ‘ଶବ୍ଦାନୁକାର’ (ଧ୍ୱନିର ଅନୁକରଣ) ଅର୍ଥରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରୟୁକ୍ତ ହୁଏ; ଏହା କର୍ଣାଟୀ, କୌନ୍ତଲୀ, କୌନ୍ତୀ, କୌଙ୍କଣୀ ଓ ବାମନାସିକା ଆଦି (ଦେଶୀୟ/ଧ୍ୱନିଭେଦ) ର ସଂଜ୍ଞା ଭାବେ ମଧ୍ୟ ରହିଛି।

Verse 11

द्रावणी माधवी पञ्चवर्णान्तस्थोष्मभिः क्रमात् अनेकवर्णावृत्तिर्या भिन्नार्थप्रतिपादिका

ଦ୍ରାବଣୀ ଓ ମାଧବୀ ନାମକ ଛନ୍ଦଭେଦ କ୍ରମେ ପାଞ୍ଚ ବର୍ଣ୍ଣଶ୍ରେଣୀ—ବର୍ଗ (ସ୍ପର୍ଶ), ଅନ୍ତସ୍ଥ ଓ ଊଷ୍ମ—ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ। ଯେ ଅନେକ ବର୍ଣ୍ଣର ଆବୃତ୍ତି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଅର୍ଥ ପ୍ରତିପାଦନ କରେ, ସେହି ଭାବେ ଏହା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ।

Verse 12

यमकं साव्यपेतञ्च व्यपेतञ्चेति तद्द्विधा आनन्तर्यादव्यपेतं व्यपेतं व्यवधानतः

ଯମକ ଅଳଙ୍କାର ଦୁଇ ପ୍ରକାର—(୧) ଅବ୍ୟପେତ ଓ (୨) ବ୍ୟପେତ। ପୁନରୁକ୍ତ ଧ୍ୱନି/ପଦ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ସଂଲଗ୍ନ ହେଲେ ଅବ୍ୟପେତ, ମଧ୍ୟରେ ବ୍ୟବଧାନ ଥିଲେ ବ୍ୟପେତ।

Verse 13

द्वैविध्येनानयोः स्थानपादभेदाच्चतुर्विधम् आदिपादादिमध्यान्तेष्वेकद्वित्रिनियोगतः

ଏହି ଦୁଇର ଦ୍ୱୈବିଧ୍ୟ ଏବଂ ସ୍ଥାନ-ପାଦଭେଦ ଦ୍ୱାରା ଏହା ଚତୁର୍ବିଧ ହୁଏ। ଆଦିପାଦରେ ଓ ଆରମ୍ଭ–ମଧ୍ୟ–ଅନ୍ତ ସ୍ଥାନରେ ଏକ, ଦୁଇ, ତିନି ଏକକର ନିଯୋଗରେ ପ୍ରୟୋଗ ହୁଏ।

Verse 14

सप्तधा सप्तपूर्वेण चेत् पादेनोत्तरोत्तरः एकद्वित्रिपदारम्भस्तुल्यः षोढा तदापरं

ଯଦି ପାଦେ ପାଦେ କ୍ରମେ ଅଗ୍ରସର ହୋଇ ପ୍ରତ୍ୟେକ ପରବର୍ତ୍ତୀ ରୂପକୁ ପୂର୍ବବର୍ତ୍ତୀର ସପ୍ତଧା ମାପ ଆଧାରେ ଗଣାଯାଏ, ତେବେ ଏକ-, ଦ୍ୱି-, ତ୍ରି-ପାଦାରମ୍ଭ ଥିବା ବିନ୍ୟାସ ସମାନ ପ୍ରକାର; ତାପରେ ଏହା ଷୋଡଶଧା (ଷୋଳ ପ୍ରକାରେ) ଗଣ୍ୟ ହୁଏ।

Verse 15

तृतीयं त्रिविधं पादस्यादिमध्यान्तगोचरम् पादान्तयमकञ्चैव काञ्चीयमकमेव च

ଯମକର ତୃତୀୟ ଭେଦ ତ୍ରିବିଧ—ପାଦର ଆରମ୍ଭ, ମଧ୍ୟ ଓ ଅନ୍ତ ସ୍ଥାନରେ ଘଟେ। ଏଥିରେ ‘ପାଦାନ୍ତ-ଯମକ’ ଓ ‘କାଞ୍ଚୀ-ଯମକ’ (କଟିବନ୍ଧ-ସଦୃଶ) ମଧ୍ୟ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ।

Verse 16

संसर्गयमकञ्चैव विक्रान्तयमकन्तथा पादादियमकञ्चैव तथाम्रेडितमेव च

‘ସଂସର୍ଗ-ଯମକ’ ଏବଂ ‘ବିକ୍ରାନ୍ତ-ଯମକ’; ‘ପାଦାଦି-ଯମକ’ ଓ ‘ଆମ୍ରେଡିତ’ (ପୁନରୁକ୍ତ ରୂପ) ମଧ୍ୟ—ଏଗୁଡ଼ିକୁ ଅତିରିକ୍ତ ଭେଦ ଭାବେ ବୁଝିବା ଉଚିତ।

Verse 17

चतुर्व्यवसितञ्चैव मालायमकमेव च दशधा यमकं श्रेष्ठं तद्भेदा बहवो ऽपरे

‘ଚତୁର୍ବ୍ୟବସିତ’ ଓ ‘ମାଳା-ଯମକ’ ମଧ୍ୟ ଅଛି; ଯମକକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠତଃ ଦଶବିଧ ବୋଲି ବୁଝିବା ଉଚିତ, ଏହାଛଡ଼ା ଅନେକ ଅନ୍ୟ ଉପଭେଦ ମଧ୍ୟ ଅଛି।

