Adhyaya 368

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे नित्यनैमित्तिकप्राकृतप्रलया नाम सप्तषष्ट्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथाष्टषष्ट्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः आत्यन्तिकलयगर्भोत्पत्तिनिरूपणं अग्निर् उवाच आत्यन्तिकं लयं वक्ष्ये ज्ञानादात्यन्तिको लयः आध्यात्मिकादिसन्तापं ज्ञात्वा स्वस्य विरागतः

अशा प्रकारे अग्नि महापुराणातील ‘नित्य, नैमित्तिक व प्राकृत प्रलय’ हा ३६७वा अध्याय समाप्त झाला. आता ३६८वा अध्याय आरंभ—‘आत्यंतिक लय व हिरण्यगर्भोत्पत्तीचे निरूपण’. अग्नि म्हणाले—मी आत्यंतिक लय सांगतो; ज्ञानामुळेच आत्यंतिक लय होतो. आध्यात्मिक इत्यादी संताप जाणून मनुष्य आपल्या (सांसारिक) आसक्तींपासून विरक्त होतो.

Verse 2

आध्यात्मिकस्तु सन्तापःशारीरो मानसो द्विधा शारीरो बहुभिर्भेदैस्तापो ऽसौ श्रूयतां द्विज

आध्यात्मिक संताप दोन प्रकारचा—शारीरिक आणि मानसिक. शारीरिक संताप अनेक भेदांचा आहे असे सांगितले जाते; हे द्विज, ऐक.

Verse 3

त्यक्त्वा जीवो भोगदेहं गर्भमाप्रोति कर्मभिः आतिवाहिकसंज्ञस्तु देहो भवति वै द्विज

भोगदेह (स्थूल अनुभव-शरीर) सोडून जीव कर्मांच्या बळावर गर्भाला प्राप्त होतो; हे द्विज, तेव्हा ‘आतिवाहिक’ नावाचा देह (सूक्ष्म वहन-शरीर) निर्माण होतो.

Verse 4

केवलं स मनुष्याणां मृत्युकाल उपस्थिते याम्यैः पुंभिर्मनुष्याणां तच्छरीरं द्विजोत्तमाः

हे द्विजोत्तमांनो, मनुष्यांचा मृत्युकाळ आला की यमाचे पुरुष केवळ त्या सूक्ष्म जीवतत्त्वालाच घेऊन जातात; मनुष्याचे स्थूल शरीर येथेच मागे राहते।

Verse 5

नीयते याम्यमार्गेण प्राणिनां मुने ततः स्वर्याति नरकं स भ्रमेद्घटयन्त्रवत्

हे मुने, मग प्राणी यममार्गाने नेला जातो; त्यानंतर तो नरकात पोहोचून घटयंत्रासारखा (जलचक्रासारखा) फिरत राहतो।

Verse 6

कर्मभूमिरियं ब्रह्मन् फलभूमिरसौ स्मृता यमो योनीश् च नरकं निरूपयति कर्मणा

हे ब्रह्मन्, हा लोक कर्मभूमी म्हणून स्मरणात आहे आणि तो लोक फलभूमी म्हणून मानला जातो; स्वतःच्या कर्माने यम व योनीश्वर नरक ठरवितात।

Verse 7

पूरणीयाश् च तेनैव यमञ्चैवानुपश्यतां वायुभूताः प्राणिनश् च गर्भन्ते प्राप्नुवन्ति हि

त्याच नियमानुसार यमाचे दर्शन घेणारे आपली नियत ‘पूरण’ (पूर्णता) पूर्ण करतात; आणि प्राणी वायूसारखे सूक्ष्म होऊन खरोखरच गर्भप्रवेश, म्हणजे पुनर्जन्म, प्राप्त करतात।

Verse 8

यमदूतैर् मनुष्यस्तु नीयते तञ्च पश्यति धर्मी च पूज्यते तेन पापिष्ठस्ताड्यते गृहे

मनुष्याला यमदूत घेऊन जातात आणि तो तो लोक पाहतो; तेथे धर्मीचा सन्मान होतो, आणि अतिपापीला यमगृहात दंड देऊन मारले जाते।

Verse 9

शुभाशुभं कर्म तस्य चित्रगुप्तो निरूपयेत् बान्धवानामशौचे तु देहे खल्वातिवाहिके

त्याचे शुभ व अशुभ कर्म चित्रगुप्त ठरवून नोंद करतो. आणि नातेवाइकांच्या अशौचकाळात तथाकथित आतिवाहिक देह खरोखरच (त्याच्याशी) संबद्ध राहतो.

