Adhyaya 379
Adhyāya 379 — अद्वैतब्रह्मविज्ञानम् (Advaita-brahma-vijñāna)
अग्नी अद्वैत-ब्रह्मविज्ञानाचा संक्षिप्त पण नेमका उपदेश करतो—शालग्राम येथे तप व वासुदेव-पूजनाने साधकाची भूमिका, मग आसक्तीमुळे पुनर्जन्म घडतो याचा मृग-आसक्तीचा दृष्टान्त, आणि योगाने खरे स्वरूप पुन्हा प्रकटते. पुढे एका सामाजिक प्रसंगात अवधूतसदृश ज्ञानीला पालखी उचलण्यास जबरदस्ती केली असता तो राजाला कर्तेपणा व अहंकार यांचे विश्लेषण करून शिकवतो: ‘वाहक’, ‘वाह्य’ आणि ‘पालखी’ ही देह-अवयव, पंचभूत व व्यवहारातील नामनिर्देश आहेत; ‘मी-तू’ हे कर्म-अविद्येने चालणाऱ्या गुणप्रवाहावर भाषेचे आरोप आहेत, तर आत्मा शुद्ध, निर्गुण व प्रकृतीपलीकडे आहे. नंतर निदाघ–ऋतु संवादात भूक-तृप्तीने देहाच्या मर्यादा दाखवून आत्मा आकाशासारखा सर्वव्यापी, न येणारा न जाणारा सांगितला आहे. शेवटी अखंड विश्व वासुदेवस्वरूप मानून ज्ञानजन्य मोक्षाला संसार-अविद्या-वृक्ष पाडणारा ‘शत्रू’ म्हटले आहे.
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे ब्रह्मज्ञानं नामाष्टसप्तत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथोनाशीत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अद्वैतब्रह्मविज्ञानं अग्निर् उवाच अद्वैतब्रह्मविज्ञानं वक्ष्ये यद्भवतो ऽगदत् शालग्राने तपश् चक्रे वासुदेवार्चनादिकृत्
अशा प्रकारे अग्नि-महापुराणातील ‘ब्रह्मज्ञान’ नावाचा तीनशे अठ्ठ्याहत्तरावा अध्याय संपला. आता ‘अद्वैत-ब्रह्मविज्ञान’ नावाचा तीनशे एकोणऐंशीवा अध्याय सुरू होतो. अग्नि म्हणाले—तुम्ही विचारले तसे मी अद्वैत ब्रह्माचे विज्ञान सांगतो. साधकाने शालग्राम येथे तप केले व वासुदेवादींची पूजा-अर्चा केली.
Verse 2
मृगसङ्गाम्मृगो भूत्वा ह्य् अन्तकाले स्मरन् मृगं जातिस्मरो मृगस्त्यक्त्वा देहं योगात्स्वतो ऽभवत्
मृगावरील आसक्तीमुळे तो मृग झाला; आणि अंतकाळी त्या मृगाचेच स्मरण करत मृगयोनीत जन्मला. परंतु पूर्वजन्मस्मृती असलेला तो मृग देह त्यागून योगबलाने पुन्हा आपल्या स्वस्वरूपाला प्राप्त झाला.
Verse 3
अद्वैतब्रह्मभूतश् च जडवल्लोकमाचरत् क्षत्तासौ वीरराजस्य विष्टियोगममन्यत
अद्वैत ब्रह्मात स्थित असूनही तो जडासारखा लोकांत वावरत असे. वीरराजाच्या त्या क्षत्त्याने (अंतःपुराधिकारीने) याला ‘विष्टियोग’ म्हणजे बेगारीची अवस्था असे मानले.