Verse 18

स्वतन्त्रस्यान्यतन्त्रस्य पदस्यावर्तना द्विधा बालवासिकेति ख , ट च वनवासिकेति ञ पूर्वपूर्वेणेति ज , ञ , ट च सम्बन्धयमकश् चैवेति ख भिन्नप्रयोजनपदस्यावृत्तिं मनुजा विदुः

ପଦର ଆବର୍ତ୍ତନ (ପୁନରାବୃତ୍ତି)—ସେ ପଦ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ହେଉ କି ଅନ୍ୟତନ୍ତ୍ର (ପରାଶ୍ରିତ) ହେଉ—ଦୁଇ ପ୍ରକାର: (୧) ବାଳବାସିକା ଓ (୨) ବନବାସିକା। ଏହାକୁ ‘ପୂର୍ବପୂର୍ବେଣ’ (ପୂର୍ବ ସ୍ଥାନରେ ପୁନରାବୃତ୍ତି) ଏବଂ ‘ସମ୍ବନ୍ଧ-ଯମକ’ ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ। ପଣ୍ଡିତମାନେ ଏହାକୁ ଭିନ୍ନ ପ୍ରୟୋଜନରେ ସେଇ ପଦର ପୁନରାବୃତ୍ତି ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି।

Verse 19

द्वयोरावृत्तपदयोः समस्ता स्यात्समासतः असमासात्तयोर्व्यस्ता पादे त्वेकत्र विग्रहात्

ଦୁଇ ପାଦରେ ପଦ ପୁନରାବୃତ୍ତି ଥିଲେ, ସମାସ-ନିୟମ ଅନୁସାରେ ସେଗୁଡ଼ିକ ‘ସମସ୍ତା’ (ସଂଯୁକ୍ତ) ହେବ। କିନ୍ତୁ ସମାସ ନଥିଲେ ସେଗୁଡ଼ିକ ‘ବ୍ୟସ୍ତା’ (ବିଭକ୍ତ) ହେବ; ଏବଂ ଏକ ପାଦରେ ଯେଉଁଠାରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ବିଗ୍ରହ କରାଯାଏ, ସେଠାରେ ବିଭାଜନ ଧରିବା ଉଚିତ।

Verse 20

वाक्यस्यावृत्तिरप्येवं यथासम्भवमिष्यते अलङ्काराद्यनुप्रासो लघुमध्येवमर्हणात् *

ଏହିପରି ବାକ୍ୟର ପୁନରାବୃତ୍ତି ମଧ୍ୟ ଯଥାସମ୍ଭବ ଗ୍ରହଣୀୟ। କିନ୍ତୁ ଅନୁପ୍ରାସ ଆଦି ଅଳଙ୍କାର ହଳୁକା କିମ୍ବା ମଧ୍ୟମ ମାତ୍ରାରେ ହିଁ ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ, କାରଣ ଅତିଶୟ ଅନୁଚିତ।

Verse 21

यया कयाचिद्वृत्या यत् समानमनुभूयते तद्रूपादिपदासत्तिः सानुप्रसा रसावहा

ଯେଉଁଠି କୌଣସି ବାକ୍ପ୍ରୟୋଗରୀତିରେ ସାମ୍ୟବୋଧ ଅନୁଭୂତ ହୁଏ ଏବଂ ରୂପାଦି ସାମ୍ୟଯୁକ୍ତ ପଦମାନଙ୍କର ଯଥୋଚିତ ବିନ୍ୟାସ ଥାଏ, ତାହାକୁ ‘ଅନୁପ୍ରାସ’ କୁହାଯାଏ; ଏହା ରସବାହକ।

Verse 22

गोष्ठ्यां कुतूहलाध्यायी वाग्बन्धश्चित्रमुच्यते प्रश्नः प्रहेलिका गुप्तं च्युतदत्ते तथोभयम्

ଗୋଷ୍ଠୀରେ କୁତୂହଳ ଜଗାଉଥିବା ବାକ୍ୟବନ୍ଧକୁ ‘ଚିତ୍ର’ କୁହାଯାଏ। ‘ପ୍ରଶ୍ନ’ ହେଉଛି ପଚାରା; ‘ପ୍ରହେଲିକା’ ହେଉଛି ପହେଳି। ‘ଗୁପ୍ତ’ ଯେଉଁଠି ଅଭିପ୍ରେତ ଅର୍ଥ ଗୋପନ; ‘ଚ୍ୟୁତ-ଦତ୍ତ’ ଯେଉଁଠି କିଛି ସରାଇ ପୁଣି ଦିଆଯାଏ; ‘ତଥୋଭୟମ୍’ ଯେଉଁଠି ଉଭୟ ଏକତ୍ର।

Verse 23

समस्या सप्त तद्भेदा नानार्थस्यानुयोगतः यत्र प्रदीयते तुल्यवर्णविन्यासमुत्तरं

କାବ୍ୟ ‘ସମସ୍ୟା’ ସାତ ପ୍ରକାର; ନାନାର୍ଥକ ପଦର ଅନୁୟୋଗ/ପ୍ରେରଣା ଅନୁସାରେ ଭେଦ। ଯେଉଁଠି ଦିଆଯାଇଥିବା ପଦମାନଙ୍କ ସମାନ ବର୍ଣ୍ଣ-ବିନ୍ୟାସ ଥିବା ଉତ୍ତର ଦିଆଯାଏ, ସେହି ସମସ୍ୟା।