Verse 10

तिष्ठन्नयति धर्मज्ञ दत्तपिण्डाशनन्ततः तन्यक्त्वा प्रेतदेहन्तु प्राप्यान्यं प्रेतलोकतः

हे धर्मज्ञ! पिंडदान झाल्यावर व ते अन्न ग्रहण केल्यावर तो पुढे जातो; मग प्रेतदेह त्यागून प्रेतलोकी दुसरा (सूक्ष्म) देह प्राप्त करतो.

Verse 11

वसेत् क्षुधा तृषा युक्त आमश्राद्धान्नभुङ्नरः आतिवाहिकेदेहात्तु प्रेतपिण्डैर् विना नरः

मनुष्य क्षुधा-तृषेने पीडित होऊन श्राद्धातील कच्च्या (अपरिपक्व) अन्नावरच जगतो; आणि आतिवाहिक देहात प्रेतपिंडांशिवाय त्याचे पोषण होत नाही.

Verse 12

न हि मोक्षमवाप्नोति पिण्डांस्तत्रैव सो ऽश्रुते कृते सपिण्डीकरणे नरः संवत्सरात्परं

जोपर्यंत पिंड तिथेच (अविलीन) राहतात तोपर्यंत त्याला मोक्ष मिळत नाही; परंतु सपिंडीकरण झाल्यावर, वर्ष पूर्ण झाल्यानंतर, तो पितृगणात सामील होतो.

Verse 13

प्रेतलौकिके इति ख प्रेतदेहं समुतमृज्य भोगदेहं प्रपद्यते भोगदेहावुभौ प्रोक्तावशुभशुभसंज्ञितौ

प्रेतलोकविषयक उपदेशात असे सांगितले आहे—प्रेतदेह टाकून तो भोगदेह प्राप्त करतो. भोगदेह दोन प्रकारचे सांगितले आहेत—अशुभसंज्ञित व शुभसंज्ञित.

Verse 14

भुक्त्वा तु भोगदेहेन कर्मबन्धान्निपात्यते तं देहं परतस्तस्माद्भक्षयन्ति निशाचराः

भोगदेहाने फळे भोगून जीव कर्मबंधनातून अधःपात होतो; नंतर त्या देहाचे निशाचर (प्रेतादि) भक्षण करतात।

Verse 15

पापे तिष्ठति चेत् स्वर्गं तेन भुक्तं तदा द्विज तदा द्वितीयं गृह्णाति भोगदेहन्तु पापिनां

हे द्विज! पाप शिल्लक राहिले तर त्याने स्वर्गही भोगून संपतो; तेव्हा पापी दुसरा भोगदेह धारण करतो।

Verse 16

भुक्त्वा पापन्तु वै पश्चाद्येन भुक्तं त्रिपिष्टपं शुचीनां श्रीमतां गेहे स्वर्गभ्रष्टो ऽभिजायते

पापाचे फळ भोगून झाल्यावर, ज्याने त्रिपिष्टप नामक स्वर्ग भोगला होता, तो स्वर्गच्युत होऊन शुचि व श्रीमंतांच्या घरी जन्म घेतो।

Verse 17

पुण्ये तिष्ठति चेत्पापन्तेन भुक्तं तदा भवेत् तस्मिन् सम्भक्षिते देहे शुभं गृह्णाति विग्रहम्

जर पुण्यात पाप स्थित असेल, तर ते पाप त्याच पुण्याने भोगून क्षीण होते; तो देह क्षय पावल्यावर जीव शुभ विग्रह धारण करतो।

Verse 18

कर्मण्यल्पावशेषे तु नरकादपि मुच्यते मुक्तस्तु नरकाद्याति तिर्यग्योनिं न संशयः

कर्माचा थोडासा अवशेष राहिला तरी नरकातूनही मुक्ती मिळते; पण नरकातून सुटल्यावर तो तिर्यक्-योनीत (पशुयोनीत) जातो—यात संशय नाही।

Verse 19

जीवः प्रविष्टो गर्भन्तु कलले ऽप्यत्र तिष्ठति घनीभूतं द्वितीये तु तृतीये ऽवयवास्ततः

जीव गर्भात प्रवेश करून कलल अवस्थेतही तेथेच राहतो. दुसऱ्या महिन्यात तो घनीभूत होतो आणि तिसऱ्या महिन्यात त्यानंतर अवयवांची उत्पत्ती होते.

