Adhyaya 375

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे धारणा नाम चतुःसप्तत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ पञ्चसप्तत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः समाधिः अग्निर् उवाच यदात्ममात्रं निर्भासं स्तिमितोदधिवत् स्थितं चैतन्यरूपवद्ध्यानं तत् समाधिरिहोच्यते

अशा प्रकारे आग्नेय महापुराणातील ‘धारणा’ नावाचा तीनशे चौऱ्याहत्तरावा अध्याय समाप्त झाला. आता तीनशे पंच्याहत्तरावा ‘समाधी’ अध्याय आरंभ होतो. अग्नि म्हणाले—ज्या ध्यानात केवळ आत्माच प्रकाशित होतो, जे शांत, स्थिर, निश्चल समुद्रासारखे स्थित असते आणि शुद्ध चैतन्यरूपात अवस्थित असते, त्यालाच येथे समाधी म्हणतात.

Verse 2

ध्यायन्मनः सन्निवेश्य यस्तिष्ठेदचलस्थिरः निर्वातानलवद्योगी समाधिस्थः प्रकीर्तितः

जो योगी ध्यान करत मन दृढपणे स्थिर करून अचल व स्थिर राहतो—निर्वात स्थानी दीपशिखेसारखा—तो समाधिस्थ म्हणून कीर्तित आहे.

Verse 3

न शृणोति न चाघ्राति न पश्यति न वम्यति न च स्पर्शं विजानाति न सङ्कल्पयते मनः

तो न ऐकतो, न वास घेतो; न पाहतो, न बोलतो; स्पर्शाचेही ज्ञान होत नाही, आणि मन संकल्प करीत नाही।

Verse 4

न चाभिमन्यते किञ्चिन्न च बुध्यति काष्ठवत् एवमीश्वरसंलीनः समाधिस्थः स गीयते

तो कशाशीही अभिमान/तादात्म्य करीत नाही आणि काष्ठासारखा बाह्य वस्तूंचे भान ठेवत नाही; असा ईश्वरात लीन तो समाधिस्थ म्हणतात।

Verse 5

यथा दीपो निवातस्यो नेङ्गते सोपमा स्मृता ध्यायतो विष्णुमात्मानं समाधिस्तस्य योगिनः

जसा वाऱ्याविना ठिकाणी ठेवलेला दीप हलत नाही—ही उपमा स्मरणात आहे; तसे विष्णूला आत्मरूप मानून ध्यान करणाऱ्या योग्याची ती स्थिरता म्हणजे समाधी।

Verse 6

उपसर्गाः प्रवर्तन्ते दिव्याः सिद्धिप्रसूचकाः पातितः श्रावणो धातुर्दशनस्वाङ्गवेदनाः

पूर्वलक्षणे प्रकट होतात—दिव्य, सिद्धी दर्शविणारी चिन्हे; जसे कानातून स्राव, धातू/ऊतक गळणे, दातदुखी आणि अंगवेदना।

Verse 7

प्रार्थयन्ति च तं देवा भोगैर् दिव्यैश् च योगिनं नृपाश् च पृथिवीदानैर् धनैश् च सुधनाधिपाः

देवही त्या योग्याला दिव्य भोगांनी विनवितात; आणि राजे—अतिधनाचे अधिपती—भूमिदान व धनसंपत्तीने (त्याला) प्रार्थितात।

Verse 8

वेदादिसर्वशास्त्रञ्च स्वयमेव प्रवर्तते अभीष्टछन्दोविषयं काव्यञ्चास्य प्रवर्तते

वेदादी सर्व शास्त्रे स्वयमेव प्रवर्ततात; आणि त्याच्यासाठी अभिष्ट छंदांना विषय करून काव्यही आपोआप प्रकट होऊन प्रवाहित होते।

Verse 9

रसायनानि दिव्यानि दिव्याश् चौषधयस् तथा समस्तानि च शिल्पानि कलाः सर्वाश् च विन्दति