Verse 24

स प्रश्नः स्यादेकपृष्टद्विपृष्टोत्तरभेदतः द्विधैकपृष्टो द्विविधः समस्तो व्यस्त एव च

‘ପ୍ରଶ୍ନ’ ଏକପୃଷ୍ଟ-ଦ୍ୱିପୃଷ୍ଟ ଭେଦରେ ଏବଂ ଉତ୍ତରର ରୂପଭେଦରେ ବିଭକ୍ତ। ଏକପୃଷ୍ଟ ଦୁଇ ପ୍ରକାର; ଦ୍ୱିପୃଷ୍ଟ ମଧ୍ୟ ଦୁଇ ପ୍ରକାର—ସମସ୍ତ (ଏକସାଥି) ଓ ବ୍ୟସ୍ତ (ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍)।

Verse 25

द्वयोरप्यर्थयोर्गुह्यमानशब्दा प्रहेलिका सा द्विधार्थो च शाब्दी च तत्रार्थी चार्थबोधतः

‘ପ୍ରହେଲିକା’ ହେଉଛି ଏମିତି ଉକ୍ତି ଯେଉଁଠି ଉଭୟ ଅର୍ଥ ପ୍ରତି ଶବ୍ଦରଚନା ଗୁହ୍ୟ ରହେ; ଏହା ‘ଦ୍ୱିଧାର୍ଥ’ ଓ ‘ଶାବ୍ଦୀ’ ଭାବେ ମଧ୍ୟ ଗଣ୍ୟ। ଏଥିରେ ଅର୍ଥବୋଧ ଅଭିପ୍ରେତ ଅର୍ଥରୁ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 26

शब्दावबोधतः शाब्दी प्राहुः षोढा प्रहेलिकां यस्मिन् गुप्ते ऽपि वाक्याङ्गे भाव्यर्थो ऽपारमार्थिकः

ଶବ୍ଦବୋଧ ଆଧାରରେ ପ୍ରହେଳିକାକୁ ‘ଶାବ୍ଦୀ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହା ଷୋଳ ପ୍ରକାର। ବାକ୍ୟର କୌଣସି ଅଙ୍ଗ ଗୁପ୍ତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଅଭିପ୍ରେତ ଅର୍ଥ ଅନୁମାନ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ସେ ଅର୍ଥ ମୁଖ୍ୟ (ପରମାର୍ଥିକ/ଆକ୍ଷରିକ) ନୁହେଁ।

Verse 27

तदङ्गविहिताकाङ्क्षस्तद्गुप्तं गूढमप्यदः यत्रार्थान्तरनिर्भासो वाक्याङ्गच्यवनादिभिः

ଯେଉଁଠି ବାକ୍ୟର କୌଣସି ଅଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ଆକାଙ୍କ୍ଷା ଜନ୍ମେ, କିନ୍ତୁ ଅଭିପ୍ରେତ ଅର୍ଥ ଗୁପ୍ତ ରହେ, ତାହାକୁ ‘ଗୂଢ’ କୁହାଯାଏ। ସେଠାରେ ବାକ୍ୟାଙ୍ଗ ଚ୍ୟୁତି/ଲୋପ ଆଦି ଉପାୟରେ ଅର୍ଥାନ୍ତର-ନିର୍ଭାସ ହୁଏ।

Verse 28

तदङ्गविहिताकाङ्क्षस्तच्चुतं स्याच्चतुर्विधम् लघुमप्येवमर्हणादिति ट लघुमध्येव वर्हणादिति ज लघुमध्येवमर्हणात्, लघुमप्येवमर्हणात्, लघुमध्येव वर्हणात् एतत् पाठत्रयं न सम्यक् प्रतिभाति स्वरव्यञ्जनविन्दूनां विसर्गस्य च विच्युतेः

ବାକ୍ୟାଙ୍ଗ ନିୟମ ଅନୁସାରେ କୌଣସି ଅକ୍ଷରର ମାତ୍ରା (ଲଘୁ ଆଦି) ଆଶା କରାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ସେଥିରୁ ଚ୍ୟୁତ ଦେଖାଯାଏ, ତାହା ‘ଚ୍ୟୁତ’ ଓ ଏହା ଚାରି ପ୍ରକାର। ‘ଲଘୁମପ୍ୟେବମର୍ହଣାତ୍’ (ṭa), ‘ଲଘୁମଧ୍ୟେବ ବର୍ହଣାତ୍’ (ja) ଆଦି ତିନି ପାଠ ସମ୍ୟକ୍ ଲାଗେନି, କାରଣ ସ୍ୱର, ବ୍ୟଞ୍ଜନ, ବିନ୍ଦୁ/ଅନୁସ୍ୱାରଚିହ୍ନ ଓ ବିସର୍ଗରେ ଭ୍ରଷ୍ଟତା ହୋଇଛି।

Verse 29

दत्तेपि यत्र वाक्याङ्गे द्वितीयोर्थः प्रतीयते दत्तन्तदाहुस्तद्भेदाः स्वराद्यैः पूर्ववन्मताः

ବାକ୍ୟାଙ୍ଗରେ ଶବ୍ଦରୂପ ‘ଦତ୍ତ’ (ଦିଆଯାଇଥିବା/ସ୍ଥାପିତ) ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଯେଉଁଠି ଦ୍ୱିତୀୟ ଅର୍ଥ ପ୍ରତୀତ ହୁଏ, ତାହାକୁ ‘ଦତ୍ତ’ କୁହାଯାଏ। ତାହାର ଭେଦ—ସ୍ୱର ଆଦି ଉପରେ ଆଧାରିତ—ପୂର୍ବବତ୍ ମନାଯାଇଛି।