Verse 20

चतुर्थे ऽस्थीनि त्वङ्मांसम्पञ्चमे रोमसम्भवः षष्ठे चेतो ऽथ जीवस्य दुःखं विन्दति सप्तमे

चौथ्या महिन्यात हाडे, त्वचा व मांस तयार होते. पाचव्या महिन्यात रोम उत्पन्न होतात. सहाव्या महिन्यात चेतना प्रकट होते आणि सातव्या महिन्यात जीव दुःख अनुभवतो.

Verse 21

जरायुवेष्टिते देहे मूर्ध्नि बद्धाञ्जलिस् तथा मध्ये क्लीवस्तु वामे स्त्री दक्षिणे पुरुषस्थितिः

जेव्हा भ्रूणदेह जरायूने वेढलेला असतो आणि मस्तकाजवळ हात अंजलीबद्ध असतात, तेव्हा मध्यभागी क्लीव, डावीकडे स्त्री व उजवीकडे पुरुष अशी त्यांची स्थिती सांगितली आहे.

Verse 22

तिष्ठत्युदरभागे तु पृष्ठस्याभिमुखस् तथा यस्यां तिष्ठत्यसौ योनौ तां स वेत्ति न संशयः

तो उदरभागात राहतो आणि पाठीकडून बाहेरच्या दिशेला असतो. ज्या योनीत तो स्थित असतो ती योनी तो जाणतो; यात संशय नाही.

Verse 23

सर्वञ्च वेत्ति वृत्तान्तमारभ्य नरजम्मनः गच्छतीति क अन्धकारञ्च महतीं पीडां विन्दति मानवः

मानवजन्माच्या आरंभापासूनचा सर्व वृत्तांत तो जाणतो. मग त्याचे मन जणू नरकाकडे जाते; तेथे तो महान अंधकार व तीव्र पीडा अनुभवतो.

Verse 24

मातुराहारपीतन्तु सप्तमे मास्युपाश्नुते अष्टमे नवमे मासि भृशमुद्विजत तथा

सातव्या महिन्यात गर्भ मातेनं खाल्लेलं‑पिलेलं अन्न‑जल याचा अंश ग्रहण करतो; आणि आठव्या व नवव्या महिन्यात तो तसाच अत्यंत व्याकुळ होतो।

Verse 25

व्यवाये पीडामाप्नोति मातुर्व्यायामके तथा व्याधिश् च व्याधितायां स्यान्मुहूर्तं शतवर्षवत्

संभोगामुळे पीडा होते; तसेच मातेनं अतिशय व्यायाम‑परिश्रम केल्यासही (गर्भाला) क्लेश होतो। आणि आजारपणात तर एक मुहूर्तही शंभर वर्षांसारखा भासतो।

Verse 26

सन्तप्यते कर्मभिस्तु कुरुते ऽथ मनोरथान् गर्भाद्विनिर्गतो ब्रह्मन् मोक्षज्ञानं करिष्यति

तो आपल्या कर्मांनी संतप्त होतो आणि मग अनेक मनोरथ करीत राहतो; पण हे ब्रह्मन्, गर्भातून बाहेर पडल्यावर तो मोक्षदायक ज्ञानाचा अनुष्ठान करील।

Verse 27

सूतिवातैर् अधीभूतो निःसरेद्योनियन्त्रतः पीड्यमानो मासमात्रं करस्पर्शेन दुःखितः

प्रसववायूंनी अभिभूत होऊन तो योनीमार्गाच्या संकुचनातून बाहेर येतो; दाबला‑चिरडला जाऊन, साधारण एक महिना तो हाताच्या स्पर्शानेही दुःखी होतो।

Verse 28

खशब्दात् क्षुद्रश्रोतांसि देहे श्रोत्रं विविक्तता श्वासोच्छासौ गतिर्वायोर्वक्रसंस्पर्शनं तथा

आकाश व शब्द यांपासून देहात सूक्ष्म स्रोत (नाड्या) उत्पन्न होतात; शरीरात श्रवणेंद्रिय व विविक्तता (भेदगुण) प्रतिष्ठित होते. तसेच श्वास‑उच्छ्वास, वायूची गती आणि वक्र‑संस्पर्शन (स्पर्शज्ञान)ही निर्माण होते।

Verse 29

अग्नेरूपं दर्शनं स्यादूष्मा पङ्क्तिश् च पित्तकं मेधा वर्णं बलं छाया तेजः शौर्यं शरीरके

शरीरात अग्नीचे स्वरूप ‘दर्शन’ (नेत्रशक्ती) असे सांगितले आहे; उष्णता, कार्यांची क्रमबद्ध रचना आणि पित्तही. तसेच मेधा, वर्ण, बल, छाया, तेज, कान्ती व शौर्य हीही अग्नितत्त्वाची देहगत रूपे आहेत.

