Adhyaya 374

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे ध्यानं नाम त्रिसप्तत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः प्राप्नुयाद्धरिमिति ख प्राप्यते फलमिति ञ अथ चतुःसप्तत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः धारणा अग्निर् उवाच धारणा मनसोध्येये संस्थितिर्ध्यानवद्द्विधा मूर्तामूर्तहरिध्यानमनोधारणतो हरिः

अशा प्रकारे अग्नि-महापुराणातील ‘ध्यान’ नावाचा तीनशे चौऱ्याहत्तरावा अध्याय समाप्त झाला. (पाठांतर: ‘हरि प्राप्त होतो’ / ‘फल प्राप्त होते’)। आता तीनशे पंच्याहत्तरावा ‘धारणा’ अध्याय आरंभ होतो. अग्नि म्हणाले— ध्येयावर मनाची स्थिर स्थापना म्हणजे धारणा; ती ध्यानाप्रमाणे दोन प्रकारची आहे. हरिच्या साकार व निराकार ध्यानात मन धारण केल्याने हरि प्राप्त होतो.

Verse 2

यद्वाह्यावस्थितं लक्षयं तस्मान्न चलते मनः तावत् कालं प्रदेशेषु धारणा मनसि स्थितिः

ध्येय वस्तू बाहेर ठेवली असता मन तिच्यापासून हलत नाही; त्या कालावधीत निर्दिष्ट स्थानी मन स्थिर राहणे यालाच धारणा (एकाग्रता) म्हणतात.

Verse 3

कालावधि परिच्छिन्नं देहे संस्थापितं मनः न प्रच्यवति यल्लक्ष्याद्धारणा साभिधीयते

निश्चित कालमर्यादेत देहात मन स्थापन केले असता ते लक्ष्यापासून ढळत नाही; यालाच धारणा (एकाग्रता) म्हणतात.

Verse 4

धारणा द्वादशायामा ध्यानं द्वदशधारणाः ध्यानं द्वादशकं यावत्समाधिरभिधीयते

बारा आयाम (कालमान) म्हणजे धारणा; बारा धारणांनी ध्यान होते; आणि ध्यान बारा संख्येच्या समूहापर्यंत पोहोचले की त्याला समाधी म्हणतात.

Verse 5

धारणाभ्यासयुक्तात्मा यदि प्राणैर् विमुच्यते कुलैकविंशमुत्तार्य स्वर्याति परमं पदं

धारणा-अभ्यासाने संयमित झालेला आत्मा जर प्राणांद्वारे देहातून मुक्त झाला, तर तो कुलातील एकवीस पिढ्यांचा उद्धार करून स्वर्गास जाऊन परम पद प्राप्त करतो।

Verse 6

यस्मिन् यस्मिन् भवेदङ्गे योगिनां व्याधिसम्भवः तत्तदङ्गं धिया व्याप्य धारयेत्तत्त्वधारणं

योग्यांच्या ज्या-ज्या अवयवात व्याधी उत्पन्न होईल, त्या त्या अवयवाला ध्याने व्यापून तेथे तत्त्वधारणा (तत्त्वावर एकाग्रता) करावी।

Verse 7

आग्नेयी वारुणी चैव ऐशानी चामृतात्मिका साग्निः शिखा फडन्ता च विष्णोः कार्या द्विजोत्तम

हे द्विजोत्तम! विष्णूची शिखा-क्रिया अग्नेयी, वारुणी व ऐशानी—अमृतस्वरूप शक्ती—आणि अग्निसहित, शेवटी “फट्” उच्चार करून करावी।

Verse 8

नाडीभिर्विकटं दिव्यं शूलाग्रं वेधयेच्छुभम् पादाङ्गुष्ठात् कपालान्तं रश्मिमण्डलमावृतं

नाड्यांच्या साहाय्याने शुभ, दिव्य व विकट ‘शूलाग्र’ वेधावे (म्हणजे मनाने पार करावे); पायाच्या अंगठ्यापासून कपालशिखरापर्यंत त्यास किरणमंडलाने आवृत मानून ध्यान करावे।

Verse 9

स्वयं याति परं पदमिति ख तिर्यक्चाधोर्ध्वभागेभ्यः प्रयान्त्यो ऽतीव तेजसा चिन्तयेत् साधकेन्द्रस्तं यावत्सर्वं महामुने

“हे स्वतःच परम पदास जाते”—असे खरेच. तिर्यक्, अधः व ऊर्ध्व भागांतून त्या प्रवाहांचा अत्यंत तेजाने प्रस्थान होत असता, हे महामुने, साधकांतील श्रेष्ठाने ती प्रक्रिया पूर्ण होईपर्यंत चिंतन करावे।

Verse 10

भस्प्रीभूतं शरीरं स्वन्ततश् चैवीपसंहरेत् शीतश्लेष्मादयः पापं विनश्यन्ति द्विजातयः

शरीर भस्म झाल्यावर ते स्वतः गोळा करावे. हे द्विजा! शीत, कफ इत्यादी तसेच पाप नष्ट होते.

Verse 11

शिरो धीरञ्च कारञ्च कण्ठं चाधोमुखे स्मरेत् ध्यायेदच्छिन्नचिन्तात्मा भुयो भूतेन चात्मना

तो शिर, ‘धी’ व ‘का’ अक्षरे आणि कंठ अधोमुख करून स्मरे. अखंड चिंतन असलेला होऊन, भूततत्त्वाशी आत्म्याचे तादात्म्य करून पुन्हा पुन्हा ध्यान करावे.

