Adhyaya 369

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे आत्यन्तिकलयगर्भोत्पत्तिनिरूपणं नामाष्टष्ट्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथोनसप्तत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः शरीरावयवाः अग्निर् उवाच श्रोत्रं त्वक् चक्षुषी जिह्वा घ्राणं धीः खुञ्च भूतगं शब्दस्पर्शरूपरमगन्धाः खादिषु तद्गुणाः

अशा प्रकारे अग्नि-महापुराणातील ‘आत्यन्तिक प्रलयकाळी गर्भोत्पत्तीचे निरूपण’ नावाचा ३६८वा अध्याय समाप्त झाला. आता ‘शरीरावयव’ विषयक ३६९वा अध्याय आरंभ होतो. अग्नि म्हणाले—श्रोत्र, त्वचा, दोन्ही नेत्र, जिह्वा, घ्राण आणि धी (बुद्धी)—हे भूतांशी संबद्ध आहेत; आणि त्यांचे विषय/गुण अनुक्रमे शब्द, स्पर्श, रूप, रस व गंध असून ते आपल्या-आपल्या इंद्रियक्षेत्रांत आहेत.

Verse 2

पायूपस्थौ करौ पादौ वाग्भवेत् कर्मखुन्तथा उत्सर्गानन्दकादानगतिवागादि कर्म तत्

पायु व उपस्थ, दोन्ही हात, दोन्ही पाय आणि वाणी—ही कर्मेंद्रिये म्हणतात. यांची कर्मे अनुक्रमे मलोत्सर्ग, मैथुनसुख, ग्रहण/आदान, गमन आणि वचन इत्यादी आहेत.

Verse 3

पञ्चकर्मेन्द्रियान्यत्र पञ्चबुद्धीन्द्रियाणि च इन्द्रियार्थाश् च पञ्चैव महाभूता मनो ऽधिपाः

येथे पाच कर्मेंद्रिये व पाच ज्ञानेंद्रिये आहेत; इंद्रियांचे पाच विषय आणि पाच महाभूतही आहेत—या सर्वांवर मन अधिपती आहे।

Verse 4

आत्माव्यक्तश् चतुर्विंशतत्त्वानि पुरुषः परः संयुक्तश् च वियुक्तश् च यथा मत्स्योदके उभे

आत्मा व अव्यक्त (प्रकृती), चोवीस तत्त्वे आणि परम पुरुष—हे संयुक्तही सांगितले जातात व वियुक्तही; जसे मासा व पाणी, एकत्र असूनही भिन्न।

Verse 5

अव्यक्तमास्रितानीह रजःसत्त्वतमांसि च आन्तरः पुरुषो जीवः स परं ब्रह्म कारणं

येथे अव्यक्त (प्रकृती) मध्ये रज, सत्त्व व तम—हे गुण आश्रित असतात। अंतःस्थ पुरुष, जीव—तोच परम ब्रह्म, कारणस्वरूप आहे।

Verse 6

स याति परमं स्थानं यो वेत्ति पुरुषं परं सप्ताशयाः स्मृता देहे रुधिरस्यैक आशयः

जो परम पुरुषाला जाणतो तो परम स्थानास जातो. देहात सात आशय सांगितले आहेत; त्यांपैकी एक रुधिर (रक्त) याचा आशय आहे।

Verse 7

श्लेष्मणश्चामपित्ताभ्यां पक्वाशयस्तु पञ्चमः वायुमूत्राशयः सप्तः स्त्रीणां गर्भाशयो ऽष्टमः

श्लेष्म (कफ) व आम-पित्त यांच्याशी संबंधित पक्वाशय हा पाचवा आशय आहे. वायु-आशय व मूत्र-आशय हे सातवे मानले जातात; आणि स्त्रियांमध्ये गर्भाशय आठवा आहे।

Verse 8

पित्तात्पक्वाशयो ऽग्नेः स्याद्योनिर्विकशिता द्युतौ पद्मवद्गर्भाशयः स्यात्तत्र घत्ते सरक्तकं

