Adhyaya 346
Discrimination of the Qualities of Poetry (Kāvya-guṇa-viveka) — Closing Verse/Colophon Transition
ଏହି ଆରମ୍ଭ ପଙ୍କ୍ତିଟି ଏକ ‘ସନ୍ଧି’ ଭଳି କାମ କରେ: ଏହା ପୂର୍ବ ଅଧ୍ୟାୟର କାବ୍ୟ-ଗୁଣବିବେକକୁ ସମାପ୍ତ କରି ସହସା ପରବର୍ତ୍ତୀ ଅଧ୍ୟାୟର କାବ୍ୟ-ଦୋଷବିଚାରକୁ ଆରମ୍ଭ କରାଏ। ଅଗ୍ନି–ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ଶିକ୍ଷାପ୍ରବାହରେ ଯୁଗଳ ବିଶ୍ଳେଷଣ ପଦ୍ଧତି ଦେଖାଯାଏ—ପ୍ରଥମେ କାବ୍ୟର ଉତ୍କୃଷ୍ଟତା ନିର୍ଣ୍ଣୟକ ଗୁଣ, ପରେ ରସାସ୍ୱାଦ ଓ ବିଦ୍ୱତ୍-ସ୍ୱୀକୃତିକୁ ବିଘ୍ନ କରୁଥିବା ଦୋଷ। କୋଲୋଫନ ପୁରାଣର ବିଶ୍ୱକୋଶୀୟ କ୍ରମବଦ୍ଧତାକୁ ଉଲ୍ଲେଖ କରେ; କାବ୍ୟଶାସ୍ତ୍ରକୁ ଅନ୍ୟ ତକନିକୀ ବିଦ୍ୟାମାନଙ୍କ ପରି କଠୋର ବିଦ୍ୟା ଭାବେ ଧରାଯାଇଛି। ଗୁଣରୁ ଦୋଷକୁ ସ୍ଥାନାନ୍ତର କାବ୍ୟକୁ ବ୍ୟାକରଣ, ସମୟ/ପ୍ରଚଳିତ ରୀତି ଓ ବୋଧଗମ୍ୟତା ଦ୍ୱାରା ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଶିଷ୍ଟ ଅଭ୍ୟାସ ଭାବେ ଦର୍ଶାଏ; ମୂଲ୍ୟାଙ୍କନ ସଭ୍ୟ, ଶବ୍ଦଶାସ୍ତ୍ର ଓ ପ୍ରମାଣିତ ପ୍ରୟୋଗରେ ଭିତ୍ତି କରି ଧର୍ମ ଓ ମନଃପରିଷ୍କାର ସହ ସାହିତ୍ୟକଳାକୁ ଯୋଡ଼େ।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे काव्यगुणविवेको नाम पञ्चचत्वारिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ षट्चत्वारिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः काव्यदोषविवेकः अग्निर् उवाच उद्वेगजनको दोषः सभ्यानां स च सप्तधा वक्तृवाचकवाच्यानामेकद्वित्रिनियोगतः
ଏହିପରି ଅଗ୍ନି ମହାପୁରାଣରେ “କାବ୍ୟଗୁଣବିବେକ” ନାମକ ୩୪୫ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଏବେ ୩୪୬ତମ ଅଧ୍ୟାୟ “କାବ୍ୟଦୋଷବିବେକ” ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଅଗ୍ନି କହିଲେ—ସଭ୍ୟ ରସିକମାନଙ୍କ ମନେ ଉଦ୍ବେଗ/ରସବିଘ୍ନ ଜନାଏ ଯାହା, ସେହି ଦୋଷ; ଏବଂ ବକ୍ତା, ବାଚକ (ଶବ୍ଦପ୍ରୟୋଗ) ଓ ବାଚ୍ୟ (ଅର୍ଥ)ର ଏକ, ଦ୍ୱି, ତ୍ରି ଅନୁଚିତ ନିଯୋଗରୁ ଏହା ସାତ ପ୍ରକାର।
Verse 2
तत्र वक्ता कविर्नाम प्रथते स च भेदतः सन्दिहानो ऽविनीतः सन्नज्ञो ज्ञाता चतुर्विधः
ଏଠାରେ ବକ୍ତାକୁ ‘କବି’ ବୋଲି ପରିଚିତ କରାଯାଏ। ଭେଦକ୍ରମେ ସେ ଚାରି ପ୍ରକାର—(୧) ସନ୍ଦିହାନ, (୨) ଅବିନୀତ, (୩) ଅଲ୍ପଜ୍ଞ/ଅର୍ଧଜ୍ଞ, (୪) ଜ୍ଞାତା (ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମର୍ଥ)।
