Adhyaya 341

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे अलङ्कारे नृत्यादावङ्गकर्मनिरूपणम् नाम चत्वरिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथैकचत्वारिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अभिनयादिनिरूपणं अग्निर् उवाच आभिमुख्यन्नयन्नर्थान्विज्ञेयो ऽभिनयो बुधैः चतुर्धा सम्भवः सत्त्ववागङ्गाहरणाश्रयः

ଏହିପରି ଆଗ୍ନେୟ ମହାପୁରାଣର ଅଲଙ୍କାର-ପ୍ରକରଣରେ ‘ନୃତ୍ୟାଦୌ ଅଙ୍ଗକର୍ମନିରୂପଣ’ ନାମକ ତିନିଶେ ଚାଳିଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ। ଏବେ ତିନିଶେ ଏକଚାଳିଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ—‘ଅଭିନୟାଦିନିରୂପଣ’ ଆରମ୍ଭ। ଅଗ୍ନି କହିଲେ—ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଅର୍ଥ ପ୍ରେକ୍ଷକଙ୍କ ସମ୍ମୁଖେ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ହୁଏ, ତାହାକୁ ‘ଅଭିନୟ’ ବୋଲି ବୁଦ୍ଧିମାନେ ଜାଣନ୍ତି। ଏହା ଚାରି ପ୍ରକାର—ସାତ୍ତ୍ୱିକ, ବାଚିକ, ଆଙ୍ଗିକ, ଆହାର୍ୟ।

Verse 2

स्तम्भादिः सात्त्विको वागारम्भो वाचिक आङ्गिकः शरीरारम्भ आहार्यो बुद्ध्यारम्भप्रवृत्तयः

ସ୍ତମ୍ଭ ଆଦି ଭାବାବସ୍ଥାରୁ ଯେ ପ୍ରକାଶ, ସେ ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଅଭିନୟ। ବାଣୀରୁ ଆରମ୍ଭ ହେଲେ ବାଚିକ, ଶରୀରଚେଷ୍ଟାରୁ ଆରମ୍ଭ ହେଲେ ଆଙ୍ଗିକ, ଏବଂ ବେଶଭୂଷା-ଆଭରଣରୁ ଆରମ୍ଭ ହେଲେ ଆହାର୍ୟ। ବୁଦ୍ଧିରୁ ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବା ପ୍ରବୃତ୍ତିମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗଣ୍ୟ।

Verse 3

रसादिविनियोगो ऽथ कथ्यते ह्य् अभिमानतः तमन्तरेण सर्वे षामपार्थैव स्वतन्त्रता

ଏବେ ଅଭିପ୍ରାୟ ଅନୁସାରେ ରସ ଆଦିର ଯଥାଯଥ ବିନିଯୋଗ କୁହାଯାଉଛି; କାରଣ ସେହି ଅଭିପ୍ରାୟ ବିନା ସମସ୍ତଙ୍କ ‘ସ୍ୱତନ୍ତ୍ରତା’ ମଧ୍ୟ ଅର୍ଥହୀନ।

Verse 4

सम्भोगो विप्रलम्भश् च शृङ्गारो द्विविधः स्मृतः प्रच्छन्नश् च प्रकाशश् च तावपि द्विविधौ पुनः

ଶୃଙ୍ଗାର-ରସ ପରମ୍ପରାନୁସାରେ ଦ୍ୱିବିଧ—ସମ୍ଭୋଗ (ମିଳନ) ଓ ବିପ୍ରଲମ୍ଭ (ବିୟୋଗ)। ପୁନଃ ଏହି ଦୁହିଁର ମଧ୍ୟ ଦ୍ୱିବିଧ ଭେଦ—ପ୍ରଚ୍ଛନ୍ନ (ଗୁପ୍ତ) ଓ ପ୍ରକାଶ (ପ୍ରକଟ)।