पित्तप्रकोपामुळे, हे अग्ने, पक्वाशय (मोठे आतडे) दग्ध झाल्यासारखा होतो; योनी असामान्य रीतीने विकशित व तेजस्वी दिसते, गर्भाशय पद्मासारखा म्हटला आहे; त्या अवस्थेत रक्तमिश्रित स्राव होतो।

Verse 9

शुक्रं स्वशुक्रतश्चाङ्गं कुन्तलान्यत्र कालतः न्यस्तं शुक्रमतो योनौ नेति गर्भाशयं मुने

हे मुने, स्वशुक्रतत्त्वासह शुक्र—देहाचे अंश व केसांसह—योग्य काळी तेथे ठेवले असता; ते शुक्र योनीत प्रवेश करूनही त्वरित गर्भाशयापर्यंत पोहोचत नाही।

Verse 10

ऋतावपि च योनिश्चेद्वातपित्तकफावृता भवेत्तदा विकाशित्वं नैव तस्यां प्रजायते

ऋतुकाळातही योनी वात-पित्त-कफांनी आवृत/अवरोधित झाली तर तिचे योग्य विकसन (उघडणे) होत नाही; म्हणून गर्भधारणा होत नाही।

Verse 11

बुक्कात्पुक्कसकप्लीहकृतकोष्ठाङ्गहृद्व्रणाः तण्डकश् च महाभाग निबद्धान्याशये मतः

हे महाभाग, मूत्राशय, पुक्कस, प्लीहा, यकृत, कोष्ठ (उदरगुहा), अवयव व हृदय यांचे व्रण—तसेच तण्डक—हे सर्व आशयात निबद्ध व्याधी मानले आहेत।

Verse 12

रसस्य पच्यमानस्य साराद्भवति देहिनां प्लीहा यकृच्च धर्मज्ञ रक्तफेणाच्च पुक्कसः

हे धर्मज्ञ, देहधार्‍यांमध्ये रस पचत (परिणत) असताना त्याच्या सारापासून प्लीहा व यकृत निर्माण होतात; आणि रक्ताच्या फेन/मलभागापासून पुक्कस उत्पन्न होतो।

Verse 13

रक्तं पित्तञ्च भवति तथा तण्डकसंज्ञकः मेदोरक्तप्रसाराच्च वुक्कायाः सम्भवः स्मृतः

हा रक्त व पित्त यांचा विकार होऊन ‘तण्डक’ अशी संज्ञा मिळते. मेद व रक्त यांच्या दूषित प्रसारामुळे ‘वुक्का’ नावाचा रोग उत्पन्न होतो, असे स्मृत आहे.

Verse 14

रक्तमांसप्रसाराच्च भवन्त्यन्त्राणि देहिनां सार्धत्रिव्यामसंख्यानि तानि नॄणां विनिर्दिशेत्

रक्त व मांस यांच्या प्रसारामुळे देहधारी प्राण्यांची आतडी उत्पन्न होतात. मनुष्यात त्यांचे प्रमाण साडे तीन व्याम असे सांगितले असून ते विशेषतः निर्देशावे.

Verse 15

त्रिव्यामानि तथा स्त्रीणां प्राहुर्वेदविदो जनः रक्तवायुसमायोगात् कामेयस्योद्भवः स्मृतः

वेदविद् जन सांगतात की स्त्रियांचे प्रमाण तीन व्याम असे आहे. तसेच रक्त व वायू यांच्या संयोगातून कामेच्छेचा उद्भव होतो, असे स्मृत आहे.

Verse 16

कफप्रसाराद्भवति हृदयं पद्मसन्निभं अधोमुखं तच्छूषिरं यत्र जीवो व्यवस्थितः

कफाच्या प्रसारामुळे हृदय कमळासारखे व अधोमुख होते. ते आतून पोकळ असून त्यातच जीव स्थित असतो.

Verse 17

चैतन्यानुगता भावःसर्वे तत्र व्यवस्थिताः तस्य वामे तथा प्लीहा दक्षिणे च तथा यकृत्

चैतन्याच्या अनुगामी सर्व भाव तेथेच स्थित असतात. त्याच्या डावीकडे प्लीहा (तिल्ली) आणि उजवीकडे यकृत (यकृत) असते.