Verse 30

जलात्स्वेदश् च रसनन्देहे वै संप्रजायते क्लेदो वसा रसा तक्रं शुक्रमूत्रकफादिकं

जलापासून स्वेद उत्पन्न होतो; आणि देहातील ‘रस’ पासून निश्चयाने क्लेद (आर्द्रता), वसा (चरबी), रसजात उपधातू, तक्रासारखा द्रव, तसेच शुक्र, मूत्र, कफ इत्यादी निर्माण होतात.

Verse 31

भूमेर्ध्राणं केशनखं गौरवं स्थिरतो ऽस्थितः मातृजानि मृदून्यत्र त्वङ्मांसहृदयानि च

पृथ्वी-तत्त्वापासून घ्राणेंद्रिय, केस व नख, गुरुत्व आणि स्थैर्य उत्पन्न होतात. येथे ‘मातृज’ मानले जाणारे मृदू अवयव—त्वचा, मांस व हृदय—हेही पृथ्वीजन्यच गणले आहेत.

Verse 32

नाभिर्मज्जा शकृन्मेदः क्लेदान्यामाशयानि च पितृजानि शिरास्नायुशुक्रञ्चैवात्मजानि तु

नाभी, मज्जा, शकृत (मल), मेद (चरबी), क्लेदादी आर्द्र स्राव आणि आमाशय इत्यादी हे ‘पितृज’ सांगितले आहेत; तर शिरा (रक्तवाहिन्या), स्नायु आणि शुक्र हे ‘आत्मज’ म्हटले आहेत.

Verse 33

कामक्रोधौ भयं हर्षो धर्माधर्मात्मता तथा आकृतिः स्वरवर्णौ तु मेहनाद्यं तथा च यत्

काम व क्रोध, भय व हर्ष, धर्म-अधर्माची प्रवृत्ती; देहाची आकृती, स्वर व वर्ण, तसेच मूत्रप्रवृत्ती इत्यादी—अशी जी काही लक्षणे आहेत ती सर्व जाणण्यास व तपासण्यास योग्य आहेत.

Verse 34

श्वासोच्छासौ सनिर्वापौ वाह्यसंस्पर्शनमिति ञ नाभिर्मेडमिति ख , ञ च ???

एका पाठानुसार—श्वास-उच्छ्वास, निर्वाप/शमन आणि बाह्य स्पर्श असे म्हटले आहे. दुसऱ्या पाठात “नाभी व मेढ्र (जननेंद्रिय-प्रदेश)” असे येते; आणखी एक पाठांतरही सूचित आहे, परंतु तो दूषित/संदिग्ध आहे.

Verse 35

तामसानि तथाज्ञानं प्रमादालस्यतृट्क्षुधाः मोहमात्सर्यवैगुण्यशोकायासभयानि च

तामस गुणांची लक्षणे—अज्ञान, प्रमाद, आळस, तृषा व क्षुधा, मोह, मत्सर, वैगुण्य (दोषयुक्तता), शोक, आयास आणि भयही।

Verse 36

कामक्रोधौ तथा शौर्यं यज्ञेप्सा बहुभाषिता अहङ्कारः परावज्ञा राजसानि महामुने

काम व क्रोध, तसेच शौर्य, यज्ञाची इच्छा, बहुभाषिता, अहंकार आणि परावज्ञा—हे महामुने, ही राजस प्रकृतीची लक्षणे आहेत.

Verse 37

धर्मेप्सा मोक्षकामित्वं परा भक्तिश् च केशवे दाक्षिण्यं व्यवसायित्वं सात्विकानि विनिर्दिशेत्

धर्माची इच्छा, मोक्षाची कामना, केशवावरील परा भक्ती, दाक्षिण्य (उदारता/सौजन्य) आणि व्यवसायित्व (दृढ निश्चय)—ही सात्त्विक गुणे म्हणून सांगितली आहेत.