Verse 3
निमित्तपरिभाषाभ्यामर्थसंस्पर्शिवाचकम् तद्भेदो पदवाक्ये द्वे कथितं लक्षणं द्वयोः
ନିମିତ୍ତ (କାରଣ-ଆଧାର) ଓ ପରିଭାଷା (ପ୍ରଚଳିତ ସଂଜ୍ଞା) ଦ୍ୱାରା ଯେ ବାଚକ ବସ୍ତୁ/ପ୍ରସଙ୍ଗ ସହ ସତ୍ୟସମ୍ବନ୍ଧୀ ଅର୍ଥକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରି ପ୍ରକାଶ କରେ, ସେ ‘ଅର୍ଥସଂସ୍ପର୍ଶୀ ବାଚକ’। ଏହାର ଦୁଇ ଭେଦ—ପଦ ଓ ବାକ୍ୟ; ଏଭଳି ଦୁହିଁର ଲକ୍ଷଣ କହାଗଲା।
Verse 4
असाधुत्वाप्रयुक्त्वे द्वावेव पदनिग्रहौ शब्दशास्त्रविरुद्धत्वमसाधुत्वं विदुर्बुधाः
ପଦରୂପକୁ ନାକାରିବାର କେବଳ ଦୁଇ ଆଧାର—(୧) ଅସାଧୁତ୍ୱ (ଅଶୁଦ୍ଧତା) ଓ (୨) ଅପ୍ରୟୁକ୍ତତ୍ୱ (ପ୍ରମାଣିତ ପ୍ରୟୋଗର ଅଭାବ)। ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ‘ଅସାଧୁତ୍ୱ’ ବୋଲି ଶବ୍ଦଶାସ୍ତ୍ର/ବ୍ୟାକରଣବିରୋଧୀତାକୁ ଜାଣନ୍ତି।
Verse 5
व्युत्पन्नैर् अनिबद्वत्वमप्रयुक्तत्वमुच्यते छान्दसत्वमविस्पष्टत्वञ्च कष्टत्वमेव च
ବ୍ୟୁତ୍ପନ୍ନମାନଙ୍କ ମତେ ‘ଅନିବଦ୍ଧତ୍ୱ’କୁ ‘ଅପ୍ରୟୁକ୍ତତ୍ୱ’ (ସ୍ୱୀକୃତ ପ୍ରୟୋଗର ଅଭାବ) କୁହାଯାଏ। ଏହିପରି ‘ଛାନ୍ଦସତ୍ୱ’ (ବୈଦିକ/ପ୍ରାଚୀନ ଶବ୍ଦରୀତି), ‘ଅବିସ୍ପଷ୍ଟତ୍ୱ’ (ଅସ୍ପଷ୍ଟତା) ଏବଂ ‘କଷ୍ଟତ୍ୱ’ (କଠିନ/କୃତ୍ରିମ ଅଭିବ୍ୟକ୍ତି) ମଧ୍ୟ ଦୋଷ ଭାବେ ଗଣ୍ୟ।
Verse 6
तदसामयिकत्वञ्च ग्राम्यत्वञ्चेति पञ्चधा छान्दसत्वं न भाषायामविस्पष्टमबोधतः
ଏହିପରି ବୈଦିକ (ଛାନ୍ଦସ) ପ୍ରୟୋଗ ପଞ୍ଚବିଧ; ତାହାରେ ‘ଅସାମୟିକତା’ ଓ ‘ଗ୍ରାମ୍ୟ/ଲୋକପ୍ରଚଳିତତା’ ମଧ୍ୟ ଅଛି। ସାଧାରଣ (ଲୌକିକ) ଭାଷାରେ ଏହାକୁ ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, କାରଣ ଏହା ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ଅବୋଧ୍ୟ ହୁଏ।
Verse 7
गूडार्थता विपर्यस्तार्थता संशयितार्थता अविष्पष्टार्थता भेदास्तत्र गूढार्थतेति सा
ଅର୍ଥର ଗୂଢତା, ଅର୍ଥର ବିପର୍ୟୟ, ଅର୍ଥର ସଂଶୟ, ଏବଂ ଅର୍ଥର ଅସ୍ପଷ୍ଟତା—ଏହିମାନେ ତାହାର ଭେଦ। ତାହାମଧ୍ୟରେ ଯେ ଦୋଷ ‘ଗୂଢାର୍ଥତା’, ସେଇ ‘ଗୂଢାର୍ଥତା’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
Verse 8
यत्रार्थो दुःखसवेद्यो विपर्यस्तार्थता पुनः विवक्षितान्यशब्दार्थप्रतिपातिर्मलीमसा