Verse 30

अपनीताक्षरस्थाने न्यस्ते वर्णान्तरे ऽपि च भासते ऽर्थान्तरं यत्र च्युतदत्तं तदुच्यते

ଅପସାରିତ ଅକ୍ଷରର ସ୍ଥାନରେ ଅନ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣ ରଖିଲେ ଯେଉଁଠି ଅର୍ଥାନ୍ତର ପ୍ରକାଶ ପାଏ, ତାହାକୁ ‘ଚ୍ୟୁତ-ଦତ୍ତ’ (ସ୍ଥାନଚ୍ୟୁତ ପ୍ରତିସ୍ଥାପନ) କୁହାଯାଏ।

Verse 31

सुश्लिष्टपद्यमेकं यन्नानाश्लोकांशनिर्मितम् सा ममस्या परस्यात्मपरयोः कृतिसङ्करात्

ଅନେକ ଶ୍ଲୋକର ଅଂଶ ନେଇ ଗଢ଼ା ଏକ ସୁସଂଯୁକ୍ତ ପଦ୍ୟ—ନିଜ ଓ ପରର ରଚନା ସଂକର ହେଲେ ‘ମମ’ କୁହାଯାଏ; ନିଜ ରଚନାରେ ଅନ୍ୟ କବିର ରଚନା ମିଶିଲେ ‘ପରସ୍ୟ’ କୁହାଯାଏ।

Verse 32

दुःखेन कृतमत्यर्थं कविसामर्थ्यसूचकम् दुष्करं नीरसत्वेपि विदग्धानां महोत्सवः

ଅତ୍ୟଧିକ ପରିଶ୍ରମରେ ରଚିତ କାବ୍ୟ କବିର ସାମର୍ଥ୍ୟର ସ୍ପଷ୍ଟ ସୂଚକ। ରସ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଯାହା ଦୁଷ୍କର, ତାହା ବିଦଗ୍ଧ ରସିକଙ୍କ ପାଇଁ ମହୋତ୍ସବ ସମାନ।

Verse 33

नियमाच्च विदर्भाच बन्धाच्च भवति त्रिधा कवेः प्रतिज्ञा निर्माणरम्यस्य नियमः स्मृतः

କବିର ପ୍ରତିଜ୍ଞା ତିନି ପ୍ରକାର—(୧) ନିୟମରୁ, (୨) ବୈଦର୍ଭୀ ରୀତିରୁ, ଏବଂ (୩) ବନ୍ଧ (ଛନ୍ଦ/ଗଠନ)ରୁ। ନିର୍ମାଣକୁ ରମ୍ୟ କରୁଥିବା ଏହି ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ‘ନିୟମ’ ଭାବେ ସ୍ମୃତ।

Verse 34

स्थानेनापि स्वरेणापि व्यञ्जनेनापि स त्रिधा विकल्पः प्रातिलोम्यानुलोम्यादेवाभिधीयते

ସେ ‘ବିକଳ୍ପ’ ତିନି ପ୍ରକାର—ଉଚ୍ଚାରଣ-ସ୍ଥାନ ପରିବର୍ତ୍ତନରୁ, ସ୍ୱର ପରିବର୍ତ୍ତନରୁ, ଏବଂ ବ୍ୟଞ୍ଜନ ପରିବର୍ତ୍ତନରୁ; ଏବଂ ଏହାକୁ ବିଶେଷତଃ ପ୍ରତିଲୋମ୍ୟ ଓ ଅନୁଲୋମ୍ୟ କ୍ରମରେ ଅଭିଧାନ କରାଯାଏ।

Verse 35

प्रतिलोम्यानुलोम्यञ्च शब्देनार्थेन जायते अनेकधावृत्तवर्णविन्यासैः शिल्पकल्पना

ପ୍ରତିଲୋମ୍ୟ ଓ ଅନୁଲୋମ୍ୟ—ଶବ୍ଦ ଓ ଅର୍ଥ ଉଭୟ ସ୍ତରରେ—ଦ୍ୱାରା ଶିଳ୍ପ-କଳ୍ପନା ଜନ୍ମେ; ଅକ୍ଷରମାନଙ୍କୁ ନାନା ପ୍ରକାରେ ସଜାଇ, ପୁନରାବୃତ୍ତିମୟ ବିନ୍ୟାସରେ ତାହା ଗଢ଼ାଯାଏ।

Verse 36

तत्तत्प्रसिद्धवस्तूनां बन्ध इत्य् अभिधीयते गोमूत्रिकार्धभ्रमणे सर्वतोभद्रमम्बुजम्

ପ୍ରସିଦ୍ଧ ବସ୍ତୁମାନଙ୍କ ଆକୃତିରେ ଯେ ବିନ୍ୟାସ ଗଢ଼ାଯାଏ, ତାହାକୁ ‘ବନ୍ଧ’ କୁହାଯାଏ। ‘ଗୋମୂତ୍ରିକା’ର ଅର୍ଧ-ଭ୍ରମଣରେ ‘ସର୍ବତୋଭଦ୍ର’ ଓ ‘ଅମ୍ବୁଜ’ (ପଦ୍ମ) ଆକୃତି ହୁଏ।

Verse 37

चक्रञ्चक्राब्जकं दण्डो मुरजाश्चेति चाष्टधा प्रत्यर्धं प्रतिपादं स्यादेकान्तरसमाक्षरा