Verse 18

दक्षिणे च तथा क्लोम पद्मस्यैवं प्रकीर्तितं श्रोतांसि यानि देहे ऽस्मिन् कफरक्तवहानि च

उजव्या बाजूसही क्लोम असतो; अशा प्रकारे ‘पद्म’ (हृदय-कमळ) वर्णिले आहे. तसेच या देहातील कफ व रक्त वाहणारी जी स्रोतसे आहेत, तीही सांगितली आहेत.

Verse 19

तेषां भूतानुमानाच्च भवतीन्द्रियसम्भवः नेत्रयोर्मण्डलं शुक्लं कफाद्भवति पैतृकं

त्या (धातूंचे) भूतांपासून उत्पन्न होणे अनुमानाने जाणून इंद्रियांची उत्पत्ती समजते. नेत्रांतील श्वेत मण्डल कफापासून उत्पन्न होतो व तो पितृसम्बन्धी मानला जातो.

Verse 20

कृष्णञ्च मण्डलं वातात्तथा मवति मातृकं पित्तात्त्वङ्मण्डलं ज्ञेयं मातापितृसमुद्भवं

कृष्ण मण्डल वातापासून उत्पन्न होतो; तसेच तो मातृक (मातृसम्बन्धी) मानला जातो. पित्तापासून त्वक्-मण्डल जाणावे, जे मातापित्यांपासून उद्भवते.

Verse 21

मांसासृक्कफजा जिह्वा मेदो ऽसृक्कफमांसजौ वृषाणौ दश प्राणस्य ज्ञेयान्यायतनानि तु

जिह्वा मांस, रक्त व कफापासून बनलेली आहे; मेद हे रक्त, कफ व मांसजन्य आहे; आणि दोन्ही वृषण मेद, रक्त, कफ व मांसजन्य आहेत. ही प्राणाची दहा आयतने (आधारस्थाने) जाणावीत.

Verse 22

मूर्धा हृन्नाभिकण्ठाश् च जिह्वा शुक्रञ्च शोणितं गुदं वस्तिश् च गुल्फञ्च कण्डुराः शोडशेरिताः

मूर्धा, हृदयप्रदेश, नाभी व कंठ; जिह्वा; शुक्र व शोणित (रक्त); गुद; वस्ति (मूत्राशय); आणि गुल्फ (घोटा)—ही कंडू (खाज) यांची सोळा स्थाने सांगितली आहेत.

Verse 23

द्वे करे द्वे च चरणे चतस्रः पृष्ठतो गले देहे पादादिशीर्षान्ते जालानि चैव षोडश

हातांत दोन व पायांत दोन ‘जाल’ आहेत; पाठीवर व कंठात चार. अशा रीतीने देहात—पायापासून शिरोपर्यंत—एकूण सोळा जाल (जाळी/प्लेक्सस) आहेत.

Verse 24

मांसस्नायुशिरास्थिन्यः चत्वारश् च पृथक् पृथक् मणिबन्धनगुल्फेषु निबद्धानि परस्परं

मांस, स्नायु, शिरा आणि अस्थी—हे चारही, प्रत्येकी वेगळे—मनिबंध (मनगट) व गुल्फ (घोटा) संधीमध्ये परस्पर गुंफलेले असतात.

Verse 25

षट्कूर्चानि स्मृतानीह हस्तयोः पादयोः पृथक् ग्रीवायाञ्च तथा मेढ्रे कथितानि मनीषिभिः

येथे सहा ‘कूर्च’ मानले आहेत—हातांत व पायांत स्वतंत्रपणे, तसेच ग्रीवेत आणि मेढ्र (लिंग) मध्येही—असे मनीषींनी सांगितले आहे.

Verse 26

पृष्ठवंशस्योपगताश् चतस्रो मांसरज्जवः नवत्यश् च तथा पेश्यस्तासां बन्धनकारिकाः

पृष्ठवंशाशी (मणक्यांच्या दांड्याशी) जोडलेल्या चार मांस-रज्जू आहेत; तसेच नव्वद ‘पेशी’ आहेत, ज्या त्यांचे बंधन करणाऱ्या (आवळणाऱ्या) आहेत.