ଯେଉଁଠାରେ ଅର୍ଥ କଷ୍ଟରେ ମାତ୍ର ବୁଝାଯାଏ, ସେ ଗୂଢାର୍ଥତା; ଯେଉଁଠାରେ ଅର୍ଥ ଉଲ୍ଟା/ବିରୋଧୀ, ସେ ବିପର୍ୟସ୍ତାର୍ଥତା। ପୁନଃ ଅଭିପ୍ରେତର ସ୍ଥାନରେ ଅନ୍ୟ ଶବ୍ଦାର୍ଥ ଦ୍ୱାରା ଭାବ ପ୍ରତିପାଦନ ‘ମଲୀମସା’ ନାମକ ଦୋଷ।
Verse 9
अन्यार्थत्वासमर्थत्वे एतामेवोपसर्पतः मनीषयेति ज सन्दिह्यमानवाच्यत्वमाहुः संशयितार्थतां
ଯେତେବେଳେ ମୁଖ୍ୟ (ଶାବ୍ଦିକ) ଅର୍ଥ ଅନ୍ୟାର୍ଥ ଦେଇବାରୁ କିମ୍ବା ଅସମର୍ଥ ହେବାରୁ ଟିକି ପାରେ ନାହିଁ, ସେତେବେଳେ ପ୍ରସଙ୍ଗ-ବିଚାର (ମନୀଷା) ଦ୍ୱାରା ସେଇ ଦ୍ୱିତୀୟାର୍ଥକୁ ଆଶ୍ରୟ କରାଯାଏ; ଯେଉଁଠାରେ ବାଚ୍ୟାର୍ଥ ଅନିଶ୍ଚିତ ରହେ, ତାହାକୁ ‘ସଂଶୟିତାର୍ଥତା’ କୁହନ୍ତି।
Verse 10
दोषत्वमनुबध्नाति सज्जनोद्वेजनादृते असुखोच्चार्यमाणत्वं कष्टत्वं समयाच्युतिः
ସଜ୍ଜନଙ୍କୁ ଉଦ୍ବେଗ ନ ଦେଲେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଅବସ୍ଥାମାନେ କାବ୍ୟଦୋଷ ହିସାବରେ ରହେ—(୧) ଉଚ୍ଚାରଣରେ ଅସୁଖ/କଠିନ, (୨) ପ୍ରକାଶରେ କଷ୍ଟତା/କଠୋରତା, ଏବଂ (୩) ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ରୀତି-ପ୍ରୟୋଗ (ସମୟ) ଠାରୁ ବିଚ୍ୟୁତି।
Verse 11
असामयिकता नेयामेताञ्च मुनयो जगुः ग्राम्यता तु जघन्यार्थप्रतिपातिः खलीकृता
ମୁନିମାନେ ଏହି ଦୋଷଗୁଡ଼ିକୁ କହିଛନ୍ତି—ବାକ୍ୟରେ ଅସମୟିକତା ପରିହାର୍ଯ୍ୟ; ଏବଂ ‘ଗ୍ରାମ୍ୟତା’ ହେଉଛି ନୀଚ ଅର୍ଥ ପ୍ରତିପାଦନ କରୁଥିବା, ରୁକ୍ଷ ଓ ଅସଭ୍ୟ ହୋଇଯାଇଥିବା ବାଣୀ।
Verse 12
वक्तव्यग्राम्यवाच्यस्य वचनात्स्मरणादपि तद्वाचकपदेनाभिसाम्याद्भवति सा त्रिधा
ଯାହା କହିବାକୁ ଥାଏ କିନ୍ତୁ ସାଧାରଣ (ଗ୍ରାମ୍ୟ) ବାକ୍ୟରେ ସିଧାସଳଖ ଭାବେ ନ ସୂଚିତ, ତାହାର ପରୋକ୍ଷ ସୂଚନା ତିନି ପ୍ରକାର—ଉଚ୍ଚାରଣରୁ, କେବଳ ସ୍ମରଣରୁ, ଏବଂ ତାହାକୁ ବୋଧକ ପଦ ସହ ସାମ୍ୟ/ସମ୍ବନ୍ଧରୁ।
Verse 13
दोषः साधारणः प्रातिस्विको ऽर्थस्य स तु द्विधा अनेकभागुपालम्भः साधारण इति स्मृतः
କୌଣସି ବସ୍ତୁ/ସମ୍ପତ୍ତିର ଦୋଷ ଦୁଇ ପ୍ରକାର—ସାଧାରଣ ଓ ପ୍ରାତିସ୍ୱିକ (ବ୍ୟକ୍ତିଗତ)। ଦୋଷ ଦ୍ୱିବିଧ; ଅନେକ ସହଭାଗୀଙ୍କ ଦାବିରେ ଆବୃତ ଥିବାକୁ ‘ସାଧାରଣ’ ଦୋଷ ବୋଲି ସ୍ମୃତି କହେ।
Verse 14
क्रियाकारकयोर्भ्रंशो विसन्धिः पुनरुक्ता व्यस्तसम्बन्धता चेति पञ्च साधारणा मताः