तो दिव्य रसायने आणि दिव्य औषधी तसेच प्राप्त करतो; आणि सर्व शिल्पे व सर्व कला यांतही तो प्रावीण्य मिळवतो।

Verse 10

सुरेन्द्रकन्या इत्य् आद्या गुणाश् च प्रतिभादयः तृणवत्तान्त्यजेद् यस्तु तस्य विष्णुः प्रसीदति

“सुरेन्द्रकन्या …” इत्यादी उदाहरणांपासून आरंभ होणारे प्रतिभा इत्यादी काव्यगुण जो तृणासारखे मानून त्यागतो, त्याच्यावर विष्णु प्रसन्न होतात।

Verse 11

अणिमादिगुणैश्वर्यः शिष्ये ज्ञानं प्रकाश्य च भुक्त्वा भोगान् यथेच्छातस्तनुन्त्यक्त्वालयात्ततः

अणिमा इत्यादी गुणांच्या ऐश्वर्याने युक्त होऊन तो शिष्यात ज्ञान प्रकाशित करतो; आणि इच्छेप्रमाणे भोग भोगून देहत्याग करतो व नंतर लय (परम लीनता) प्राप्त करतो।

Verse 12

तिष्ठेत् स्वात्मनि विज्ञान आनन्दे ब्रह्मणीश्वरे मलिनो हि यथादर्श आत्मज्ञानाय न क्षमः

स्वतःच्या आत्म्यात—विज्ञानात, आनंदात, ईश्वररूप ब्रह्मात—स्थित राहावे; कारण मलिन मन हे डागाळलेल्या आरशासारखे असून ते खरे आत्मज्ञान धारण करण्यास समर्थ नसते।

Verse 13

सर्वाश्रयन्निजे देहे देही विन्दति वेदनां योगयुक्तस्तु सर्वेषां योगान्नाप्नोति वेदनां

देही स्वतःच्या देहाचा आश्रय घेऊन वेदना अनुभवतो; परंतु योगयुक्त साधक, योगाच्या सर्व साधनांनी, वेदना प्राप्त करत नाही।

Verse 14

आकाशमेकं हि यथा घटादिषु पृथग् भवेत् तथात्मैको ह्य् अनेकेषु जलाधारेष्विवांशुमान्

जसे एकच आकाश घट इत्यादींमध्ये जणू वेगळे वेगळे दिसते, तसेच एकच आत्मा अनेक देहांत जणू अनेक भासतो—जसे अनेक जलपात्रांत सूर्याचे प्रतिबिंब।

Verse 15

ब्रह्मखानिलतेजांसि जलभूक्षितिधातवः इमे लोका एष चात्मा तस्माच्च सचराचरं

ब्रह्म, आकाश, वायू व तेज; जल, पृथ्वी व धातुतत्त्व—हे लोक आणि ही आत्मा: त्याच्यापासूनच चराचर सर्व उत्पन्न होते।

Verse 16

गृद्दण्दचक्रसंयोगात् कुम्भकारो यथा घटं करोति तृणमृत्काष्ठैर् गृहं वा गृहकारकः

जसे मातीचा गोळा, दांडा व चाक यांच्या संयोगाने कुंभार घडा करतो, किंवा तृण, माती व लाकूड यांपासून गृहकार घर बांधतो; तसेच साधन व उपादान यांच्या संयोगाने कार्य सिद्ध होते।

Verse 17

करणान्येवमादाय तासु तास्विह योनिषु मृजत्यात्मानमात्मैवं सम्भूय करणानि च

अशा रीतीने इंद्रिय-करणे घेऊन आत्मा येथे त्या त्या योनींमध्ये प्रवेश करतो; आणि नंतर करणांसह पुन्हा एकत्र होऊन स्वतःला शुद्ध करतो।

Verse 18

कर्मणा दोषमोहाभ्यामिच्छयैव स बध्यते ज्ञानाद्विमुच्यते जीवो धर्माद् योगी न रोगभाक्

मनुष्य कर्म, दोष‑मोह आणि इच्छेमुळेच बंधनात पडतो. ज्ञानाने जीव मुक्त होतो; आणि धर्मपालनाने योगी रोगग्रस्त होत नाही.