Verse 5

विप्रलम्भाभिधानो यः शृङ्गारः स चतुर्विधः पूर्वानुरागानाख्यः प्रवामकरुणात्मकः

ବିପ୍ରଲମ୍ଭ ନାମକ ଶୃଙ୍ଗାର-ରସ ଚତୁର୍ବିଧ—(୧) ପୂର୍ବାନୁରାଗ, (୨) ପ୍ରବାସ, (୩) ମାନ, ଏବଂ (୪) କରୁଣାତ୍ମକ (କରୁଣାରେ ସିକ୍ତ) ବିୟୋଗ।

Verse 6

एतेभ्यो ऽन्यतरं जायमानमम्भोगलक्षणम् विवर्तते चतुर्धैव न च प्रागतिवर्तते

ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଯେକୌଣସି ଗୋଟିଏ ଆଧାରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ, ଅଭିପ୍ରେତ ଅର୍ଥକୁ ପ୍ରକାଶ କରୁଥିବା—ସମ୍ଭୋଗ-ଲକ୍ଷଣଯୁକ୍ତ—ବ୍ୟଞ୍ଜକ ଭାବ ଚାରି ପ୍ରକାରରେ ମାତ୍ର ବିକଶିତ ହୁଏ; ଏହା ପୂର୍ବୋକ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଅତିକ୍ରମ କରେ ନାହିଁ।

Verse 7

स्त्रीपुंसयोस्तदुदयस्तस्य निर्विर्तिका रतिः निखिलाः सात्त्विकास्तत्र वैवर्ण्यप्रलयौ विना

ସ୍ତ୍ରୀ-ପୁରୁଷଙ୍କ ସଂଯୋଗ-ସମୁଦୟରୁ ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରତିର ନିର୍ବର୍ତ୍ତନ (ଆନନ୍ଦଦାୟକ କାମୋପଭୋଗ) ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ସେହି କ୍ରିୟାରେ ସମସ୍ତ ଭାବ ସାତ୍ତ୍ୱିକ—କାନ୍ତିହାନି (ବୈବର୍ଣ୍ୟ) ଓ କ୍ଷୟ/ଅବସାନ (ପ୍ରଲୟ) ବିନା।

Verse 8

धर्मार्थकाममोक्षैश् च शृङ्गार उपचीयते आलम्वनविशेषैश् च तद्विशेषैर् निरन्तरः

ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ ଓ ମୋକ୍ଷ—ଏହି ବିଷୟମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶୃଙ୍ଗାର-ରସ ପୋଷିତ ହୁଏ; ଏବଂ ଆଲମ୍ବନ (ଆଶ୍ରୟ-ବ୍ୟକ୍ତି/ବସ୍ତୁ)ର ବିଶେଷ ପ୍ରକାର ଓ ସେମାନଙ୍କର ବିଶିଷ୍ଟ ଲକ୍ଷଣ ଦ୍ୱାରା ଏହା ନିରନ୍ତର ବିକଶିତ ହୁଏ।

Verse 9

शृङ्गारं द्विविधं विद्याद्वाङ्नेपथ्यक्रियात्मकम् हासश् च तुर्विधो ऽलक्ष्यदन्तः स्मित इतीरितः

ଶୃଙ୍ଗାରରସ ଦ୍ୱିବିଧ—(୧) ବାକ୍ୟ ଓ ନେପଥ୍ୟ/ବେଶଭୂଷାରେ ପ୍ରକାଶିତ, (୨) କ୍ରିୟାରେ ପ୍ରକାଶିତ। ହାସ୍ୟ ଚତୁର୍ବିଧ; ଯେଉଁଠି ଦାନ୍ତ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ ତାହା “ସ୍ମିତ”।

Verse 10

किञ्चिल्लक्षितदन्ताग्रं हसितं फुल्ललोचनम् विहसितं सस्वनं स्याज्जिह्मोपहसितन्तु तत्

ଦାନ୍ତର ଅଗ୍ରଭାଗ ଅଳ୍ପ ଦେଖାଯାଇ ଚକ୍ଷୁ ପ୍ରଫୁଲ୍ଲ ହେଲେ ତାହା “ହସିତ”। ଶବ୍ଦସହିତ ହେଲେ “ବିହସିତ”; ଏବଂ ବାଙ୍କା/ତିର୍ଯ୍ୟକ ଉପହାସ ହେଉଛି “ଜିହ୍ମୋପହସିତ”।