ଛନ୍ଦ-ବିନ୍ୟାସ ଆଠ ପ୍ରକାର—ଚକ୍ର, ଚକ୍ର, ଅବ୍ଜକ, ଦଣ୍ଡ, ମୁରଜ ଇତ୍ୟାଦି। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅର୍ଧ ଓ ପ୍ରତ୍ୟେକ ପାଦରେ ଅକ୍ଷରଗୁଡ଼ିକୁ ଏକାନ୍ତରେ ସମାନ (ସମାକ୍ଷର) ଭାବେ ଗଠନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 38

द्विधा गोमूत्रिकां पूर्वामाहुरश्वपदां परे अन्त्याङ्गोमूत्रिकां धेनुं जालबन्धं वदन्ति हि

ପୂର୍ବର ‘ଗୋମୂତ୍ରିକା’ ଦୁଇ ପ୍ରକାର ବୋଲି କୁହାଯାଏ; କେହି କେହି ତାହାକୁ ‘ଅଶ୍ୱପଦା’ ମଧ୍ୟ କହନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଯାହାର ଅନ୍ତିମ ଅଙ୍ଗ ଗୋମୂତ୍ରିକା-ରୂପ, ସେ ‘ଧେନୁ’ ନାମରେ ପରିଚିତ; ଏହାକୁ ‘ଜାଲବନ୍ଧ’ (ଜାଲ ପରି ବନ୍ଧନ) ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ।

Verse 39

अर्धाभ्यामर्धपादैश् च कुर्याद्विन्यासमेतयोः जानुबन्धमिति क , ख च न्यस्तानामिह वर्णानामधोधः क्रमभागिनां

ଏହି ଦୁଇଟିର ବିନ୍ୟାସ ଦୁଇ ଅର୍ଧ ଓ ଅର୍ଧ-ପାଦ ଦ୍ୱାରା କରିବା ଉଚିତ। ଏଠାରେ ‘କ’ ଓ ‘ଖ’ ବର୍ଣ୍ଣକୁ ‘ଜାନୁବନ୍ଧ’ (ଘୁଁଟି ସନ୍ଧି) କୁହାଯାଏ; ଏବଂ କ୍ରମଭାଗୀ ବର୍ଣ୍ଣଗୁଡ଼ିକୁ ଧୀରେ ଧୀରେ ଅଧୋଦିଗରେ କ୍ରମଶଃ ସ୍ଥାପନ କରିବା ଦରକାର।

Verse 40

अधोधःस्थितवर्णानां यावत्तूर्यपदन्नयेत् तुर्यपादान्नयेदूर्ध पादार्धं प्रातिलोम्यतः

ଅଧୋଦିଗରେ ସ୍ଥାପିତ ଅକ୍ଷରମାନଙ୍କ ବିନ୍ୟାସ କରି କରି ଚତୁର୍ଥ ପାଦ (ତୂର୍ୟ-ପଦ) ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନେବା ଉଚିତ। ପରେ ଚତୁର୍ଥ ପାଦରୁ ଉପରକୁ, କ୍ରମକୁ ଓଲଟାଇ (ପ୍ରାତିଲୋମ୍ୟ) ପାଦାର୍ଧ ମଧ୍ୟରେ ଅଗ୍ରସର ହେବା ଦରକାର।

Verse 41

तदेव सर्वतोभद्रं त्रिविधं सरसीरुहं चतुष्पत्रं ततो विघ्नं चतुष्पत्रे उभे अपि

ସେହି (ଆଲେଖ୍ୟ) ହିଁ ‘ସର୍ବତୋଭଦ୍ର’; ‘ସରସୀରୁହ’ (ପଦ୍ମ-ଯନ୍ତ୍ର) ତିନି ପ୍ରକାର। ପରେ ଚତୁଷ୍ପତ୍ର, ତାପରେ ବିଘ୍ନ-ନିବାରକ ଯନ୍ତ୍ର—ଏ ଦୁହେଁ ଚତୁଷ୍ପତ୍ର ରୂପେ ଅଙ୍କିତ ହୁଏ।

Verse 42

अथ प्रथमपादस्य मूर्धन्यस्त्रिपदाक्षरं सर्वेषामेव पादानामन्ते तदुपजायते

ଏବେ ପ୍ରଥମ ପାଦରେ ମୂର୍ଧନ୍ୟ ଲକ୍ଷଣଯୁକ୍ତ ତ୍ରିପଦାକ୍ଷର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ସେହି ତତ୍ତ୍ୱ ସମସ୍ତ ପାଦର ଶେଷରେ ମଧ୍ୟ ଉପଜେ।

Verse 43

प्राक्पदस्यान्तिमं प्रत्यक् पादादौ प्रातिलोम्यतः अन्त्यपादान्तिमञ्चाद्यपादादावक्षरद्वयं

ପାଦର ଆରମ୍ଭରେ କ୍ରମକୁ ପ୍ରତିଲୋମ କରି ପୂର୍ବ ପଦର ଶେଷ ଅକ୍ଷର ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ; ଏବଂ ଶେଷ ପାଦର ଶେଷ ଅକ୍ଷର ମଧ୍ୟ। ଏହିପରି ପ୍ରଥମ ପାଦର ଆରମ୍ଭରେ ଅକ୍ଷରଦ୍ୱୟ ହୁଏ।

Verse 44

चतुश्छदे भवेदष्टच्छदे वर्णत्रयं पुनः स्यात् षोडशच्छदे त्वेकान्तरञ्चेदेकमक्षरं

ଚତୁଷ୍ଛଦରେ ତାହା ଅଷ୍ଟଛଦ ହୁଏ; ଅଷ୍ଟଛଦରେ ପୁନଃ ତିନି ବର୍ଣ୍ଣର ଗୋଷ୍ଠୀ ହେବା ଉଚିତ। କିନ୍ତୁ ଷୋଡଶଛଦରେ ଏକାନ୍ତର ବିନ୍ୟାସ କଲେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଏକକ ଏକ ଅକ୍ଷର ହୁଏ।