ସାଧାରଣ ଦୋଷ ପାଞ୍ଚଟି ବୋଲି ମନାଯାଇଛି—କ୍ରିୟା ଓ କାରକ-ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଭ୍ରଂଶ, ସନ୍ଧିର ଅଭାବ (ବିସନ୍ଧି), ପୁନରୁକ୍ତି, ଏବଂ ବାକ୍ୟ-ସମ୍ବନ୍ଧର ବ୍ୟସ୍ତତା/ଅବ୍ୟବସ୍ଥା।
Verse 15
अक्रियत्वं क्रियाभ्रंशो भ्रष्टकारकता पुनः कर्त्र्यादिकारकाभावो विसन्धिःसन्धिदूषणम्
ଦୋଷଗୁଡ଼ିକ ହେଲା—କ୍ରିୟାର ଅଭାବ (ଅକ୍ରିୟତ୍ୱ), କ୍ରିୟା/କ୍ରିୟାପଦର ଭ୍ରଂଶ, କାରକ-ପ୍ରୟୋଗର ତ୍ରୁଟି, କର୍ତ୍ତା ଆଦି ଆବଶ୍ୟକ କାରକର ଅଭାବ, ବିସନ୍ଧି (ସନ୍ଧି ନ କରିବା), ଏବଂ ସନ୍ଧିଦୂଷଣ (ଭୁଲ ସନ୍ଧି)।
Verse 16
विगतो वा विरुद्धो वा सन्धिः स भवति द्विधा सन्धेर्विरुद्धता कष्टपादादर्थान्तरागमात्
ସନ୍ଧି (ଧ୍ୱନି-ସଂଯୋଗ) ଦୋଷଯୁକ୍ତ ଦୁଇ ପ୍ରକାର—(୧) ‘ବିଗତ’, ଯେଉଁଠାରେ ଯଥାବିଧି ସନ୍ଧି ନଥାଏ କିମ୍ବା ଲୁପ୍ତ ହୁଏ; (୨) ‘ବିରୁଦ୍ଧ’, ଯେଉଁଠାରେ ସନ୍ଧି ନିୟମ/ଔଚିତ୍ୟବିରୋଧୀ। ସନ୍ଧିର ଏହି ବିରୋଧତା କଷ୍ଟପାଦ (ଛନ୍ଦପାଦକୁ ବଳକରି ଗଢ଼ିବା) କିମ୍ବା ଅନଭିପ୍ରେତ ଭିନ୍ନ ଅର୍ଥ ପ୍ରବେଶରୁ ହୁଏ।
Verse 17
पुनरुक्तत्वमाभीक्ष्ण्यादभिधानं द्विधैव तत् अर्थावृत्तिः पदावृत्तिरर्थावृत्तिरपि द्विधा
ପୁନରୁକ୍ତତ୍ୱ (ଅନାବଶ୍ୟକ ପୁନରାବୃତ୍ତି) ଅର୍ଥାତ୍ ବାରମ୍ବାର କହିବା; ଏହା ଦୁଇ ପ୍ରକାର—ଅର୍ଥାବୃତ୍ତି (ଅର୍ଥର ପୁନରାବୃତ୍ତି) ଓ ପଦାବୃତ୍ତି (ଶବ୍ଦ/ପଦର ପୁନରାବୃତ୍ତି)। ଅର୍ଥାବୃତ୍ତି ମଧ୍ୟ ପୁନଃ ଦୁଇ ପ୍ରକାର।
Verse 18
प्रयुक्तवरशब्देन तथा शब्दान्तरेण च नावर्तते पदावृत्तौ वाच्यमावर्तते पदम्
ପଦାବୃତ୍ତି (ଶବ୍ଦ ପୁନରାବୃତ୍ତି)ରେ ଯଦି ପର୍ଯ୍ୟାୟବାଚୀ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶବ୍ଦ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ, କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଶବ୍ଦରୂପ ନିଆଯାଏ, ତେବେ ତାହାକୁ ଦୋଷରୂପ ପୁନରାବୃତ୍ତି କୁହାଯାଏ ନାହିଁ; ଯେଉଁଠାରେ ସେଇ ଏକେ ପଦ ପୁନଃ ଆସେ, ସେଠାରେ ମାତ୍ର ଆବୃତ୍ତି ବୋଧ୍ୟ।
Verse 19
व्यस्तसम्बन्धता सुष्ठुसम्बन्धो व्यवधानतः सम्बन्धान्तरनिर्भाषात् सम्बन्धान्तरजन्मनः
ବ୍ୟସ୍ତସମ୍ବନ୍ଧତା (ସମ୍ବନ୍ଧର ବିକ୍ଷେପ) ତେବେ ହୁଏ ଯେତେବେଳେ ଯଥାଯଥ ବାକ୍ୟ/ଅର୍ଥ-ସମ୍ବନ୍ଧ (i) ବ୍ୟବଧାନରେ ଛିନ୍ନ ହୁଏ, (ii) ଅନ୍ୟ ସମ୍ବନ୍ଧ ପ୍ରବେଶ କରି ଢାକିଦିଏ, କିମ୍ବା (iii) ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭିନ୍ନ ସମ୍ବନ୍ଧ ଭାବେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