Verse 38

चपलः क्रोधनो भीरुर्बहुभाषो कलिप्रियः स्वप्ने गगनगश् चैव बहुवातो नरो भवेत्

जो पुरुष स्वप्नात आकाशात गमन करताना दिसतो, तो चपळ, क्रोधी, भित्रा, बहुभाषी, कलहप्रिय आणि बहुवात (वातदोषाधिक्य) युक्त होतो.

Verse 39

अकालपलितः क्रोर्धो महाप्राज्ञो रणप्रियः स्वप्ने च दीप्तिमत्प्रेक्षी बहुपित्तो नरो भवेत्

जो पुरुष अकाली पांढरे केस येणे, क्रोधी असणे, महाप्राज्ञ व रणप्रिय असणे आणि स्वप्नात दीप्तिमान तेज पाहणे—असा पुरुष बहुपित्त प्रकृतीचा मानला जातो.

Verse 40

स्थिरमित्रः स्थिरोत्साहः स्थिराङ्गो द्रविणान्वितः स्वप्ने जलसितालोकी बहुश्ले ष्मा नरो भवेत्

ज्याचे मित्र स्थिर, उत्साह स्थिर, अंग स्थिर, तो धनवान, आणि जो स्वप्नात शुभ्र/स्वच्छ पाणी पाहतो—असा पुरुष बहुश्लेष्मा (कफप्रधान) मानला जातो.

Verse 41

रसस्तु प्राणिनां देहे जीवनं रुधिरं तथा लेपनञ्च तथा मांसमेधस्नेहकरन्तु तत्

प्राण्यांच्या देहात रस हाच जीवनाचा आधार आहे; तोच रस रुधिर (रक्त) होतो, लेपन/स्नेहन करतो, मांस व मेद (चरबी) निर्माण करतो आणि स्निग्धता (स्नेह)ही उत्पन्न करतो—असे तत्त्वज्ञ सांगतात.

Verse 42

धारणन्त्व् अस्थि मज्जा स्यात्पूरणं वीर्यवर्धनं शुक्रवीर्यकरं ह्य् ओजः प्राणकृज्जीवसंस्थितिः

अस्थिमज्जा धारण करणारी, पूरण/पोषण करणारी व वीर्यवर्धक आहे. ओज हेच शुक्र व बल निर्माण करणारे; तेच प्राण उत्पन्न करून जीवित स्थितीचा स्थिर आधार ठरते.

Verse 43

ओजः शुक्रात् सारतरमापीतं हृदयोपगं षडङ्गशक्थिनी बाहुर्मूर्धा जठरमीरितं

ओज हे शुक्रापेक्षा अधिक सारभूत तत्त्व असून ते हृदयात आश्रित असते. स्मृतीप्रमाणे ते देहात सर्वत्र व्याप्त आहे—षडंग, शक्थि (जांघा), बाहु, मूर्धा आणि जठरपर्यंत.

Verse 44

षट्त्वचा वाह्यतो यद्वदन्या रुधिरधारिका विलासधारिणी चान्या चतुर्थी कुण्डधारिणी

त्वचेचे सहा स्तर आहेत. बाहेरून आत क्रमाने—एक यथोक्त; दुसरा रक्त धारण करणारा; तिसरा शिरा-नाडी इत्यादी वाहिन्या धारण करणारा; आणि चौथा कुण्ड म्हणजे फोड-फुंस्या धारण करणारा असे सांगितले आहे.

Verse 45

पञ्चमी विद्रधिस्थानं षष्ठी प्राणधरा मता कलासप्तमौ मांसधरा द्वितीया रक्तधारिणी

पाचवी कला विद्रधी (आतील फोड) याचे स्थान मानली आहे; सहावी प्राणधरा आहे. सातवी कला मांस धारण करणारी; आणि दुसरी रक्त धारण करणारी असे सांगितले आहे.

Verse 46

यकृत्प्लीहाश्रया चान्या मेदोधरास्थिधारिणी मज्जाश्लेष्मपुरीषाणां धरा पक्वाशयस्थिता षष्ठी पित्तधरा शुक्रधरा शुक्राशयापरा

एक धरा यकृत व प्लीहा यांच्या आश्रयप्रदेशात स्थित आहे; दुसरी मेद, उदर व अस्थी धारण करते. मज्जा, श्लेष्मा व पुरीष यांचा आधार पक्वाशयात (मोठ्या आतड्यात) स्थित आहे. सहावी पित्तधारिणी; आणि दुसरी शुक्रधारिणी, जी शुक्राशयात स्थित आहे.