Verse 45

कर्णिकां तोलयेदूर्ध्वं पत्राकाराक्षरावलिं प्रवेशयेत् कर्णिकायाञ्चतुष्पत्रसरोरुहे

କର୍ଣ୍ଣିକାକୁ ଉପରକୁ ଉତ୍ତୋଳିତ (ଚିହ୍ନିତ) କରି, ଚତୁଷ୍ପତ୍ର ପଦ୍ମର କର୍ଣ୍ଣିକାରେ ପତ୍ରାକାର ଅକ୍ଷରାବଳୀ ପ୍ରବେଶ କରାଇବା ଉଚିତ।

Verse 46

कर्णिकायां लिखेदेकं द्वे द्वे दिक्षु विदिक्षु च प्रवेशनिर्गमौ दिक्षु कुर्यादष्टच्छदे ऽम्बुजे

କର୍ଣ୍ଣିକା (ମଧ୍ୟଭାଗ)ରେ ଗୋଟିଏ ଚିହ୍ନ/ଅକ୍ଷର ଲେଖିବ; ଦିଗ ଓ ବିଦିଗରେ ଦୁଇଟି କରି ଲେଖିବ। ଅଷ୍ଟଦଳ ପଦ୍ମରେ ଦିଗାନୁସାରେ ପ୍ରବେଶ–ନିର୍ଗମ ମଧ୍ୟ ବିନ୍ୟାସ କରିବ।

Verse 47

विश्वग्विषमवर्णानां तावत् पत्राबलीजुषां मध्ये समाक्षरन्यासःसरोजे षोडशच्छदे

ବିଭିନ୍ନ ଓ ଅସମ ବର୍ଣ୍ଣଶ୍ରେଣୀ ଧାରଣ କରୁଥିବା ପତ୍ରାବଳୀକ୍ରମଯୁକ୍ତ ଷୋଡଶଦଳ ପଦ୍ମଯନ୍ତ୍ରରେ ପ୍ରଥମେ ମନ୍ତ୍ରାକ୍ଷରଗୁଡ଼ିକୁ ପତ୍ରକ୍ରମରେ ବିନ୍ୟାସ କରିବ; ପରେ ମଧ୍ୟଭାଗରେ ସମାକ୍ଷର-ନ୍ୟାସ କରିବ।

Verse 48

द्विधा चक्रं चतुररं षडरन्तत्र चादिमं पूर्वार्धे सदृशा वर्णाः पादप्रथमपञ्चमाः

ଏଠାରେ ‘ଚକ୍ର’ ଦୁଇଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ; ଏଥିରେ ଚାରି ଅର ଏବଂ ପରେ ଛଅ ଅର ରହେ, ଆଦ୍ୟ ବିନ୍ୟାସଟି ପ୍ରଧାନ। ପୂର୍ବାର୍ଧରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ପାଦର ପ୍ରଥମ ଓ ପଞ୍ଚମ ସ୍ଥାନର ଅକ୍ଷର ସଦୃଶ ହୁଏ।

Verse 49

अयुजो ऽश्वयुजश् चैव तुर्यावप्यष्टमावपि तस्योपपादप्राक्प्रत्यगरेषु च यथाक्रमं

ସେହିପରି ‘ଅୟୁଜ’ (ବିଷମ ସମୂହ), ‘ଅଶ୍ୱୟୁଜା’, ଚତୁର୍ଥ ଏବଂ ଅଷ୍ଟମ—ଏଗୁଡ଼ିକୁ ଯଥାକ୍ରମେ ତାହାର ଉପପାଦଗୁଡ଼ିକରେ, ଅର୍ଥାତ୍ ପାଦସ୍ଥାନ, ପୂର୍ବପାର୍ଶ୍ୱ ଓ ପଶ୍ଚିମପାର୍ଶ୍ୱରେ ବିନ୍ୟାସ କରିବ।

Verse 50

स्यात्पादार्धचतुष्कन्तु नाभौ तस्याद्यमक्षरं पश्चिमारावधि नयेन्नेमौ शेषे पदद्वयी

ଛନ୍ଦରେ ଚାରି ପାଦ ଥିଲେ, ‘ନାଭି’ (ମଧ୍ୟ-ସନ୍ଧି)ରେ ତାହାର ପ୍ରଥମ ଅକ୍ଷର ଗ୍ରହଣ କରି, ବିଭାଜନକୁ ପଶ୍ଚିମ ସୀମା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନେବ। ଅବଶିଷ୍ଟ ଭାଗରେ ଦୁଇ ପାଦ (ବିନ୍ୟାସ ପାଇଁ) ରହିଯାଏ।

Verse 51

तृतीयं तुर्यपादान्ते प्रथमौ सदृशावुभौ वर्णौ पादत्रयस्यापि दशमः सदृशो यदि

ଯଦି ଚତୁର୍ଥ ପାଦର ଶେଷରେ (ଶେଷରୁ) ତୃତୀୟ ବର୍ଣ୍ଣ ସମାନ ହୁଏ, ଏବଂ ପ୍ରଥମ ତିନି ପାଦରେ ପ୍ରଥମ ଦୁଇ ବର୍ଣ୍ଣ ଏକରୂପ ହୁଏ, ତଥା ପାଦରେ ଗଣିତ ଦଶମ ବର୍ଣ୍ଣ ମଧ୍ୟ ସମାନ ହୁଏ, ତେବେ ଏହି ଲକ୍ଷଣରେ ଛନ୍ଦ ପରିଚିତ ହୁଏ।

