Adhyaya 377

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे ब्रह्मज्ञानं नाम षट्सप्तत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ सप्तसप्तत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः ब्रह्मज्ञानं अग्निर् उवाच अहं ब्रह्म परं ज्योतिः पृथिव्यवनलोज्झितं अहं ब्रह्म परं ज्योतिर्वाय्वाकाशविवर्जितं

अशा प्रकारे अग्नि-महापुराणातील ‘ब्रह्मज्ञान’ नावाचा तीनशे शहात्तरावा अध्याय समाप्त झाला. आता ‘ब्रह्मज्ञान’ नावाचा तीनशे सत्‍त्‍याहत्तरावा अध्याय आरंभ होतो. अग्नि म्हणाले—“मी ब्रह्म आहे, परम ज्योती—पृथ्वी व अग्नीपासून रहित. मी ब्रह्म आहे, परम ज्योती—वायू व आकाशापासून रहित.”

Verse 2

अहं ब्रह्म परं ज्योतिरादिकार्यविवर्जितम् अहं ब्रह्म परं ज्योतिर्विराडात्मविवर्जितं

मी ब्रह्म आहे—परम ज्योती—आदि कारण-कार्यभावापासून रहित. मी ब्रह्म आहे—परम ज्योती—विराट्-आत्माभिमान व देहाभिमानापासून रहित.

Verse 3

अहं ब्रह्म परं ज्योतिर्जाग्रत्स्थानविवर्जितम् अहं ब्रह्म परं ज्योतिर्विश्वभावविवर्जितम्

मी ब्रह्म आहे—परम ज्योती—जाग्रत् अवस्थेपासून रहित. मी ब्रह्म आहे—परम ज्योती—विश्वभाव, म्हणजे प्रपंचरूपतेपासून रहित.

Verse 4

अहं ब्रह्म परं ज्योतिराकाराक्षरवर्जितं अहं ब्रह्म परं ज्योतिर्वाक्पाण्यङ्घ्रिविवर्जितम्

मी ब्रह्म आहे—परम ज्योती—आकार व अक्षर (वर्ण/शब्द) यांपासून रहित. मी ब्रह्म आहे—परम ज्योती—वाणी, हात व पाय यांपासून रहित.

Verse 5

अहं ब्रह्म परं ज्योतिः पायूपस्थविवर्जितं अहं ब्रह्म परं ज्योतिः श्रोत्रत्वक्चक्षुरुज्झितं

मी ब्रह्म आहे, परम ज्योती—गुद व उपस्थरहित। मी ब्रह्म आहे, परम ज्योती—श्रवण, त्वचा व नेत्र यांच्या मर्यादांपासून मुक्त, इंद्रियातीत।

Verse 6

अहं ब्रह्म परं ज्योतीरसरूपविवर्जितम् अहं ब्रह्म परं ज्योतिः सर्वगन्धविवर्जितम्

मी ब्रह्म आहे, परम ज्योती—रस व रूपरहित। मी ब्रह्म आहे, परम ज्योती—सर्व गंधरहित।

Verse 7

अहं ब्रह्म परं ज्योतिर्जिह्वाघ्राणविवर्जितं अहं ब्रह्म परं ज्योतिः स्पर्शशब्दविवर्जितं

मी ब्रह्म आहे, परम ज्योती—जिभ व घ्राणरहित। मी ब्रह्म आहे, परम ज्योती—स्पर्श व शब्दरहित।

Verse 8

अहं ब्रह्म परं ज्योतिर्मनोबुद्धिविवर्जितं अहं ब्रह्म परं ज्योतिश्चित्ताहङ्कारवर्जितं

मी ब्रह्म आहे—परम ज्योती—मन व बुद्धिरहित। मी ब्रह्म आहे—परम ज्योती—चित्त व अहंकारमुक्त।

Verse 9

अहं ब्रह्म परं ज्योतिः प्राणापानविवर्जितं अहं ब्रह्म परं ज्योतिर्व्यानोदानविवर्जितं

मी ब्रह्म आहे, परम ज्योती—प्राण व अपानरहित। मी ब्रह्म आहे, परम ज्योती—व्यान व उदानरहित।

Verse 10

अहं ब्रह्म परं ज्योतिः समानपरिवर्जितं अहं ब्रह्म परं ज्योतिर्जरामरणवर्जितं

मी ब्रह्म आहे—परम ज्योती—तुलना व समतुल्यतेपासून रहित. मी ब्रह्म आहे—परम ज्योती—जरा व मृत्यूपासून रहित.

Verse 11

अहं ब्रह्म परं ज्योतिः शोकमोहविवर्जितं अहं ब्रह्म परं ज्योतिः क्षुत्पिपासाविवर्जितं

मी ब्रह्म आहे—परम ज्योती—शोक व मोहापासून रहित. मी ब्रह्म आहे—परम ज्योती—क्षुधा व तहान यांपासून रहित.