Verse 11

सशब्दं पापहसितमशब्दमतिहासितं यश्चासौ करुणो नाम स रसस्त्रिविधो भवेत्

ଶବ୍ଦସହିତ ହାସ୍ୟ “ପାପହସିତ”, ଶବ୍ଦବିହୀନ ହାସ୍ୟ “ଅତିହସିତ”। ଏହିପରି “କରୁଣ” ନାମକ ରସ ତ୍ରିବିଧ ବୋଲି ବୁଝାଯାଏ।

Verse 12

धर्मोपघातजश्चित्तविलासजनितस् तथा शोकः शोकाद्भवेत् स्थायी कः स्थायी पूर्वजो मतः

ଧର୍ମର ଉପଘାତ/ଲଂଘନରୁ ଶୋକ ଜନ୍ମେ, ଏବଂ ଚିତ୍ତର ବିଭିନ୍ନ ବିଲାସରୁ ମଧ୍ୟ ଶୋକ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଶୋକରୁ ସ୍ଥାୟୀଭାବ ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି—ତେବେ ପୂର୍ବଜମତେ ଆଦ୍ୟ ସ୍ଥାୟୀଭାବ କେଉଁଟି?

Verse 13

अङ्गनेपथ्यवाक्यैश् च रौद्रो ऽपि त्रिविधो रसः तस्य निर्वर्तकः क्रोधः स्वेदो रोमाञ्चवपथुः

ଅଙ୍ଗାଭିନୟ, ନେପଥ୍ୟ/ବେଶ-ପ୍ରସ୍ତୁତି ଓ ବାକ୍ୟ-ସଂବାଦ ଦ୍ୱାରା “ରୌଦ୍ର” ରସ ମଧ୍ୟ ତ୍ରିବିଧ। ଏହାର ନିର୍ବର୍ତ୍ତକ କାରଣ କ୍ରୋଧ; ଲକ୍ଷଣ—ସ୍ୱେଦ, ରୋମାଞ୍ଚ ଓ କମ୍ପନ।

Verse 14

दानवीरो धर्मवीरो युद्धवीर इति त्रयम् वीरस्तस्य च निष्पत्तिहेतुरुत्साह इष्यते

ବୀର ତିନି ପ୍ରକାର—ଦାନବୀର, ଧର୍ମବୀର ଓ ଯୁଦ୍ଧବୀର; ଏହି ବୀରତ୍ୱ ସିଦ୍ଧିର ସ୍ୱୀକୃତ କାରଣ ହେଉଛି ଉତ୍ସାହ (ଧୈର୍ୟସଙ୍କଳ୍ପ)।

Verse 15

आरम्भेषु भवेद्यत्र वीरमेवानुवर्तते भयानको नाम रसस्तस्य निर्वर्तकं भयं

ଭୟଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟାରମ୍ଭରେ ଯେଉଁଠି ବିଶେଷତଃ ବୀରରସର ଅନୁସରଣ ଥାଏ, ସେହି ରସ ‘ଭୟାନକ-ରସ’; ତାହାର ଉତ୍ପାଦକ ନିର୍ଣ୍ଣୟକ ହେଉଛି ଭୟ।

Verse 16

उद्वेजनः क्षोभणश् च वीभत्सो द्विविधः स्मृतः उद्वेजनः स्यात् प्लुत्याद्यैः क्षोभणो रुधिरादिभिः

ବୀଭତ୍ସ ରସ ଦୁଇ ପ୍ରକାର—(୧) ଉଦ୍ୱେଜନ, (୨) କ୍ଷୋଭଣ। ଉଦ୍ୱେଜନ ଭୟଙ୍କର ଚିତ୍କାର ଆଦିରୁ, କ୍ଷୋଭଣ ରକ୍ତାଦି ଘୃଣାସ୍ପଦ ପଦାର୍ଥରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

