Adhyaya 378

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे समाधिर्नाम सप्तसप्तत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथाष्टसप्तत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः ब्रह्मज्ञानं अग्निर् उवाच यज्ञैश् च देवानाप्नोति वैराजं तपसा पदं ब्रह्मणः कर्मसन्न्यासाद्वैराग्यात् प्रकृतौ लयं

अशा प्रकारे अग्नि-महापुराणातील ‘समाधी’ नावाचा तीनशे सत्‍त्‍याहत्तरावा अध्याय समाप्त झाला. आता ‘ब्रह्मज्ञान’ नावाचा तीनशे अठ्ठ्याहत्तरावा अध्याय सुरू होतो. अग्नि म्हणाला—यज्ञांनी देव व वैराज (विराट्) पद मिळते; तपाने ब्रह्माचे पद; आणि कर्मसन्न्यास व वैराग्याने प्रकृतीत लय प्राप्त होतो.

Verse 2

ज्ञानात् प्राप्नोति कैवल्यं पञ्चैता गतयःस्मृताः प्रीतितापविषादादेर्विनिवृत्तिर्विरक्तता

ज्ञानाने कैवल्य (परम एकांत मुक्ती) प्राप्त होते; या पाच गती स्मृत आहेत. आणि विरक्तता म्हणजे प्रीती, ताप, विषाद इत्यादी अवस्थांची निवृत्ती होय.

Verse 3

सन्न्यासः कर्मणान्त्यागः कृतानामकृतैः सह अव्यक्तादौ विशेषान्ते विकारो ऽस्मिन्निवर्तते

संन्यास म्हणजे कर्मांचा त्याग—कृत व अकृत यांचा अभिमानही सोडून. या तत्त्वात अव्यक्तापासून विशेषांच्या अंतापर्यंत सर्व विकार निवृत्त होतात.

Verse 4

चेतनाचेतनान्यत्वज्ञानेन ज्ञानमुच्यते परमात्मा च सर्वेषामाधारः परमेश्वरः

चेतन व अचेतन यांचा भेदविवेक हेच ‘ज्ञान’ म्हणतात. आणि परमात्मा हा परमेश्वर—सर्वांचा आधार व आश्रय आहे.

Verse 5

विष्णुनाम्ना च देवेषु वेदान्तेषु च गीयते यज्ञेश्वरो यज्ञपुमान् प्रवृत्तैर् इज्यते ह्य् असौ

तो देवांमध्ये व वेदान्तात ‘विष्णु’ या नामाने गातात. तोच यज्ञेश्वर, यज्ञपुरुष आहे; यज्ञकर्मात प्रवृत्त लोक त्याचीच उपासना करतात.

Verse 6

निवृत्तैर् ज्ञानयोगेन ज्ञानमूर्तिः स चेक्ष्यते ह्रस्वदीर्घप्लुताद्यन्तु वचस्तत्पुरुषोत्तमः

ज्ञानयोगाने विषयांपासून निवृत्त झालेले लोक त्या ज्ञानमूर्तीचे निश्चयाने दर्शन करतात. आणि वाणी—ह्रस्व, दीर्घ, प्लुत इत्यादी मात्रांपासून आरंभून—अंती तोच परम पुरुष आहे.

Verse 7

तत्प्राप्तिहेतुर्ज्ञानञ्च कर्म चोक्तं महामुने आगमोक्तं विवेकाच्च द्विधा ज्ञानं तथोच्यते

हे महामुने, त्या तत्त्वप्राप्तीसाठी ज्ञान आणि कर्म—दोन्ही साधन सांगितले आहे. तसेच ज्ञानही दोन प्रकारचे—आगमशास्त्राने सांगितलेले आणि विवेकातून उत्पन्न झालेले—असे म्हटले आहे.

Verse 8

शब्दब्रह्मागममयं परं ब्रह्म विवेकजम् द्वे ब्रह्मणी वेदितव्ये ब्रह्मशब्दपरञ्च यत्

परब्रह्म हे आगममय ‘शब्द-ब्रह्म’ स्वरूप असून विवेकजन्य ज्ञानाने अनुभवलं जातं. म्हणून दोन ब्रह्म जाणावीत—शब्दरूप ब्रह्म आणि परम ब्रह्म.

Verse 9

वेदादिविद्या ह्य् अपरमक्षरं ब्रह्मसत्परम् तदेतद्भगवद्वाच्यमुपचारे ऽर्चने ऽन्यतः

वेदादी विद्या खरोखरच परम अक्षर—परम सत्य ब्रह्म—यात पर्यवसित होतात. तेच परम अर्चना-उपचारात व अन्य प्रसंगी भक्तिरूढीने ‘भगवान्’ या शब्दाने संबोधिले जाते.

Verse 10

सम्भर्तेति तथा भर्ता भकारो ऽर्थद्वयान्वितः नेता गमयिता स्रष्टा गकारो ऽयं महमुने

‘भ’ हा वर्ण द्वयर्थयुक्त आहे—सम्भर्ता (पालनकर्ता) आणि भर्ता (धारक/आधार). ‘ग’ हा वर्ण नेता, गमयिता (प्रवर्तक) आणि स्रष्टा आहे, हे महमुने.