Verse 52

प्रथमे चरमे तस्य षड्तर्णाः पथिमे यदि भवन्ति द्व्यन्तरं तर्हि वृहच्च क्रमुदाहृतं

ଯଦି ସେହି ଛନ୍ଦର ପ୍ରଥମ ଓ ଶେଷ ପାଦରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ପାଦକୁ ଷଟ୍ ତାରା-ଏକକ (ମାତ୍ରା/ତାଳ ଗଣନା) ଥାଏ, ଏବଂ ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଦୁଇ ଏକକର ବ୍ୟବଧାନ ଥାଏ, ତେବେ ସେହି ବିନ୍ୟାସ ‘ବୃହତ୍’ ଓ ‘କ୍ରମ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 53

सम्मुखारद्वये पादमेकैकं क्रमशो लिखेत् नाभौ तु वर्णं दशमं नेमौ तूर्यपदन्नयेत्

ସମ୍ମୁଖ ଥିବା ଦୁଇ ଅର/ରେଖାରେ ପାଦର ବର୍ଣ୍ଣଗୁଡ଼ିକୁ କ୍ରମକ୍ରମେ ଗୋଟିଏ ଗୋଟିଏ କରି ଲେଖିବ। ନାଭି (କେନ୍ଦ୍ର) ରେ ଦଶମ ବର୍ଣ୍ଣ ସ୍ଥାପନ କରିବ; ନେମି (ପରିଧି) ରେ ଚତୁର୍ଥ ପଦ/ସମୂହକୁ ନେଇ ରଖିବ।

Verse 54

श्लोकस्याद्यन्तदशमाः समा आद्यन्तिमौ युजोः आदौ वर्णः समौ तुर्यपञ्चमावाद्यतर्ययोः

ଶ୍ଲୋକ ଛନ୍ଦରେ ପ୍ରଥମ, ଶେଷ ଓ ଦଶମ ବର୍ଣ୍ଣ ଗୁରୁ (ଭାରୀ) ହୁଏ। ସମ (ଯୁଗ) ପାଦରେ ପ୍ରଥମ ଓ ଶେଷ ବର୍ଣ୍ଣ ଗୁରୁ; ଏବଂ ଆରମ୍ଭରେ ଅନ୍ୟ ପାଦଗୁଡ଼ିକରେ ନିୟମାନୁସାରେ ଚତୁର୍ଥ ଓ ପଞ୍ଚମ ବର୍ଣ୍ଣ ଗୁରୁ ହୁଏ।

Verse 55

द्वितीयप्रातिलोम्येन तृतीयं जायते यदि पदं विदध्यात् पत्रस्य दण्डश् चक्राब्जकं कृतेः

ଯଦି ଦ୍ୱିତୀୟ ବିନ୍ୟାସକୁ ପ୍ରାତିଲୋମ୍ୟ (ଉଲ୍ଟା) କରିଲେ ତୃତୀୟ ପଦ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ତେବେ ସେହି ପଦକୁ ସେହିପରି ଗଢ଼ିବା ଉଚିତ। ‘ପତ୍ର’ ଯୋଜନାରେ ‘ଦଣ୍ଡ’ ଥାଏ, ଏବଂ ‘କୃତି’ ଯୋଜନାରେ ‘ଚକ୍ରାବ୍ଜକ’ (ଚକ୍ର-କମଳ) ବିନ୍ୟାସ ଥାଏ।

Verse 56

द्वितीयौ प्राग्दले तुल्यौ सप्तमौ च तथापरौ सदृशावुत्तरदलौ द्वितीयाभ्यामथार्धयोः

ପ୍ରଥମ ପାଦାର୍ଧରେ ଦ୍ୱିତୀୟ ଦୁଇ ବର୍ଣ୍ଣସ୍ଥାନ ସମାନ; ସପ୍ତମ ଆଦି ମଧ୍ୟ ତଦ୍ରୂପ। ଉତ୍ତର ପାଦାର୍ଧରେ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି ସଦୃଶ; ତେଣୁ ଉଭୟ ଅର୍ଧରେ ଦ୍ୱିତୀୟ-ସ୍ଥାନ ଆଧାରେ ଛନ୍ଦବିନ୍ୟାସ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହୁଏ।

Verse 57

द्वितीयषष्ठाः सदृशाश् चतुर्थपञ्चमावपि आद्यन्तपादयोस्तुल्यौ परार्धसप्तमावपि

ଦ୍ୱିତୀୟ ଓ ଷଷ୍ଠ ପାଦ ସଦୃଶ; ଚତୁର୍ଥ ଓ ପଞ୍ଚମ ମଧ୍ୟ ତଦ୍ରୂପ। ପ୍ରଥମ ଓ ଶେଷ ପାଦ ସମାନ; ଏବଂ ପରାର୍ଧର ସପ୍ତମ ପାଦ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି ତୁଲ୍ୟ।

Verse 58

समौ तुर्यं पञ्चमन्तु क्रमेण विनियोजयेत् तुर्यौ योज्यौ तु तद्वच्च दलान्ताः क्रमपादयोः