Verse 20
मला इति क , ज च कष्टपादादर्थान्तरक्रमादिति ट प्रयुक्तचरशब्देनेति ज , ञ च अभावेपि तयोरन्तर्व्यवधानास्त्रिधैव सा अन्तरा पदवाक्याभ्यां प्रतिभेदं पुनर्द्विधा
‘ମଲା’—ଏହିପରି କ ଓ ଜ ଆଚାର୍ୟ କହନ୍ତି; ଏବଂ ‘କଷ୍ଟ’—କଷ୍ଟପାଦରୁ କିମ୍ବା ଅର୍ଥ-କ୍ରମ ପରିବର୍ତ୍ତନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ—ଏହିପରି ଟ କହେ। ତଥା ‘ପ୍ରୟୁକ୍ତଚରଶବ୍ଦ’—ଏହିପରି ଜ ଓ ଞ କହନ୍ତି। ସେହି କାରଣ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ତର୍ବ୍ୟବଧାନ (ଆଭ୍ୟନ୍ତର ବିଚ୍ଛେଦ) ତିନି ପ୍ରକାର; ଏହି ‘ଅନ୍ତରା’ ପଦମଧ୍ୟରେ କିମ୍ବା ବାକ୍ୟମଧ୍ୟରେ ହେବା ଅନୁସାରେ ପୁନଃ ଦୁଇ ପ୍ରକାର।
Verse 21
वाच्यमर्थार्थ्यमानत्वात्तद्द्विधा पदवाक्ययोः व्युत्पादितपूर्ववाच्यं व्युत्पाद्यञ्चेति भिद्यते
ବାଚ୍ୟ ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଯାହା ଅଭିପ୍ରେତ ଅର୍ଥରୂପେ ବୋଧ୍ୟ ହୁଏ; ତେଣୁ ପଦ ଓ ବାକ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଏହା ଦୁଇ ପ୍ରକାର—(୧) ପୂର୍ବ ବ୍ୟୁତ୍ପତ୍ତିଦ୍ୱାରା ସିଦ୍ଧ ବାଚ୍ୟ, ଏବଂ (୨) ବ୍ୟୁତ୍ପତ୍ତିଦ୍ୱାରା ନବସିଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଥିବା ବାଚ୍ୟ; ଏଭଳି ଭେଦ ହୁଏ।
Verse 22
इष्टव्याघातकारित्वं हेतोः स्यादसमर्थता असिद्धत्वं विरुद्धत्वमनैकान्तिकता तथा
ହେତୁର ଦୋଷ ତେବେ ମନାଯାଏ ଯେତେବେଳେ ସେ—ଇଷ୍ଟ ପ୍ରତିଜ୍ଞାକୁ ବ୍ୟାଘାତ କରେ, ଅସମର୍ଥ ହୁଏ, ଅସିଦ୍ଧ ହୁଏ, ବିରୁଦ୍ଧ ହୁଏ, କିମ୍ବା ଅନୈକାନ୍ତିକ (ବ୍ୟଭିଚାରୀ/ଅନିଶ୍ଚିତ) ହୁଏ।
Verse 23
एवं सत्प्रतिपक्षत्वं कालातीतत्वसङ्करः पक्षे सपक्षेनास्तितत्वं विपक्षे ऽस्तित्वमेव तत्
ଏଭଳି ‘ସତ୍ପ୍ରତିପକ୍ଷତ୍ୱ’ ନାମକ ଦୋଷ—‘କାଳାତୀତତ୍ୱ’ ସଙ୍କରଜନିତ ଭ୍ରମ—ଏହିପରି: ପକ୍ଷରେ ସେ ସପକ୍ଷ ସହ ଅସ୍ତିତ୍ୱବାନ୍ ବୋଲି ସିଦ୍ଧ ହୁଏ, ଏବଂ ବିପକ୍ଷରେ ମଧ୍ୟ ସେଇ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ସିଦ୍ଧ ହୁଏ।
Verse 24
काव्येषु परिषद्यानां न भवेदप्यरुन्तुदम् एकादशनिरर्थत्वं दुष्करादौ न दुष्यति
