Adhyaya 373

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे आसनप्राणायामप्रत्याहारा नाम द्विसप्तत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ त्रिसप्तत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः ध्यानम् अग्निर् उवाच ध्यै चिन्तायां स्मृतो धातुर्विष्णुचिन्ता मुहूर्मुहुः अनाक्षिप्तेन मनसा ध्यानमित्यभिधीयते

अशा प्रकारे आग्नेय महापुराणातील ‘आसन, प्राणायाम व प्रत्याहार’ नावाचा ३७२वा अध्याय समाप्त झाला. आता ३७३वा अध्याय—‘ध्यान’. अग्नि म्हणाले—‘ध्यै’ हा धातू ‘चिंतन’ या अर्थी स्मृत आहे. अविक्षिप्त मनाने वारंवार विष्णूचे चिंतन करणे यालाच ध्यान म्हणतात।

Verse 2

आत्मनः समनस्कस्य मुक्ताशेषोपधस्य च ब्रह्मचिन्तासमा शक्तिर्ध्यानं नाम तदुच्यते

ज्याचे मन सम्यक् एकाग्र झाले आहे आणि ज्याच्या सर्व उपाधी दूर झाल्या आहेत, त्या आत्म्याची ब्रह्मचिंतनासमान स्थिर शक्ती यालाच ध्यान म्हणतात।

Verse 3

ध्येयालम्बनसंस्थस्य सदृशप्रत्ययस्य च प्रत्यान्तरनिर्मुक्तः प्रत्ययो ध्यानमुच्यते

ध्येय-वस्तूच्या आधारावर जो प्रत्यय स्थिर असतो, ज्याची वृत्ती एकरस राहते आणि जो मधल्या विचलित करणाऱ्या अन्य प्रत्ययांपासून मुक्त असतो—त्यालाच ध्यान म्हणतात।

Verse 4

ध्येयावस्थितचित्तस्य प्रदेशे यत्र कुत्रिचित् ध्यानमेतत्समुद्दिष्टं प्रत्ययस्यैकभावना

ज्याचे चित्त ध्येयावर स्थिर झाले आहे, तो कुठल्याही स्थानी असो; एका प्रत्ययाची एकाग्र भावना—हेच ध्यान असे सांगितले आहे।

Verse 5

एवं ध्यानसमायुक्तः खदेहं यः परित्यजेत् कुलं स्वजनमित्राणि समुद्धृत्य हरिर्भवेत्

अशा रीतीने ध्यानात पूर्णतः संयुक्त होऊन जो देहाचा त्याग करतो, तो कुल, स्वजन व मित्रांचा उद्धार करून हरिरूप (विष्णुतादात्म्य) होतो।

Verse 6

एवं मुहूर्तमर्धं वा ध्यायेद् यः श्रद्धया हरिं सोपि यां गतिमाप्नोति न तां सर्वैर् महामखैः

अशा प्रकारे जो श्रद्धेने हरिचे ध्यान अर्धा मुहूर्त जरी करतो, तो ती परम गती प्राप्त करतो जी सर्व महामखांनीही मिळत नाही।

Verse 7

भोगनद्यभिवेशेनेति ञ ध्याता ध्यानं तथा ध्येयं यच्च ध्यानप्रयोजनं एतच्चतुष्टयं ज्ञात्वा योगं युञ्जीत तत्त्ववित्

‘भोगनदी’त निमग्न होण्याचा अर्थ जाणून, ध्याता, ध्यान, ध्येय आणि ध्यानाचे प्रयोजन—हे चतुष्टय समजून तत्त्वविताने योग साधावा।

Verse 8

योगाभ्यासाद्भवेन्मूक्तिरैश्वर्यञ्चाष्टधा महत् ज्ञानवैराग्यसम्पन्नः श्रद्दधानः क्षमान्वितः

योगाभ्यासाने मुक्ति होते आणि अष्टधा महान ऐश्वर्यही प्राप्त होते. (योगी) ज्ञान-वैराग्यसंपन्न, श्रद्धावान व क्षमाशील असावा।

Verse 9

विष्णुभक्तः सदोत्साही ध्यातेत्थं पुरुषः स्मृतः मूर्तामूर्तं परम्ब्रह्म हरेर्ध्यानं हि चिन्तनम्

विष्णुभक्त व सदैव उत्साही पुरुषाने अशा प्रकारे ध्यान करावे; असा ध्यानी साधक म्हणून स्मरणीय आहे. परब्रह्म मूर्त व अमूर्त दोन्ही आहे; हरिचे ध्यान हेच चिंतनरूप मनन आहे.