Verse 19

वर्त्याधारस्नेहयोगाद् यथा दीपस्य संस्थितिः विक्रियापि च दृष्ट्वैवमकाले प्राणसंक्षयः

जशी वात, आधार आणि तेल यांच्या योग्य संयोगाने दीप स्थिर राहतो, तशीच देहधारक तत्त्वांत विकृती दिसली तर प्राणक्षय होऊन अकाली मृत्यू येतो.

Verse 20

अनन्ता रश्मयस्तस्य दीपवद् यः स्थितो हृदि सितासिताः कद्रुनीलाः कपिलाः पीतलोहिताः

त्याच्या किरणा अनंत आहेत. जो दीपासारखा हृदयात स्थित आहे, त्याच्या किरणा अनेक वर्णांच्या—श्वेत‑श्याम, तपकिरी‑नील, कपिल, पीत आणि लोहित।

Verse 21

ऊर्ध्वमेकः स्थितस्तेषां यो भित्त्वा सूर्यमण्डलं ब्रह्मलोकमतिक्रम्य तेन याति पराङ्गतिं

त्या मार्गांपैकी एक ऊर्ध्वगतीचा आहे. जो सूर्यमंडल भेदून ब्रह्मलोक ओलांडतो, तो त्या मार्गाने परम, परात्पर गती प्राप्त करतो.

Verse 22

यदस्यान्यद्रश्मिशतमूर्ध्वमेव व्यवस्थितं तेन देवनिकायानि धामानि प्रतिपद्यते

त्याच्या किरणांचा दुसरा शतकसमूह फक्त ऊर्ध्व दिशेत स्थित आहे; त्या ऊर्ध्ववाहिनी तेजाने देवसमूहांच्या धामांना प्राप्ती होते.

Verse 23

ये नैकरूपाश्चाधस्ताद्रश्मयो ऽस्य मृदुप्रभाः इह कर्मोपभोगाय तैश् च सञ्चरते हि सः

त्याच्या अनेक रूपांच्या किरणा अधोभागी पसरलेल्या व मृदुप्रभ आहेत; त्यांच्याच द्वारा तो येथे कर्मफळांच्या उपभोगासाठी संचार करतो।

Verse 24

बुद्धीन्द्रियाणि सर्वाणि मनः कर्मेन्द्रियाणि च अहङ्कारश् च बुद्धिश् च पृथिव्यादीनि चैव हि

सर्व बुद्धीन्द्रिये, मन व कर्मेन्द्रिये; तसेच अहंकार व बुद्धी—आणि पृथ्वी इत्यादी स्थूल भूत—हेच तत्त्वसमूह समजावेत।

Verse 25

अव्यक्त आत्मा क्षेत्रज्ञः क्षेत्रस्त्यास्य निगद्यते ईश्वरः सर्वभूतस्य सन्नसन् सदसच्च सः

अव्यक्त आत्मा ‘क्षेत्रज्ञ’ म्हणून कथिला जातो आणि त्याचे क्षेत्र ‘क्षेत्र’ असेही निगद्यते। तो सर्वभूतांचा ईश्वर आहे—सत् व असत् दोन्ही; अस्तित्व व अनस्तित्वही तोच।

Verse 26

बुद्धेरुत्पत्तिरव्यक्ता ततो ऽहङ्कारसम्भवः तस्मात् खादीनि जायन्ते एकोत्तरगुणानि तु

अव्यक्तापासून बुद्धीची उत्पत्ती होते, त्यातून अहंकार उत्पन्न होतो। त्या अहंकारापासून आकाशादी तत्त्वे जन्मतात; त्यांचे गुण क्रमाने एकेकाने वाढत जातात।

Verse 27

शब्दः स्पर्शश् च रूपञ्च रसो गन्धश् च तद्गुणाः यो यस्मिन्नाश्रितश् चैषां स तस्मिन्नेव लीयते