କାବ୍ୟରେ, ପରିଷଦର ପଣ୍ଡିତ ସମାଲୋଚକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ‘ଅରୁନ୍ତୁଦ’ ନାମକ ଦୋଷ ପ୍ରକୃତରେ ସ୍ୱୀକୃତ ହୁଏ ନାହିଁ; ଏବଂ ‘ଏକାଦଶ ନିରର୍ଥତ୍ୱ’ ମଧ୍ୟ ‘ଦୁଷ୍କର’ ଆଦି ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଦୋଷ ମନାଯାଏ ନାହିଁ।
Verse 25
दुःखीकरोति दोषज्ञान्गूढार्थत्वं न दुष्करे न ग्राम्यतोद्वेगकारी प्रसिद्धेर् लोकशास्त्रयोः
ଗୂଢାର୍ଥତା ଦୋଷଜ୍ଞ ରସିକଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖିତ କରେ; ତେଣୁ କାବ୍ୟ ଦୁଷ୍କର (ଅତ୍ୟଧିକ କଠିନ) ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଗ୍ରାମ୍ୟ କିମ୍ବା ଉଦ୍ବେଗକାରୀ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଏବଂ ଲୋକ ଓ ଶାସ୍ତ୍ର—ଉଭୟରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପ୍ରୟୋଗକୁ ଅନୁସରିବା ଉଚିତ୍।
Verse 26
क्रियाभ्रंशेन लक्ष्मास्ति क्रियाध्याहारयोगतः भ्रष्टकारकताक्षेपबलाध्याहृतकारके
କ୍ରିୟାଭ୍ରଂଶ ହେଲେ ‘ଲକ୍ଷ୍ମା’ ନାମକ ବ୍ୟାକରଣଦୋଷ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; କ୍ରିୟାର ଅଧ୍ୟାହାର (ଲୋପରେ ଗ୍ରହଣ) ହେଲେ ମଧ୍ୟ ତେଣୁହିଁ। କାରକ-ସମ୍ବନ୍ଧ ଭଙ୍ଗିଲେ, ପ୍ରସଙ୍ଗବଳର ସୂଚନାରେ ଆବଶ୍ୟକ କାରକ ଅର୍ଥରୁ ପୂରଣ କରାଯାଏ।
Verse 27
प्रगृह्ये गृह्यते नैव क्षतं विगतसन्धिना कष्टपाठाद्विसन्धित्वं दुर्वचादौ न दुर्भगम्
ପ୍ରଗୃହ୍ୟ ଥିଲେ ସନ୍ଧି ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ ନାହିଁ; ‘କ୍ଷତ’ (ଭଙ୍ଗ) ପଦରୂପ ସନ୍ଧିବିହୀନ ରହେ। କଷ୍ଟପାଠରୁ ଦ୍ୱି-ସନ୍ଧିତ୍ୱ ହୋଇପାରେ; ଦୁର୍ବଚାଦି ଆରମ୍ଭ ପ୍ରୟୋଗରେ ଏହା ଦୁର୍ଲଭ ନୁହେଁ।
Verse 28
अनुप्रासे पदावृत्तिर्व्यस्तसम्बन्धता शुभा नार्थसंग्रहणे दोषो व्युत्क्रमाद्यैर् न लिप्यते
ଅନୁପ୍ରାସରେ ପଦପୁନରାବୃତ୍ତି ପ୍ରଶଂସନୀୟ, ଏବଂ ବ୍ୟସ୍ତ (ଉଲ୍ଟା) ସମ୍ବନ୍ଧତା ମଧ୍ୟ ଶୋଭାଦାୟକ। ଅଭିପ୍ରେତ ଅର୍ଥଗ୍ରହଣରେ କେବଳ ବ୍ୟୁତ୍କ୍ରମ ଆଦି ହେତୁ ଦୋଷ ଲେଖାଯାଏ ନାହିଁ।
Verse 29
विभक्तिसंज्ञालिङ्गानां यत्रोद्वेगो न धीमतां संख्यायास्तत्र भिन्नत्वमुपमानोपमेययोः