Verse 10

सकलो निष्कलो ज्ञेयः सर्वज्ञः परमो हरिः अणिमादिगुणैश्वर्यं मुक्तिर्ध्यानप्रयोजनम्

परम हरि साकार (सकल) व निराकार (निष्कल) अशा दोन्ही रूपांनी जाणावा; तो सर्वज्ञ आहे. अणिमा इत्यादी गुणांनी युक्त ऐश्वर्य आणि मोक्ष—हे ध्यानाचे प्रयोजन सांगितले आहे.

Verse 11

फलेन योजको विष्णुरतो ध्यायेत् परेश्वरं गच्छंस्तिष्ठन् स्वपन् जाग्रदुन्मिषन् निमिषन्नपि

जो कर्मांचे फळ विष्णूस अर्पण करून कर्म करतो, त्याने म्हणून परमेश्वराचे ध्यान करावे—चालताना, उभा असताना, झोपताना, जागा असताना, पापणी उघडताना-झाकतानाही।

Verse 12

शुचिर्वाप्यशुचिर्वापि ध्यायेत् शततमीश्वरम् स्वदेहायतनस्यान्ते मनसि स्थाप्य केशवम्

शुद्ध असो वा अशुद्ध, सतत ईश्वराचे ध्यान करावे. आपल्या देह-आयतनाच्या अंतःस्थ ठिकाणी मनात केशवाला स्थापित करावे.

Verse 13

हृत्पद्मपीठिकामध्ये ध्यानयोगेन पूजयेत् ध्यानयज्ञः परः शुद्धः सर्वदोषविवर्जितः

हृदयकमळाच्या पीठिकेच्या मध्यभागी ध्यानयोगाने पूजन करावे. ध्यानयज्ञ परम, शुद्ध आणि सर्वदोषवर्जित आहे.

Verse 14

तेनेष्ट्वा मुक्तिमाप्नोति वाह्यशुद्धैश् च नाध्वरैः हिंसादोषविमुक्तित्वाद्विशुद्धिश्चित्तसाधनः

तो यज्ञ करून मनुष्य मोक्ष प्राप्त करतो; केवळ बाह्य शुद्धीचे, पण खरे यज्ञ नसलेले विधी याने नाही. हिंसेच्या दोषापासून मुक्त असल्यामुळे तोच खरी शुद्धी देतो आणि चित्तसंयम व परिष्काराचे साधन ठरतो.

Verse 15

ध्यानयज्ञः परस्तस्मादपवर्गफलप्रदः तस्माद्शुद्धं सन्त्यज्य ह्य् अनित्यं वाह्यसाधनं

ध्यानरूप यज्ञ हा त्या बाह्य विधीपेक्षा श्रेष्ठ असून अपवर्ग (मोक्ष) फल देतो. म्हणून शुद्ध असले तरी अनित्य असलेल्या बाह्य साधनांचा त्याग करून अंतर्मार्गाचा आश्रय घ्यावा.

Verse 16

यज्ञाद्यं कर्म सन्त्यज्य योगमत्यर्थमभ्यसेत् विकारमुक्तमव्यक्तं भोग्यभोगसमन्वितं

यज्ञादी कर्मांचा त्याग करून योगाचा अत्यंत अभ्यास करावा—विकाररहित अव्यक्त तत्त्वाचे चिंतन करीत, जे भोग्य पदार्थ व भोगाचा अनुभव या दोहोंशीही संबद्ध आहे.

Verse 17

चिन्तयेद्धृदये पूर्वं क्रमादादौ गुणत्रयं तमः प्रच्छाद्य रजसा सत्त्वेन च्छादयेद्रजः

प्रथम हृदयात क्रमाने गुणत्रयाचे चिंतन करावे—तमस रजसाने झाकावे आणि नंतर रजस सत्त्वाने झाकावे.