Verse 12

स्फुरच्छीकरसंस्मर्शप्रभूते हिमगामिभिः धाराभिरखिलं विश्वमापूर्य भुवि चिन्तयेत्

चमकत्या तुषारकणांच्या स्पर्शाने परिपूर्ण, हिमासारख्या शीतल गतीच्या धारांनी पृथ्वीवरील अखिल विश्व पूर्णपणे भरून गेले आहे असे ध्यान करावे.

Verse 13

ब्रह्मरन्ध्राच्च संक्षोभाद्यावदाधारमण्डलग् सुषुम्नान्तर्गतो भूत्वा संपूर्णेन्दुकृतालयं

ब्रह्मरंध्रातून संक्षोभ झाल्यावर ते सुषुम्नेत अंतर्गत प्रवेश करून आधारमंडल (मूलाधार) पर्यंत जाते आणि ‘पूर्णेंदु’ स्थानी निवास करते.

Verse 14

संप्लाव्य हिमसंस्पर्शतोयेनामृतमूर्तिना क्षुत्पिपासाक्रमप्रायसन्तापपरिपीडितः

हिमस्पर्श असलेल्या, अमृतस्वरूप जलाने स्वतःला पूर्णपणे स्नान घालून, भूक-तहान यांच्या आक्रमणाने व तीव्र उष्णतेने पीडित मनुष्य शांत होतो.

Verse 15

धारयेद्वारुणीं मन्त्रो तुष्ट्यर्थं चाप्यतन्त्रितः वारुणीधारणा प्रोक्ता ऐशानीधारणां शृणु

मंत्रसाधकाने चित्त न विचलित करता तुष्टीसाठी वारुणी-धारणा करावी. वारुणी-धारणा सांगितली; आता ऐशानी-धारणा ऐक.

Verse 16

व्योम्नि ब्रह्ममये पद्मे प्राणापाणे क्षयङ्गते प्रसादं चिन्तयेद् विष्णोर्यावच्चिन्ता क्षयं गता

अंतराकाशातील ब्रह्ममय कमळात, प्राण-अपान निवल्यावर, विष्णूच्या प्रसादस्वरूपाचे चिंतन करावे—जोपर्यंत चिंतनही लय पावत नाही.

Verse 17

महाभावञ्जपेत् सर्वं ततो व्यापक ईश्वरः अर्धेन्दुं परमं शान्तं निराभासन्निरञ्जनं

महाभावस्थितीत सर्व जप करावा; नंतर सर्वव्यापक ईश्वराला अर्धचंद्रासारखा परम शांत, निराभास व निरंजन असा ध्येय मानावा.

Verse 18

असत्यं सत्यमाभाति तावत्सर्वं चराचरं यावत् स्वस्यन्दरूपन्तु न दृष्टं गुरुवक्त्रतः

गुरुमुखातून (उपदेशाने) स्वतःचे अंतरूप दिसेपर्यंत, असत्य सत्यासारखे भासते; सर्व चराचर जगत् सत्यवत् वाटते.

Verse 19

दृष्ठे तस्मिन् परे तत्त्वे आब्रह्म सचराचरं पाठो ऽयमादर्शदोषेण दुष्टः वीरश्चेति ञ प्रमातृमानमेयञ्च ध्यानहृत्पद्मकल्पनं

त्या परतत्त्वाचे दर्शन झाल्यावर, ब्रह्मापर्यंतचा सर्व चराचर विश्व एकत्वाने ज्ञात होते. हा पाठ लिपिकदोषाने दूषित आहे; अभिप्राय असा की प्रमाता-मान-मेय ही त्रयी अतिक्रांत होते, आणि ध्यान म्हणजे हृदयकमळाची कल्पनारचना.

Verse 20

मातृमोदकवत्सर्वं जपहोमार्चनादिकं विष्णुमन्त्रेण वा कुर्यादमृतां धारणां वदे

मातृमोदक-विधीनुसार जप, होम, अर्चन इत्यादी सर्व करावे; किंवा विष्णुमंत्रानेच सर्व कर्मे करावीत। आता मी ‘अमृता’ नावाची धारणा सांगतो।

Verse 21

संपूर्णेन्दुनिभं ध्यायेत् कमलं तन्त्रिमुष्टिगम् शिरःस्थं चिन्तयेद् यत्नाच्छशाङ्कायुतवर्चसं

पूर्णचंद्रासारख्या कमळाचे ध्यान करावे, ज्याची कर्णिका वीणेच्या मुष्टीसारखी आहे. ते मस्तकस्थ आहे असे प्रयत्नपूर्वक चिंतन करावे, कोट्यवधी चंद्रांप्रमाणे तेजस्वी।

Verse 22

सम्पूर्णमण्डलं व्योम्नि शिवकल्लोलपूर्णितं तथा हृत्कमले ध्यायेत्तन्मध्ये स्वतनुं स्मरेत् साधको विगतक्लेशो जायते धारणादिहिः

अंतर्व्योमात शिवकल्लोलांनी परिपूर्ण असे संपूर्ण मण्डल ध्यान करावे. तसेच हृदयकमळातही त्याचे ध्यान करून, त्याच्या मध्यभागी स्वतःचे स्वरूप स्मरावे. या धारणेने साधक याच जन्मात क्लेशरहित होतो.