ଯେଉଁଠି ବିଭକ୍ତି, ସଂଜ୍ଞା ଓ ଲିଙ୍ଗ ବିଷୟରେ ଧୀମାନମାନଙ୍କୁ କୌଣସି ଅସୁବିଧା ନାହିଁ, ସେଠାରେ ସଂଖ୍ୟାହେତୁ ଉପମାନ ଓ ଉପମେୟକୁ ଭିନ୍ନ ବୋଲି ବୁଝିବା ଉଚିତ (ବ୍ୟାକରଣତଃ ଏକ ନୁହେଁ)।
Verse 30
अनेकस्य तथैकेन बहूनां बहुभिः शुभा कवीमां समुदाचारः समयो नाम गीयते
କବିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସୁପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଯେ ପରମ୍ପରା—ଅନେକ ପାଇଁ ଏକବଚନ, ଏକ ପାଇଁ ବହୁବଚନ, କିମ୍ବା ଅନେକ ପାଇଁ ବହୁବଚନ ପ୍ରୟୋଗ—ତାହାକୁ ‘ସମୟ’ (କାବ୍ୟ-ପରମ୍ପରା) ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
Verse 31
एकादशनिरस्तत्वमिति ञ समान्यश् च विशिष्टश् च धर्मवद्भवति द्विधा सिद्धसैद्धान्तिकानाञ्च कवीनाञ्चाविवादतः
ପଣ୍ଡିତମାନେ କହନ୍ତି—ଏକାଦଶ (କାବ୍ୟ) ଦୋଷର ନିରାସ ଅବସ୍ଥା ‘ଧର୍ମ’ ପରି ଦ୍ୱିବିଧ: ସାମାନ୍ୟ ଓ ବିଶେଷ। ସିଦ୍ଧ ସିଦ୍ଧାନ୍ତିକ ଓ କବିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହା ଅବିବାଦ୍ୟ।
Verse 32
यः प्रसिध्यति सामान्य इत्य् असौ समयो मतः सर्वेसिद्धान्तिका येन सञ्चरन्ति निरत्ययं
ଯାହା ‘ସାମାନ୍ୟ’ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ସେହି ‘ସମୟ’ (ରୀତି/ପ୍ରଚଳନ) ବୋଲି ମନାଯାଏ; ଏହାଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧାନ୍ତିକମାନେ ଅବିଚ୍ୟୁତ ଭାବେ ଅଗ୍ରସର ହୁଅନ୍ତି।
Verse 33
कियन्त एव वा येन सामान्यस्तेन सद्विधा छेदसिद्धन्ततो ऽन्यः स्यात् केषाञ्चिद्भ्रान्तितो यथा
ଅଥବା, ଯେତେ ପରିମାଣରେ ‘ସାମାନ୍ୟ’ କଳ୍ପିତ ହୁଏ, ସେତେ ପରିମାଣରେ ହିଁ ତାହା ସିଦ୍ଧ ହୁଏ; ନଚେତ୍ ‘ଛେଦ-ସିଦ୍ଧାନ୍ତ’ (ବିଶ୍ଳେଷଣାତ୍ମକ ବିଭାଜନ) ଅନୁସାରେ କେତେକଙ୍କୁ ଭ୍ରାନ୍ତି ପରି ଭିନ୍ନ ନିଷ୍କର୍ଷ ମିଳିପାରେ।
Verse 34
तर्कज्ञानं मुनेः कस्य कस्यचित् क्षणभङ्गिका भूतचैतन्यता कस्य ज्ञानस्य सुप्रकाशता
କେଉଁ ମୁନିଙ୍କ ମତରେ ତର୍କଜନ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ପ୍ରମାଣ? କେଉଁ ସିଦ୍ଧାନ୍ତରେ ସବୁ କିଛି କ୍ଷଣଭଙ୍ଗୁର? କେଉଁ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଭୂତମାନଙ୍କରେ ଚେତନ୍ୟତା (ମୂଳତତ୍ତ୍ୱ) ଅଛି? ଏବଂ କେଉଁ ପ୍ରଣାଳୀରେ ଜ୍ଞାନ ସ୍ୱୟଂପ୍ରକାଶ?