Verse 27

सीरण्यश् च तथा सप्त पञ्च मूर्धानमाश्रिताः एकैका मेढ्रजिह्वास्ता अस्थि षष्टिशतत्रयं

तसेच सात ‘सीरण्य’ आहेत, आणि पाच मस्तकात आश्रित आहेत. प्रत्येक एकेक आहे; जिह्वा व मेढ्र (लिंग) हेदेखील त्या गणनेत येतात. अस्थी तीनशे साठ आहेत.

Verse 28

सूक्ष्मैः सह चतुःषष्ठिर्दशना विंशतिर्नखाः पाणिपादशलाकाश् च तासां स्थानचतुष्टयं

सूक्ष्म दातांसह दातांची संख्या चौसष्ट; नखे वीस; तसेच हात‑पायांच्या दंडासारख्या बोटाही आहेत—त्यांची स्थाने चार विभागांत मोजली जातात।

Verse 29

षष्ट्यङ्गुलीनां द्वे पार्ष्ण्योर्गुल्फेषु च चतुष्टयं चत्वार्यरत्न्योरस्थीनि जङ्घयोस्तद्वदेव तु

बोटांत साठ अस्थी; टाचांमध्ये दोन; घोट्यांत चार; अग्रबाहूमध्ये (अरत्नि) चार अस्थी; आणि जंघांमध्येही तशीच संख्या मानली जाते।

Verse 30

द्वे द्वे जानुकपोलोरुफलकांशसमुद्भवं अक्षस्थानांशकश्रोणिफलके चैवमादिशेत्

तसेच गुडघा, गाल व ऊरु‑फलक (मांड्याचा भाग) येथे उत्पन्न अस्थी दोन‑दोन मानाव्यात; अक्ष‑स्थानाच्या अंशातही दोन; आणि श्रोणि‑फलक (कूल्हा) येथेही दोन—असे सांगावे।

Verse 31

भगास्तोकं तथा पृष्ठे चत्वारिंशच्च पञ्च च ग्रीवायाञ्च तथास्थीनि जत्रुकञ्च तथा हमुः

भग‑प्रदेशात (श्रोणि भागात) अस्थी अल्प आहेत; पाठीमध्ये पंचेचाळीस; मानेतही अस्थी आहेत; तसेच जत्रु (हंसली) आणि हनु (जबडा) यांचाही समावेश होतो।

Verse 32

तन्मूलं द्वेललाटाक्षिगण्डनासाङ्घ्य्रवस्थिताः पर्शुकास्तालुकैः सार्धमर्वुदैश् च द्विसप्ततिः

त्याच्या मुळापासून दोन (समूह) मानले आहेत, जे कपाळ, डोळे, गाल, नाक व पाय येथे स्थित आहेत; तसेच बरगड्या—तालू व अर्बुद (ग्रंथीसदृश गाठी) यांसह—बहात्तर सांगितल्या आहेत।

Verse 33

द्वेशङ्खके कपालानि चत्वार्येव शिरस् तथा उरः सप्तदशास्थीनि सन्धीनां द्वे शते दश

कपालाच्या दोन्ही शंखप्रदेशात चार कपाल-पट्टिका असतात; शिरातही तसेच. उरःप्रदेशात सतराअस्थी असून संधींची संख्या दोनशे दहा आहे.

Verse 34

अष्टषष्टिस्तु शाखासु षष्टिश् चैकविवर्जिता अन्तरा वै त्र्यशीतिश् च स्नायोर् नवशतानि च

शाखा-अंगांत अडुसष्ट (अस्थी) आहेत; धडात साठ—एक वगळून. मधल्या भागांत त्र्याऐंशी; आणि स्नायु नऊशे मानले आहेत.