ସମ (ଜୋଡ଼) ବର୍ଣ୍ଣଗୁଡ଼ିକୁ କ୍ରମେ ଚତୁର୍ଥ ଓ ପଞ୍ଚମରେ ବିନିଯୋଜନ କରିବା ଉଚିତ। ତଦ୍ରୂପ ଦୁଇ ଚତୁର୍ଥ-ଏକକକୁ ଯୋଡ଼ିବା; ଏବଂ ଦଳାନ୍ତଗୁଡ଼ିକୁ କ୍ରମଶଃ ଦୁଇ ପାଦର ଶେଷରେ ସ୍ଥାପନ କରିବା।

Verse 59

अर्धयोरन्तिमाद्यौ तु मुरजे सदृशावभौ पादार्धपतितो वर्णः प्रातिलोम्यानुलोमतः

‘ମୁରଜ’ ଛନ୍ଦରେ ପୂର୍ବାର୍ଧର ଅନ୍ତିମ ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଉତ୍ତରାର୍ଧର ଆଦ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣ ସଦୃଶ। ପାଦମଧ୍ୟରେ ପତିତ ବର୍ଣ୍ଣକୁ ପ୍ରାତିଲୋମ୍ୟ ଓ ଅନୁଲୋମ—ଦୁଇ ପ୍ରକାର ପାଠରେ ପରୀକ୍ଷା କରି ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 60

अन्तिमं परिबध्नीयाद्यावत्तुर्यमिहादिमत् पादात्तुर्याद्यदेवाद्यं नवमात् षोडशादपि

ଏଠାରେ ପ୍ରଥମରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଚତୁର୍ଥ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅନ୍ତିମ (ଭାଗ/ବର୍ଣ୍ଣ)କୁ ଦୃଢ଼ଭାବେ ବାନ୍ଧି (ସ୍ଥାପିତ) କରିବା ଉଚିତ। ଏବଂ ପାଦରେ ଚତୁର୍ଥରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ‘ଦେବାଦି’ କ୍ରମକୁ ନବମରୁ ଷୋଡଶ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମଧ୍ୟ ବାନ୍ଧି ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 61

अक्षरात् पुटके मध्ये मध्ये ऽक्षरचतुष्टयम् कृत्वा कुर्याद्यथैतस्य मुरजाकारता भवेत्

‘ପୁଟକ’ ନାମକ ଛନ୍ଦୋବନ୍ଧରେ ଗୋଟିଏ ଅକ୍ଷରରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ମଧ୍ୟେ ମଧ୍ୟେ ଚାରି ଅକ୍ଷରର ଗୋଷ୍ଠୀ ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଏହା ମୁରଜ (ମୃଦଙ୍ଗ) ସଦୃଶ ଆକାର ଧାରଣ କରେ।

Verse 62

द्वितीयं चक्रशार्दूलविक्रीडितकसम्पदम् गोमूत्रिका सर्ववृत्तैर् अन्ये बन्धास्त्वनुष्टुभा

ଦ୍ୱିତୀୟ ବନ୍ଧ ‘ଚକ୍ର–ଶାର୍ଦୂଳ–ବିକ୍ରୀଡିତକ–ସମ୍ପଦ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ‘ଗୋମୂତ୍ରିକା’ ସମସ୍ତ ବୃତ୍ତ/ଛନ୍ଦରେ ହୋଇପାରେ; କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟ ବନ୍ଧଗୁଡ଼ିକ ଅନୁଷ୍ଟୁଭ୍ ଛନ୍ଦରେ ହିଁ।

Verse 63

नामधेयं यदि न चेदमीषु कविकाव्ययोः मित्रधेयाभितुष्यन्ति नामित्रः खिद्यते तथा

ଏହି—କବି ଓ କାବ୍ୟ—ପାଇଁ ଯଦି ଯଥୋଚିତ ନାମ ନଥାଏ, ତେବେ ଯେମାନେ କେବଳ ମିତ୍ରସଦୃଶ ଉପନାମରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି ସେମାନେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଯେ ମିତ୍ର ନୁହେଁ ସେ ତେଣୁ ଦୁଃଖିତ ହୁଏ।

Verse 64

वाणवाणासनव्योमखड्गमुद्गरशक्तयः द्विचतुर्थत्रिशृङ्गाटा दम्भोलिमुषलाङ्कुशाः

ବାଣ, ଧନୁ-ବାଣର ସାମଗ୍ରୀ, ଆକାଶୀୟ (ପ୍ରକ୍ଷେପ୍ୟ) ଶସ୍ତ୍ର, ଖଡ୍ଗ, ମୁଦ୍ଗର/ଗଦା, ଶକ୍ତି (ଭାଲା); ଏବଂ ଦୁଇ, ଚାରି କିମ୍ବା ତିନି ଶୃଙ୍ଗ ଥିବା ଶସ୍ତ୍ର—ସହିତ ବଜ୍ର, ମୁଷଳ ଓ ଅଙ୍କୁଶ।

Verse 65

पदं रथस्य नागस्य पुष्करिण्यसिपुत्रिका एते बन्धास् तथा चान्ये एवं ज्ञेयाः स्वयं बुधैः

‘ପଦଂ’, ‘ରଥସ୍ୟ’, ‘ନାଗସ୍ୟ’, ‘ପୁଷ୍କରିଣୀ’, ‘ଅସିପୁତ୍ରିକା’—ଏଗୁଡ଼ିକ ବନ୍ଧ (ବାନ୍ଧନ/ବିନ୍ୟାସ) ର ପାରିଭାଷିକ ନାମ; ଏପରି ଅନ୍ୟ ଶବ୍ଦମାନେ ମଧ୍ୟ ପଣ୍ଡିତମାନେ ଏହି ପ୍ରକାରେ ସ୍ୱୟଂ ବୁଝିବା ଉଚିତ।