Verse 35
प्रज्ञातस्थूलताशब्दानेकान्तत्वं तथार्हतः शैववैष्णवशाक्तेयसौरसिद्धान्तिनां मतिः
ଶୈବ, ବୈଷ୍ଣବ, ଶାକ୍ତ, ସୌର ଓ ସିଦ୍ଧାନ୍ତୀମାନଙ୍କ ମତ ‘ପ୍ରଜ୍ଞାତ’, ‘ସ୍ଥୂଳତା’, ‘ଶବ୍ଦ’, ‘ଅନେକାନ୍ତତ୍ୱ’ ଏବଂ ‘ଅର୍ହତ’ ଇତ୍ୟାଦି ପଦପ୍ରୟୋଗରେ ଲକ୍ଷଣୀୟ।
Verse 36
जगतः कारणं ब्रह्म साङ्ख्यानां सप्रधानकं अस्मिन् सरस्वतीलोके सञ्चरन्तः परस्परम्
ବ୍ରହ୍ମ ହେଉଛି ଜଗତର କାରଣ; ସାଂଖ୍ୟମତରେ ତାହା ପ୍ରଧାନ (ପ୍ରକୃତି) ସହିତ ଉକ୍ତ। ଏହି ସରସ୍ୱତୀ-ଲୋକରେ ପ୍ରାଣୀମାନେ ପରସ୍ପର ମଧ୍ୟରେ ସଞ୍ଚରନ୍ତି।
Verse 37
बध्नन्ति व्यतिपश्यन्तो यद्विशिष्टैः स उच्यते परिग्रहादप्यसतां सतामेवापरिग्रहात्
ଯେମାନେ ବିଶେଷତାକୁ ତୁଳନା କରି ଭେଦ ଦେଖି (ଅନ୍ୟକୁ) ବନ୍ଧନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ପରିଗ୍ରହ ହେତୁ ‘ଅସତ୍’ କୁହାଯାନ୍ତି; ସଜ୍ଜନମାନେ ଅପରିଗ୍ରହ ହେତୁ ‘ସତ୍’ ନାମ ପାଆନ୍ତି।
Verse 38
भिद्यमानस्य तस्यायं द्वैविध्यमुपगीयते प्रत्यक्षादिप्रमाणैर् यद् बाधितं तदसद्विदुः
ବାଧିତ ହେଉଥିବା ସେହି ଜ୍ଞାନର ଦ୍ୱିବିଧତା କୁହାଯାଏ; ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଆଦି ପ୍ରମାଣଦ୍ୱାରା ଯାହା ବାଧିତ, ତାହାକୁ ‘ଅସତ୍’ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି।
Verse 39
कविभिस्तत् प्रतिग्राह्यं ज्ञानस्य द्योतमानता यदेवार्थक्रियाकारि तदेव परमार्थसत्
କବିମାନେ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଯୋଗ୍ୟ—ଜ୍ଞାନର ଦ୍ୟୋତମାନ ସ୍ପଷ୍ଟତା। ଯାହା ଅର୍ଥକ୍ରିୟା (ଫଳସାଧନ) କରେ, ସେହିଟି ହିଁ ପରମାର୍ଥସତ୍।
Verse 40
अज्ञानाज्ज्ञानतस्त्वेकं ब्रह्मैव परमार्थसत् विष्णुः स्वर्गादिहेतुः स शब्दालङ्काररूपवान् अपरा च परा विद्या तां ज्ञात्वा मुच्यते भवात्
ଅଜ୍ଞାନ ଓ ଜ୍ଞାନ—ଉଭୟ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଏକମାତ୍ର ବ୍ରହ୍ମ ହିଁ ପରମାର୍ଥସତ୍। ସେହିଟି ବିଷ୍ଣୁରୂପେ ସ୍ୱର୍ଗାଦିର କାରଣ ଏବଂ ଶବ୍ଦ-ଅଲଙ୍କାରରୂପେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକାଶିତ। ବିଦ୍ୟା ଦୁଇ—ଅପରା ଓ ପରା; ସେହି ପରାବିଦ୍ୟାକୁ ଜାଣିଲେ ଭବ (ସଂସାର) ଠାରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ।
Frequently Asked Questions
This is a standard śāstric pedagogy: define the ideal form first (guṇa), then specify deviations that obstruct aesthetic satisfaction and correctness (doṣa).
By framing speech-craft as disciplined knowledge: refined expression supports ethical communication, social harmony, and mental clarity, aligning worldly artistry with dharma.