शब्द, स्पर्श, रूप, रस आणि गंध—हे त्यांचे (भूतांचे) गुण आहेत. यांपैकी जो ज्या आधारावर आश्रित आहे, तो शेवटी त्याच आधारात लीन होतो।

Verse 28

सत्त्वं रजस्तमश् चैव गुणास्तस्यैव कीर्तिताः रजस्तमोभ्यामाविष्टश् चक्रवद्भ्राभ्यते हि सः

सत्त्व, रज आणि तम—हेच त्याचे गुण सांगितले आहेत. रज-तमाने ग्रासला गेल्यावर तो खरोखर चक्राप्रमाणे फिरत-भटकत राहतो.

Verse 29

अनादिरादिमान् यश् च स एव पुरुषः परः लिङ्गेन्द्रियैर् उपग्राह्याः स विकार उदाहृतः

जो अनादी असूनही आदिचा कारण आहे तोच परम पुरुष. लिंग-शरीर व इंद्रियांद्वारे जे ग्रहण होते ते ‘विकार’ असे सांगितले आहे.

Verse 30

यतो देवाः पुराणानि विद्योपनिषदस् तथा श्लोकाः सूत्राणि भाष्याणि यच्चान्यद्माङ्भयं भवेत्

ज्याच्यापासून देव, पुराणे, विद्या व उपनिषदे उत्पन्न होतात; तसेच श्लोक, सूत्रे, भाष्ये आणि वाङ्मयातील जे काही आहे ते सर्व त्याच्यापासूनच आहे.

Verse 31

पितृयानोपवीथ्याश् च यदगस्त्यस्य चान्तरं तेनाग्निहोत्रिणो यान्ति प्रजाकामा दिवं प्रति

पितृयानाच्या उपवीथीने आणि अगस्त्याशी संबंधित अंतरातून, अग्निहोत्र करणारे—संतानकामनेने—स्वर्गाकडे प्रस्थान करतात.

Verse 32

ये च दानपराः सम्यगष्टाभिश् च गुणैर् युताः अष्टाशीतिसहस्राणि मुनयो गृहमेधिनः

आणि जे गृहस्थधर्मात स्थित राहून दानात सम्यक् परायण आहेत व आठ गुणांनी युक्त आहेत—ते गृहमेधी मुनि अठ्ठ्याऐंशी हजार आहेत.

Verse 33

पुनरावर्तने वीजभूता धर्मप्रवर्तकाः सप्तर्षिनाग्वीथ्याश् च देवलोकं समाश्रिताः

पुनरावर्तनकाळी सृष्टीच्या बीजरूप धर्मप्रवर्तक सप्तर्षी व नागवीथी हे देवलोकाचा आश्रय घेतात।

Verse 34

तावन्त एव मुनयः सर्वारम्भविवर्जिताः तपसा ब्रह्मचर्येण सङ्गत्यागेन मेधया

जे सर्व आरंभांचा त्याग करून तप, ब्रह्मचर्य, संगत्याग आणि मेधा यांद्वारे स्थित राहतात, तेच खरे मुनि होत।

Verse 35

यत्र यत्रावतिष्ठन्ते यावदाहूतसंप्लवं वेदानुवचनं यज्ञा ब्रह्मचर्यं तपो दमः

ते जिथे जिथे वास करतात, आहूत संप्रलय (अंतिम प्रलय) येईपर्यंत तेथे वेदपठण, यज्ञ, ब्रह्मचर्य, तप आणि दम (इंद्रियनिग्रह) प्रचलित असतात।

Verse 36

श्रद्धोपवासः सत्यत्वमात्मनो ज्ञानहेतवः स त्वाश्रमैर् निदिध्यास्यः समस्तैर् एवमेव तु

श्रद्धा, उपवास (व्रतपालन) आणि आत्मनिष्ठ सत्यता—ही ज्ञानाची कारणे आहेत. म्हणून सर्व आश्रमांनी याच प्रकारे त्या तत्त्वाचे/आत्म्याचे निरंतर निदिध्यासन करावे।