Verse 11

ऐश्वर्यस्य समग्रस्य वीर्यस्य यशसः श्रियः ज्ञानवैराग्ययोश् चैव षणां भग इतीङ्गना

समग्र ऐश्वर्य, वीर्य, यश, श्री, ज्ञान आणि वैराग्य—या सहांचा समूह ‘भग’ असे म्हटले जाते.

Verse 12

वसन्ति विष्णौ भुतानि स च धातुस्त्रिधात्मकः एवं हरौ हि भगवान् शब्दो ऽन्यत्रोपचारतः

सर्व भूत विष्णूमध्ये वसतात आणि तोच त्रिधात्मक धातु (मूल तत्त्व) आहे. म्हणून ‘भगवान्’ हा शब्द हरिसाठी मुख्य आहे; अन्यत्र तो केवळ उपचाररूपे (गौण) वापरला जातो.

Verse 13

उत्पत्तिं प्रलयश् चैव भूतानामगतिं गतिं वेत्ति विद्यामविद्याञ्च स वाच्यो भगवानिति

जो भूतांची उत्पत्ती व प्रलय, त्यांची अगती व गती (असहाय अवस्था व सत्य मार्ग), तसेच विद्या व अविद्या—दोन्ही जाणतो, तोच ‘भगवान्’ म्हणून कथिला जातो।

Verse 14

ज्ञानशक्तिः परैश्वर्यं वीर्यं तेजांस्यशेषतः भगवच्छब्दवाच्यानि विना हेयैर् गुणादिभिः

ज्ञानशक्ती, परम ऐश्वर्य, वीर्य आणि तेज—ही सर्वे पूर्णतः ‘भगवान्’ या शब्दाने अभिधेय आहेत; आणि हेय (दोषयुक्त) गुणादिंपासून रहित आहेत।

Verse 15

खाण्डिक्यजनकायाह योगं केशिध्वजः पुरा अनात्मन्यात्मबुद्धिर्या आत्मस्वमिति या मतिः

पूर्वी केशिध्वजाने खाण्डिक्य-जनकास योग सांगितला—जी बुद्धी अनात्म्यात आत्मबुद्धीचा आरोप करते, आणि ‘हे माझे’ (आत्मस्व) अशी मती धरीते, तीच मूलभ्रांती आहे।

Verse 16

अविद्याभवम्भूतिर्वीजमेतद्द्विधा स्थिरम् पञ्चभूतात्मके देहे देही मोहतमाश्रितः

अविद्या आणि भवसम्भूती (संसारभावाचा उदय) हेच बीज—हे द्विविध, दृढपणे स्थापित आहे। पंचभूतात्मक देहात देही मोहतम (घोर अंधार) आश्रयून राहतो।

Verse 17

अहमेतदितीत्युच्चैः कुरुते कुमतिर्मतिं इत्थञ्च पुत्रपौत्रेषु तद्देहोत्पातितेषु च

‘मीच हा (देह) आहे’ असे मानून कुमती मनुष्य मोठ्याने तशी मती व्यक्त करतो; आणि त्याचप्रमाणे पुत्र-पौत्रांविषयीही—जे त्या देहापासूनच उत्पन्न—ही भ्रांती टिकून राहते।

Verse 18

करोति पण्डितः साम्यमनात्मनि कलेवरे सर्वदेहोपकाराय कुरुते कर्म मानवः

पंडित पुरुष जो आत्मा नाही त्या देहाविषयी समभाव ठेवतो; आणि मनुष्याने सर्व देहधारींच्या उपकारासाठी कर्म करावे।

Verse 19

देहश्चान्यो यदा पुंसस्तदा बन्धाय तत्परं निर्वाणमय एवायमात्मा ज्ञानमयो ऽमलः

जेव्हा पुरुष देहाला आत्म्यापासून वेगळा मानून त्यातच आसक्त होतो, तेच आसक्तपण बंधनाचे कारण ठरते; परंतु हा आत्मा खरोखर निर्वाणस्वरूप, ज्ञानमय व निर्मळ आहे।

Verse 20

दुःखज्ञानमयो ऽधर्मः प्रकृतेः स तु नात्मनः जलस्य नाग्निना सङ्गः स्थालीसङ्गात्तथापि हि

दुःख व (भ्रम)ज्ञानमय अधर्म हा प्रकृतीचा आहे, आत्म्याचा नाही। पाण्याचा अग्निशी थेट संबंध नसतो; भांड्याच्या (हांड्याच्या) संबंधामुळेच तसा भास होतो।

Verse 21

शब्दास्ते कादिका धर्मास्तत् कृता वै महामुने तथात्मा प्रकृतौ सङ्गादहंमानादिभूषितः

‘क’ इत्यादी शब्द हेच धर्म (नियम/लक्षण) आहेत—हे महामुने—असे प्रतिपादिले आहे। तसेच प्रकृतीच्या संगामुळे आत्मा अहंकार इत्यादींनी ‘अलंकृत’ झाल्यासारखी भासते।