Verse 35

त्रिंशाधिके द्वे शते तु अन्तराधौ तु सप्ततिः ऊर्ध्वगाः षट्शतान्येव शाखास्तु कथितानि तु

दोनशे तीसच्या गणनेत अन्तराधीत सत्तर आहेत. आणि ऊर्ध्व-गणनेत शाखा नेमक्या सहाशे सांगितल्या आहेत.

Verse 36

पञ्चपेशीशतान्येव चत्वारिंशत्तथोर्ध्वगाः चतुःशतन्तु शाखासु अन्तराधौ च षष्टिका

पेशी पाचशेच आहेत; आणि ऊर्ध्वभागी आणखी चाळीस. यांपैकी चारशे शाखा-अंगांत, आणि साठ अन्तराधी (मध्य/धड) भागात आहेत.

Verse 37

स्त्रीणाम् चैकाधिका वै स्याद्विंशतिश् चतुरुत्तरा स्तनयोर्दश योनौ च त्रयोदश तथाशये

स्त्रियांमध्ये संख्या एकाने अधिक—चोवीस. दोन्ही स्तनांत दहा, योनीत तेरा, तसेच आशय (गर्भाशय) मध्येही (उक्त) मानले आहे.

Verse 38

गर्भस्य च चतस्रः स्युः शिराणाञ्च शरीरिणां त्रिंशच्छतसहस्राणि तथान्यानि नवैव तु

गर्भामध्ये चार प्रधान शिरा सांगितल्या आहेत. देहधारी प्राण्यांमध्ये शिरांची संख्या तीन लाख मानली आहे; तसेच आणखी नऊ शिराही आहेत.

Verse 39

षट्पञ्चाशत्सहस्राणि रसन्देहे वहन्ति ताः केदार इव कुल्याश् च क्लेदलेपादिकञ्च यत्

देहात रस वाहणाऱ्या शिरा छप्पन्न हजार सांगितल्या आहेत. त्या शेतातील कुल्यांसारख्या सर्वत्र ओलावा, लेप व इतर पोषणपर परिणाम पोहोचवितात.

Verse 40

द्वासप्ततिस् तथा कोट्यो व्योम्नामिह महामुने मज्जाया मेदसश् चैव वसायाश् च तथा द्विज

हे महामुने! येथे व्योमन (आकाशीय अवकाश) बहात्तर कोटी सांगितले आहेत. हे द्विज! तसेच मज्जा, मेद आणि वसा यांच्याही (बहात्तर कोटी) संख्या कथिली आहे.

Verse 41

मूत्रस्य चैव पित्तस्य श्लेष्मणः शकृतस् तथा पञ्चपेशीशतान्यत्रेति ख , ञ च रक्तस्य सरसस्यात्र क्रमशो ऽञ्जलयो मताः

येथे मूत्र, पित्त, श्लेष्मा आणि शकृत यांची मात्रा क्रमाने अंजली-प्रमाणाने मानली आहे. काही पाठांमध्ये (ख, ञ) पेशी पाचशे आहेत असेही म्हटले आहे. तसेच रक्त व रस यांची मात्रा देखील येथे क्रमाने अंजलींमध्ये दिली आहे.

Verse 42

अर्धार्धाभ्यधिकाः सर्वाः पूर्वपूर्वाञ्जलेर्मताः अर्धाञ्जलिश् च शुक्रस्य तदर्धञ्च ततौजसः

पूर्वोक्त सर्व मात्रा प्रत्येक पूर्वी अंजलीपेक्षा दीडपट (अर्थात् अर्धाच्या अर्धाने वाढलेली) मानली आहे. शुक्राची मात्रा अर्धी अंजली सांगितली असून ओजसाची मात्रा तिच्या अर्धी (म्हणजे चतुर्थांश अंजली) आहे.

Verse 43

रजसस्तु तथा स्त्रीणाञ्चतस्रः कथिता बुधैः शरीरं मलदोषादि पिण्डं ज्ञात्वात्मनि त्यजेत्

तसेच स्त्रियांच्या रजःस्रावाच्या चार अवस्था पंडितांनी सांगितल्या आहेत. देह हा मल‑दोषादींनी बनलेला केवळ पिंड आहे असे जाणून आत्म्यातील देहाभिमान त्यागावा।