Verse 12

अहं ब्रह्म परं ज्योतिः शब्दोद्भूतादिवर्जितं अहं ब्रह्म परं ज्योतिर्हिरण्यगर्भवर्जितं

मी ब्रह्म आहे—परम ज्योती—शब्दोत्पन्न इत्यादी सर्वांपासून परे. मी ब्रह्म आहे—परम ज्योती—हिरण्यगर्भापासूनही भिन्न व परात्पर.

Verse 13

अहं ब्रह्म परं ज्योतिः स्वप्नावस्थाविवर्जितं अहं ब्रह्म परं ज्योतिस्तैजसादिविवर्जितं

मी ब्रह्म आहे—परम ज्योती—स्वप्नावस्थेपासून रहित. मी ब्रह्म आहे—परम ज्योती—तैजस इत्यादी सर्व अवस्थात्मक बंधनांपासून रहित.

Verse 14

अहं ब्रह्म परं ज्योतिरपकारादिवर्जितं अहं ब्रह्म परं ज्योतिः सभाज्ञानविवर्जितं

मी ब्रह्म आहे—परम ज्योती—अपकार इत्यादींपासून रहित. मी ब्रह्म आहे—परम ज्योती—सभाज्ञान, म्हणजे लौकिक व्यवहारातील वाद-विवादात्मक बोधापासून रहित.

Verse 15

अहं ब्रह्म परं ज्योतिरध्याहृतविवर्जितं अहं ब्रह्म परं ज्योतिः सत्त्वादिगुणवर्जितं

मी ब्रह्म आहे—परम ज्योती—अध्यारोपित उपाधींपासून मुक्त। मी ब्रह्म आहे—परम ज्योती—सत्त्वादी गुणांपासूनही रहित।

Verse 16

अहं ब्रह्म परं ज्योतिः सदसद्भाववर्जितं अहं ब्रह्म परं ज्योतिः सर्वावयववर्जितं

मी ब्रह्म आहे—परम ज्योती—सत्-असत् भावनेपासून रहित। मी ब्रह्म आहे—परम ज्योती—सर्व अवयवांपासून रहित, अविभाज्य।

Verse 17

अहं ब्रह्म परं ज्योतिर्भेदाभेदविवर्जितं अहं ब्रह्म परं ज्योतिः सुषुप्तिस्थानवर्जितम्

मी ब्रह्म आहे—परम ज्योती—भेद-अभेद या दोन्हींपलीकडे. मी ब्रह्म आहे—परम ज्योती—सुषुप्ती नावाच्या अवस्थेपासून अस्पर्श।

Verse 18

अहं ब्रह्म परं ज्योतिः प्राज्ञभावविवर्जितम् अहं ब्रह्म परं ज्योतिर्मकारादिविवर्जितम्

मी ब्रह्म आहे—परम ज्योती—प्राज्ञभाव (शर्तबद्ध बोध) यापासून रहित। मी ब्रह्म आहे—परम ज्योती—‘म’ इत्यादी वर्णघटकांपलीकडे, अक्षर-ध्वनीच्या पलीकडे।

Verse 19

अहं ब्रह्म परं ज्योतिर्मानमेयविवर्जितम् अहं ब्रह्म परं ज्योतिर्मितिमाहृविवर्जितम्

मी ब्रह्म आहे—परम ज्योती—मान व मेय या द्वैतापासून रहित। मी ब्रह्म आहे—परम ज्योती—सर्व मर्यादित ज्ञान व ग्रहणरूप बोधापलीकडे।

Verse 20

अहं ब्रह्म परं ज्योतिः साक्षित्वादिविवर्जितम् अहं ब्रह्म परं ज्योतिः कार्यकारणवर्जितम्

मी ब्रह्म आहे—परम ज्योती—साक्षित्व इत्यादी मर्यादित कल्पनांपासून रहित। मी ब्रह्म आहे—परम ज्योती—कार्य-कारणभेदापासून मुक्त।

Verse 21

देहेन्द्रियमनोबुद्धिप्राणाहङ्कारवर्जितं जाग्रत् सप्नसुषुप्त्यादिमुक्तं ब्रह्म तुरीयकं

तुरीय म्हणून ओळखला जाणारा ब्रह्म देह, इंद्रिये, मन, बुद्धी, प्राण व अहंकार यांपासून रहित असून जागृत, स्वप्न, सुषुप्ती इत्यादी अवस्थांपलीकडे आहे.

Verse 22

नित्यशुद्धबुद्धमुक्तं सत्यमानन्दमद्वयम् ब्रह्माहमस्म्यहं ब्रह्म सविज्ञानं विमुक्त ॐ अहं ब्रह्म परं ज्योतिः समाधिर्मोक्षदः परः

मी ब्रह्म आहे—नित्य शुद्ध, चैतन्य आणि मुक्त; सत्य, आनंद व अद्वैत. मी ब्रह्म आहे; मी ब्रह्म आहे—प्रत्यक्ष अनुभूतीरूप ज्ञानासह विमुक्त. ॐ: मी ब्रह्म, परम ज्योती; ही परम समाधी मोक्ष देणारी आहे.