Verse 22

भजते प्राकृतान्धर्मान् अन्यस्तेभ्यो हि सो ऽव्ययः वन्धाय विषयासङ्गं मनो निर्विषयं धिये

तो प्राकृत (लौकिक) धर्मांचे आचरण करीत असला तरी तो त्यांपासून खरोखर वेगळा—अव्यय—आहे। विषयासक्ती बंधनासाठी; आणि धीसाठी मन निर्विषय करावे।

Verse 23

विषयात्तत्समाकृष्य ब्रह्मभूतं हरिं स्मरेत् आत्मभावं नयत्येनं तद्ब्रह्मध्यायिनं मुने

विषयांपासून मन ओढून घेऊन ब्रह्मस्वरूप हरिचे स्मरण करावे। हे मुने, ही साधना ब्रह्मध्यान करणाऱ्यास आत्मभाव (आत्मस्थिती) प्राप्त करून देते।

Verse 24

विचार्य स्वात्मनः शक्त्या लौहमाकर्षको यथा आत्मप्रयत्नसापेक्षा विशिष्टा या मनोगतिः

जसा चुंबक आपल्या अंतर्निहित शक्तीने लोखंड ओढतो, तशी मनाची ती विशिष्ट गती आत्मप्रयत्न (स्व-अनुशीलन) यावर अवलंबून असते।

Verse 25

तस्या ब्रह्मणि संयोगो योग इत्य् अभिधीयते विनिष्पन्दः समाधिस्थः परं ब्रह्माधिगच्छति

त्या (मनाच्या) ब्रह्माशी संयोगास ‘योग’ म्हणतात. समाधीत स्थित, स्पंदनरहित होऊन साधक परम ब्रह्म प्राप्त करतो.

Verse 26

यमैः सन्नियमैः स्थित्या प्रत्याहृत्या मरुज्जयैः प्राणायामेन पवनैः प्रत्याहारेण चेन्द्रियैः

यम व सुस्थापित नियमांनी; आसनस्थैर्याने; प्रत्याहृतीने; मरुत् (प्राणवायू) जिंकून; प्राणायाम व वायुप्रवाहांच्या नियमनाने; आणि प्रत्याहार—म्हणजे इंद्रियसंयमाने।

Verse 27

वशीकृतैस्ततः कुर्यात् स्थितं चेतः शुभाश्रये आश्रयश्चेतसो ब्रह्म मूर्तञ्चामूर्तकं द्विधा

त्यानंतर इंद्रिये वश करून मन शुभ आश्रयावर स्थिर करावे. मनाचा आश्रय ब्रह्म आहे; ते दोन प्रकारचे—मूर्त (साकार) आणि अमूर्त (निराकार)।

Verse 28

सनन्दनादयो ब्रह्मभावभावनया युताः कर्मभावनया चान्ये देवाद्याः स्थावरान्तकाः

सनंदनादी ब्रह्मभाव-भावनेने युक्त आहेत; इतर—देवांपासून स्थावरांपर्यंत—कर्मसंबंधी भावनेने युक्त असे सांगितले आहेत।

Verse 29

हिरण्यगर्भादिषु च ज्ञानकर्मात्मिका द्विधा त्रिविधा भावना प्रोक्ता विश्वं ब्रह्म उपास्यते

हिरण्यगर्भादींबाबत भावना ज्ञानात्मिका व कर्मात्मिका अशी द्विविध, तसेच त्रिविधही सांगितली आहे; हिच्याद्वारे विश्वरूप ब्रह्माची उपासना होते।

Verse 30

प्रत्यस्तमितभेदं यत् सत्तामात्रमगोचरं वचसामात्मसंवेद्यं तज्ज्ञानं ब्रह्म संज्ञितम्

ज्यात सर्व भेद निवळले आहेत, जे केवळ सत्-मात्र आहे, वाणीच्या आवाक्याबाहेर आहे आणि आत्मानुभवानेच जाणावे—तेच ज्ञान ‘ब्रह्म’ असे म्हणतात।

Verse 31

तच्च विष्णोः परं रूपमरूपस्याजमक्षरं अशक्यं प्रथमं ध्यातुमतो मूर्तादि चिन्तयेत्

विष्णूचे ते परम रूप—अरूप, अज व अक्षर—आरंभी ध्यानास अशक्य आहे; म्हणून मूर्ती इत्यादी सगुण रूपापासून चिंतन करावे।

Verse 32

सद्भावभावमापन्नस्ततो ऽसौ परमात्मना भवत्यभेदी भेदश् च तस्याज्ञानकृतो भवेत्

सद्भावाची अवस्था प्राप्त झाल्यावर तो परमात्म्याशी अभेद होतो; आणि जो भेद दिसतो, तो केवळ अज्ञानामुळेच उत्पन्न होतो।