Verse 18

ध्यानमार्गेणेति ख , ज च ध्यायेत्त्रिमण्डलं पूर्वं कृष्णं रक्तं सितं क्रमात् सत्त्वोपाधिगुणातीतः पुरुषः पञ्चविंशकः

‘ध्यानमार्गेण’—असा ख व ज हस्तलिखितांत पाठ आहे. प्रथम त्रिमंडलाचे ध्यान करावे—क्रमाने कृष्ण, रक्त व श्वेत. गुणातीत, केवळ सत्त्व-उपाधीने युक्त पुरुष हा पंचविसावा तत्त्व आहे.

Verse 19

ध्येयमेतदशुद्धञ्च त्यक्त्वा शुद्धं विचिन्तयेत् ऐश्वर्यं पङ्कजं दिव्यं पुरुशोपरि संस्थितं

हे अशुद्ध ध्यानविषय सोडून शुद्ध रूपाचे चिंतन करावे—पुरुषाच्या वर स्थित दिव्य कमळरूप ऐश्वर्य।

Verse 20

द्वादशाङ्गुलविस्तीर्णं शुद्धं विकशितं सितं नालमष्टाङ्णूलं तस्य नाभिकन्दसमुद्भवं

ते बारा अँगुल रुंद—शुद्ध, पूर्ण उमललेले व शुभ्र असावे. त्याचा नाळ आठ अँगुल, नाभिकंदातून उत्पन्न झालेला असावा.

Verse 21

पद्मपत्राष्टकं ज्ञेयमणिमादिगुणाष्टकम् कर्णिकाकेशरं नालं ज्ञानवैराग्यमुत्तमम्

कमळाची आठ पाकळ्या अणिमा इत्यादी आठ गुणरूप मानाव्यात. त्याची कर्णिका, केसर व नाळ—हेच उत्तम ज्ञान व वैराग्य आहेत.

Verse 22

विष्णुधर्मश् च तत्कन्दमिति पद्मं विचिन्तयेत् तद्धर्मज्ञानवैराग्यं शिवैश्वर्यमयं परं

पद्माचे चिंतन करताना असे मानावे—“त्याचा कंद विष्णू आणि धर्म आहे.” त्यातून धर्म, ज्ञान व वैराग्य उत्पन्न होतात—परम, शिव-ऐश्वर्यमय।

Verse 23

ज्ञात्वा पद्मासनं सर्वं सर्वदुःखान्तमाप्नुयात् तत्पद्मकर्णिकामध्ये शुद्धदीपशिखाकृतिं

पद्मासन सर्वथा जाणून (साधून) सर्व दुःखांचा अंत प्राप्त होतो. त्या कमळाच्या कर्णिकेच्या मध्यभागी दीपशिखेसारख्या शुद्ध रूपाचे ध्यान करावे.

Verse 24

अङ्गुष्ठमात्रममलं ध्यायेदोङ्कारमीश्वरं कदम्बगोलकाकारं तारं रूपमिव स्थितं

अंगठ्याएवढ्या प्रमाणाचा, निर्मळ परमेश्वर ओंकाररूपाने ध्यान करावा—तार (प्रणव) स्वरूप, कदंबकळीच्या गोलकासारखा आकार धारण करून स्थित आहे असे मानावे।

Verse 25

ध्यायेद्वा रश्मिजालेन दीप्यमानं समन्ततः प्रधानं पुरुषातीतं स्थितं पद्मस्थमीश्वरं

किंवा कमलासनावर स्थित प्रभूचे ध्यान करावे—जो सर्व बाजूंनी किरणजाळ्याने दीप्तिमान आहे, परम स्थितीत आहे, आणि प्रधान व पुरुष यांपलीकडे आहे।

Verse 26

ध्यायेज्जपेच्च सततमोङ्कारं परमक्षरं मनःस्थित्यर्थमिच्छान्ति स्थूलध्यानमनुक्रमात्

मनःस्थैर्यासाठी परम अक्षर ओंकाराचे सतत ध्यान व जप करावा; आणि क्रमाने स्थूल (आधारयुक्त) ध्यानापासून पुढे जावे।

Verse 27

तद्भूतं निश् चलीभूतं लभेत् सूक्ष्मे ऽपि संस्थितं नाभिकन्दे स्थितं नालं दशाङ्गुलसमायतं