Verse 17

जगुप्सारम्भिका तस्य सात्त्विकांशो निवर्तते काव्यशोभाकरान् धर्मानलङ्कारान् प्रचक्ष्यते

ଯେତେବେଳେ ଏଥିରେ ଜଗୁପ୍ସା (ଘୃଣା) ଆରମ୍ଭିକ ଭାବ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ତାହାର ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଅଂଶ ନିବୃତ୍ତ ହୁଏ; ତେଣୁ ଏବେ କାବ୍ୟଶୋଭାକାରୀ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥାତ୍ ଅଲଙ୍କାର, ବର୍ଣ୍ଣିତ ହେଉଛି।

Verse 18

अलङ्करिष्णवस्ते च शब्दमर्थमुभौ त्रिधा ये व्युत्पत्त्यादिना शब्दमलङ्कर्तुमिह क्षमाः

ଏଠାରେ ବ୍ୟୁତ୍ପତ୍ତି ଆଦି ଦ୍ୱାରା ବାଣୀକୁ ଅଲଙ୍କୃତ କରିବାରେ ସମର୍ଥ ଲୋକମାନେ ଶବ୍ଦ ଓ ଅର୍ଥ—ଉଭୟକୁ—ତ୍ରିବିଧ ଭାବେ ବିଭାଜନ କରନ୍ତି।

Verse 19

शब्दालङ्कारमाहुस्तान् काव्यमीमांसका विदः छाया मुद्रा तथोक्तिश् च युक्तिर्गुम्फनया सह

କାବ୍ୟମୀମାଂସକ ପଣ୍ଡିତମାନେ ଏହିଗୁଡ଼ିକୁ ଶବ୍ଦାଳଙ୍କାର କହନ୍ତି—ଛାୟା, ମୁଦ୍ରା, ତଥୋକ୍ତି, ଯୁକ୍ତି ଏବଂ ଗୁମ୍ଫନା (କଳାମୟ ଗଠନ/ବିନ୍ୟାସ) ସହ।

Verse 20

वाकोवाक्यमनुप्रासश्चित्रं दुष्करमेव च ज्णेया नवालङ्कृतयः शब्दानामित्यसङ्करात्

ବାକୋବାକ୍ୟ, ଅନୁପ୍ରାସ, ଚିତ୍ର ଏବଂ ଦୁଷ୍କର—ଏଗୁଡ଼ିକୁ ଶବ୍ଦର ନବ ଅଳଙ୍କାର ଭାବେ ଜାଣିବା ଉଚିତ; କାରଣ ଏମାନେ ଅସଙ୍କର, ପରସ୍ପର ମିଶ୍ର ନୁହେଁ।

Verse 21

तत्रान्योक्तेरनुकृतिश्छाया सापि चत्रुव्विधा लोकच्छेकार्भकोक्तीनामेकोक्तेरनुकारतः

ଏଠାରେ ‘ଛାୟା’ ହେଉଛି ଅନ୍ୟର ଉକ୍ତିର ଅନୁକୃତି; ଏହା ଚତୁର୍ବିଧ—ଏକ ଉକ୍ତିର ଅନୁକାର ଦ୍ୱାରା, ଯେପରି ଲୋକ, ଛେକ (ଚତୁର) ଓ ଶିଶୁମାନଙ୍କ କଥାରେ ଦେଖାଯାଏ।

Verse 22

आभाणकोक्तिर्लोकोक्तिः सर्वसामान्य एव ताः यानुधावति लोकोक्तिश्छायामिच्छन्ति तां बुधाः

ଆଭାଣକ-ଉକ୍ତି ଅର୍ଥାତ୍ ଲୋକୋକ୍ତି ସର୍ବସାମାନ୍ୟ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଲାଗୁ ହୁଏ। ଲୋକଭାଷା ଯେଉଁ ଲୋକୋକ୍ତିରୂପ ‘ଛାୟା’ ପଛେ ଧାଉଛି, ସେଇ ଛାୟାକୁ ବୁଧମାନେ ମଧ୍ୟ ଚାହାନ୍ତି।