Verse 37

द्रष्टव्यस्त्वथ मन्तव्यः श्रोतव्यश् च द्विजातिभिः य एवमेनं विन्दन्ति ये चारण्यकमाश्रिताः

म्हणून द्विजांनी त्याचे प्रत्यक्ष दर्शन/अनुभव करावा, नंतर त्यावर मनन करावे आणि शास्त्रोपदेशाने श्रवणही करावे. जे अशा प्रकारे त्याला प्राप्त करतात—जे आरण्यक-आश्रय (वननिष्ठ साधना) स्वीकारतात—तेच तत्त्व प्राप्त करतात।

Verse 38

उपासते द्विजाः सत्यं श्रद्धया परया युताः क्रमात्ते सम्भवन्त्यर्चिरहः शुक्लं तथोत्तरं

परम श्रद्धायुक्त द्विज सत्याची उपासना करतात; त्यांच्या हेतु क्रमाने उज्ज्वल मार्गाचे सोपान—अर्चि (ज्योत), दिवस, शुक्लपक्ष आणि पुढे उत्तरायण—प्रकट होतात।

Verse 39

अयनन्देवलोकञ्च सवितारं सविद्युतं ततस्तान् पुरुषो ऽभ्येत्य मानसो ब्रह्मलौकिकान्

तो आनंदमय देवलोक, सवितृचा लोक आणि विद्युत्-दीप्त लोक प्राप्त करतो; त्यानंतर तो पुरुष केवळ मनानेच ब्रह्मलोकसंबंधी लोकांजवळ पोहोचतो।

Verse 40

करोति पुनरावृत्तिस्तेषामिह न विद्यते यज्ञेन तपसा दानैर् ये हि स्वर्गजितो जनाः

त्यांच्यासाठी येथे पुनरावृत्ती नाही. जे लोक यज्ञ, तप आणि दान यांच्या द्वारा स्वर्ग जिंकून घेतात, ते परत येत नाहीत।

Verse 41

धूमं निशां कृष्णपक्षं दक्षिणायनमेव च पितृलोकं चन्द्रमसं नभो वायुं जलं महीं

(प्रयाण करणारा जीव) धूर, रात्र, कृष्णपक्ष आणि दक्षिणायन या मार्गाने जातो; मग पितृलोक, चंद्रलोक, आकाश, वायू, जल आणि पृथ्वी यांना प्राप्त होतो।

Verse 42

क्रमात्ते सम्भवन्तीह पुनरेव व्रजन्ति च एतद्यो न विजानाति मार्गद्वितयमात्मनः

ते क्रमाने येथे जन्म घेतात आणि पुन्हा निघून जातात. जो आत्म्याच्या या द्विविध मार्गास (बंधन व मोक्षपथास) जाणत नाही, तो या चक्रातच बांधला राहतो।

Verse 43

दन्दशूकः पतङ्गो वा भवेद्कीटो ऽथवा कृमिः हृदये दीपवद्ब्रह्म ध्यानाज्जिवो मृतो भवेत्

ध्यानाने जीव जणू लौकिक अहंभावासाठी मृतप्राय होतो. तो सर्प, पतंग, कीटक किंवा कृमी काहीही असो—हृदयात दीपाप्रमाणे ब्रह्माचे ध्यान केल्याने जीवाची वेगळी अहंता निवते.

Verse 44

न्यायागतधनस्तत्त्वज्ञाननिष्ठो ऽतिथिप्रियः श्राद्धकृत्सत्यवादी च गृहस्थो ऽपि विमुच्यते

ज्याचे धन न्यायमार्गाने मिळालेले आहे, जो तत्त्वज्ञानात निष्ठावान आहे, जो अतिथिसत्कार प्रिय मानतो, जो श्राद्ध करतो आणि सत्य बोलतो—असा गृहस्थही मुक्त होतो.