तो (अंतःप्रवाह) जेव्हा निश्चल होतो, तेव्हा सूक्ष्म देहात स्थित असूनही त्याची अनुभूती होते. तो नाभिकंदात स्थित नाल असून दहा अंगुळे इतका विस्तारलेला आहे।

Verse 28

नालेनाष्टदलं पद्मं द्वादशाङ्गुलविस्तृतं सत्त्वोपाधिसमायुक्तः सदा ध्येयश् च केशव इति ख लब्धदीपशिखाकृतिमिति ख , ञ च सकर्णिके केसराले सूर्यसोमाग्निमण्डलं

नालासहित अष्टदल कमळ—बारा अंगुळे विस्ताराचे—ध्यानात आणावे. सत्त्व-उपाधियुक्त केशवाचे सदैव ध्यान करावे. कर्णिका व केसरांसह त्या कमळात सूर्य, सोम आणि अग्नी यांची मंडलेही ध्यानात धरावीत।

Verse 29

अग्निमण्डलमध्यस्थः शङ्खचक्रगदाधरः पद्मी चतुर्भुजो विष्णुरथ वाष्टभुजो हरिः

अग्निमंडळाच्या मध्यभागी विष्णू स्थित आहेत—ते शंख, चक्र व गदा धारण करणारे, पद्मधारी चतुर्भुज; अथवा त्यांचे अष्टभुज हरिरूप ध्यान करावे।

Verse 30

शार्ङ्गाक्षवलयधरः पाशाङ्कुशधरः परः स्वर्णवर्णः श्वेतवर्णः सश्रोवत्सः सकौस्तुभः

ते शार्ङ्ग धनुष्य व भुजवलये धारण करतात, पाश व अंकुशही धारण करतात; ते परम आहेत। त्यांचा वर्ण सुवर्णमय व तेजस्वी श्वेत आहे; वक्षस्थळी श्रीवत्सचिन्ह आणि कौस्तुभमणीने विभूषित आहेत।

Verse 31

वनमाली स्वर्णहारी स्फुरन्मकरकुण्डलः रत्नोज्ज्वलकिरीटश् च पीताम्बरधरो महान्

ते वनमाळा धारण करतात, सुवर्णहाराने शोभतात; त्यांचे मकराकृती कुंडल स्फुरतात; रत्नांनी उजळलेला किरीट आहे आणि महान प्रभू पीतांबर धारण करतात।

Verse 32

सर्वाभरणभूषाढ्यो वितस्तर्वा यथेच्छया अहं ब्रह्म ज्योतिरात्मा वाउदेवो बिमुक्त ॐ

सर्व आभूषणांनी भूषित होऊन, इच्छेनुसार वितस्ती-प्रमाण (एक बित्ते) इतके रूप धारण करून असे ध्यान करावे—“मी ब्रह्म आहे; माझे स्वरूप ज्योती आहे; मी वासुदेव—पूर्ण मुक्त।” ॐ।

Verse 33

ध्यानाच्छ्रान्तो जपेन्मन्त्रं जपाच्छ्रान्तश् च चिन्तयेत् जपध्यानादियुक्तस्य विष्णुः शीघ्रं प्रसीदति

ध्यानाने थकला तर मंत्रजप करावा, आणि जपाने थकला तर (अर्थ व देवतेचे) चिंतन करावे। जो जप-ध्यान इत्यादी साधनेत युक्त असतो, त्याच्यावर विष्णू लवकर प्रसन्न होतात।

Verse 34

जपयज्ञस्य वै यज्ञाः कलां नार्हन्ति षोडशीं जपिनं नोपसर्पन्ति व्याधयश्चाधयो ग्रहाः भुक्तिर्मुर्क्तिर्मृत्युजयो जपेन प्राप्नुयात् फलं

जपयज्ञाच्या तुलनेत इतर यज्ञ त्याच्या सोळाव्या कलेइतकेही नाहीत. जप करणाऱ्याजवळ रोग, मानसिक क्लेश व ग्रहदोष येत नाहीत. जपाने भोग, मोक्ष आणि मृत्युविजय हे फळ प्राप्त होते.