Verse 23

छेका विदग्धा वैदग्ध्यं कलासु कुशला मतिः तामुल्लिखन्ती छेकोक्तिश्छाया कविभिरिष्यते

କଳାରେ କୁଶଳ, ପରିଷ୍କୃତ ଓ ବିଦଗ୍ଧ ମତି ଯେତେବେଳେ ସେଇ ବୈଦଗ୍ଧ୍ୟମୟ ଭାବକୁ ଉଲ୍ଲେଖ/ପ୍ରତିଧ୍ୱନି କରେ, କବିମାନେ ତାହାକୁ ‘ଛାୟା’—ଅର୍ଥାତ୍ ‘ଛେକୋକ୍ତି’—ବୋଲି ମନେ କରନ୍ତି।

Verse 24

अव्युत्पन्नोक्तिरखिलैर् अर्भकोक्त्योपलक्ष्यते तेनार्भकोक्तिश्छाया तन्मात्रोक्तिमनुकुर्वती

ଅଶିକ୍ଷିତ କିମ୍ବା ଅସଂସ୍କୃତ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ଉଚ୍ଚାରଣ ‘ଅର୍ଭକୋକ୍ତି’ (ଶିଶୁସଦୃଶ ବାକ୍ୟ) ବୋଲି ଚିହ୍ନଟ ହୁଏ; ତେଣୁ ‘ଅର୍ଭକୋକ୍ତି’ ନାମକ କାବ୍ୟଛାୟା ସେଇ, ଯାହା କେବଳ ସେହି ପ୍ରକାର ଉକ୍ତିକୁ ଅନୁକରଣ କରେ।

Verse 25

विप्लुताक्षरमश्लीलं वचो मत्तस्य तादृशी या सा भवति मत्तोक्तिश्छायोक्ताप्यतिशोभते

ଅକ୍ଷର ଗୋଲମାଳ ଓ ଅଶ୍ଳୀଳ ବଚନ ମଧ୍ୟ—ଯଦି ସେ ମତ୍ତ ବ୍ୟକ୍ତିର—ତେବେ ସେହି ଧରଣର ହୋଇଯାଏ; କିନ୍ତୁ ‘ମତ୍ତୋକ୍ତି’ ନାମକ ଛାୟୋକ୍ତି, କେବଳ ଅନୁକରଣ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶୋଭାମୟ ଲାଗିପାରେ।

Verse 26

अभिप्रायविशेषेण कविशक्तिं विवृण्वती मुत्प्रदायिनीति सा मुद्रा सैव शय्यापि नो मते

ବିଶେଷ ଅଭିପ୍ରାୟ ଦ୍ୱାରା କବିଶକ୍ତିକୁ ପ୍ରକାଶ କରି ଅଭିପ୍ରେତ ଅର୍ଥ ଦେଇଥିବା ଉପାୟକୁ ‘ମୁଦ୍ରା’ କୁହାଯାଏ; ଆମ ମତରେ ସେଇ ଏକେ ‘ଶୟ୍ୟା’ ମଧ୍ୟ।

Verse 27

उक्तिः सा कथ्यते यस्यामर्थको ऽप्युपपत्तिमान् लोकयात्रार्थविधिना धिनोति हृदयं सतां

ଯେଉଁ ଉକ୍ତିରେ ଲୋକଯାତ୍ରାନୁକୂଳ ଅଭିବ୍ୟକ୍ତି-ରୀତିଦ୍ୱାରା, ଯୁକ୍ତିସମ୍ମତ ସାଧାରଣ ଅର୍ଥ ମଧ୍ୟ ସତ୍ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ହୃଦୟକୁ ଆକର୍ଷିତ କରେ—ସେହିଟି ‘ଉକ୍ତି’ କୁହାଯାଏ।

Verse 28

उभौ विधिनिषेधौ च नियमानियमावपि विकल्पपरिसङ्ख्ये च तदीयाः षडथोक्तयः

ଏଠାରେ ଛଅ ପ୍ରକାର ଅର୍ଥୋକ୍ତି ଶିଖାଯାଇଛି—ବିଧି ଓ ନିଷେଧ; ନିୟମ ଓ ଅନିୟମ; ଏବଂ ବିକଳ୍ପ ଓ ପରିସଂଖ୍ୟା (ସୂଚିତ ଅପବର୍ଜନ)।

Verse 29

अयुक्तयोरिव मिथो वाच्यवाचकयोर्द्वयोः योजनायै कल्प्यमाना युक्तिरुक्ता मनीषिभिः

ପରସ୍ପର ଅସମ୍ବନ୍ଧିତ ଦୁଇଟି—ବାଚ୍ୟ (ଅର୍ଥ) ଓ ବାଚକ (ଶବ୍ଦ)—କୁ ଯୋଡ଼ିବା ପାଇଁ ଯେ କଳ୍ପିତ ସମ୍ବନ୍ଧ ଗଢ଼ାଯାଏ, ତାହାକୁ ପଣ୍ଡିତମାନେ ‘ୟୁକ୍ତି’ କହନ୍ତି।

Verse 30

पदञ्चैव पदार्थश् च वाक्यं वाक्यर्थमेव च विषयो ऽस्त्याः प्रकरणं प्रपञ्चश्चेति षड्विधः

ଶାସ୍ତ୍ରର ଗଠନ ଛଅ ପ୍ରକାର—ପଦ, ପଦାର୍ଥ, ବାକ୍ୟ, ବାକ୍ୟାର୍ଥ, ବିଷୟ, ପ୍ରକରଣ ଏବଂ ପ୍ରପଞ୍ଚ (ବିସ୍ତୃତ ବ୍ୟାଖ୍ୟା)।

Verse 31

गुम्फना रचनाचर्या शब्दार्थक्रमगोचरा शब्दानुकारादर्थानुपूर्वार्थेयं क्रमात्त्रिधा

‘ଗୁମ୍ଫନା’ ହେଉଛି ରଚନାଚର୍ଯ୍ୟା, ଯାହା ଶବ୍ଦ ଓ ଅର୍ଥର କ୍ରମବଦ୍ଧ ବିନ୍ୟାସକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରେ। ଏହା କ୍ରମେ ତ୍ରିବିଧ—(୧) ଶବ୍ଦାନୁକାର, (୨) ଅର୍ଥାନୁପୂର୍ବୀ, (୩) ଶବ୍ଦାର୍ଥ ଉଭୟାନୁପୂର୍ବୀ।

Verse 32

उक्तिप्रत्युक्तिमद्वाक्यं वाकोवाक्यं द्विधैव तत् ऋजुवक्रोक्तिभेदेन तत्राद्यं सहजं वचः

ଉକ୍ତି ଓ ପ୍ରତ୍ୟୁକ୍ତି ଯୁକ୍ତ ବାକ୍ୟକୁ ‘ବାକୋବାକ୍ୟ’ (ସଂବାଦ) କୁହାଯାଏ; ଏହା ଦ୍ୱିବିଧ। ଋଜୁ-ଉକ୍ତି ଓ ବକ୍ର-ଉକ୍ତି ଭେଦରେ, ପ୍ରଥମଟି ସହଜ ଓ ସରଳ କଥନ।

Verse 33

सा पूर्वप्रश्निका प्रश्नपूर्विकेति द्विधा भवेत् वक्रोक्तिस्तु भवेड्भङ्ग्या काकुस्तेन कृता द्विधा

ତାହା ଦ୍ୱିବିଧ—(୧) ପୂର୍ବପ୍ରଶ୍ନିକା ଓ (୨) ପ୍ରଶ୍ନପୂର୍ବିକା। ବକ୍ରୋକ୍ତି ଭଙ୍ଗୀ (ଅଭିବ୍ୟକ୍ତିର ମୋଡ଼) ଦ୍ୱାରା ହୁଏ; ଏବଂ ସେହି ଭଙ୍ଗୀ ଦ୍ୱାରା ‘କାକୁ’ (ସୂଚକ ସ୍ୱର/ବ୍ୟଙ୍ଗ୍ୟ) ମଧ୍ୟ ଦ୍ୱିବିଧ ହୁଏ।