Verse 4
उवाह शिविक्रामस्य क्षत्तुर्वचनचोदितः गृहीतो विष्टिना ज्ञानी उवाहात्मक्षयाय तं
क्षत्त्याच्या आदेशाने प्रवृत्त होऊन त्या ज्ञानीने शिविक्रामाची पालखी उचलली. विष्टि (बेगारी)ने धरला गेल्याने तो ती वाहू लागला—जे त्याच्या स्वतःच्या क्षयास कारण ठरले.
Verse 5
ययौ जडगतिः पश्चात् ये त्वन्ये त्वरितं ययुः शीघ्रान् शीघ्रगतीन् दृष्ट्वा अशीघ्रं तं नृपोऽब्रवीत्
ज्याची चाल जड होती तो मागे गेला; आणि इतर जण वेगाने पुढे गेले. वेगवान लोकांना वेगाने जाताना पाहून राजाने त्या धीम्या चालणाऱ्यास म्हटले—“असे संथ राहू नकोस.”
Verse 6
राजोवाच किं श्रान्तो ऽस्यल्पमध्वानं त्वयोढा शिविका मम किमायाससहो न त्वं पीवानसि निरीक्ष्यसे
राजा म्हणाला—तू थकलास काय? तू माझी पालखी फार थोड्या अंतरापर्यंतच वाहिली आहेस. तुला श्रम सहन होत नाहीत काय? तुला पाहता तू पुष्ट दिसत नाहीस।
Verse 7
ब्राह्मण उवाच नाहं पीवान्न वैषोढा शिविका भवतो मया न श्रान्तो ऽस्मि न वायासो वोढव्यो ऽसि महीपते
ब्राह्मण म्हणाला—मी मद्यपान केलेले नाही, आणि मी भार वाहण्यास असमर्थही नाही. तुमची ही पालखी मलाच वाहायची आहे. मी न थकलो आहे, न दमलो; हे महीपते, तुम्हालाच वाहिले पाहिजे।
Verse 8
भूमौ पादयुगन्तस्थौ जङ्घे पादद्वये स्थिते उरू जङ्घाद्वयावस्थौ तदाधारं तथोदरम्
भूमीवर दोन्ही पाय ठेवलेले आहेत; त्या दोन्ही पायांवर पोटऱ्या स्थित आहेत. पोटऱ्यांच्या वर मांड्या आहेत; आणि त्या आधारावर उदर (पोट) आहे।
Verse 9
वक्षःस्थलं तथा वाहू स्कन्धौ चोदरसंस्थितौ स्कन्धस्थितेयं शिविका मम भावो ऽत्र किं कृतः
वक्षस्थळ, बाहू आणि खांदे—हे सर्व उदरावर स्थित आहेत. ही पालखी खांद्यांवरच टेकलेली आहे; मग येथे माझ्या ‘भावा’ने (अहंभाव/प्रयत्नाने) काय केले?
Verse 10
शिविकायां स्थितञ्चेदं देहं त्वदुपलक्षितं तत्र त्वमहमप्यत्र प्रोच्यते चेदमन्यथा
जर पालखीत बसलेल्या या देहाला तू ‘तू’ म्हणून ओळखतोस, तर त्याच संदर्भात येथे ‘मी’ असेही म्हटले जाते; अन्यथा विधान विसंगत ठरेल।
Verse 11
अहं त्वञ्च तथान्ये च भूतैरुह्याम पार्थिव गुणप्रवाहपतितो गुणवर्गो हि यात्ययं
हे पार्थिव! मी, तू आणि इतर सर्वही देहधातूंनी वहात नेले जातो. गुणांच्या प्रवाहात पडलेला हा गुणसमूह खरोखरच पुढे वाहत राहतो.
Verse 12
कर्मवश्या गुणाश् चैते सत्त्वाद्याः पृथिवीपते अविद्यासञ्चितं कर्म तच्चाशेषेषु जन्तुषु
हे पृथिवीपते! सत्त्वादी हे गुण कर्माच्या अधीन कार्य करतात. आणि अविद्येमुळे साचलेले कर्म तेच सर्व जीवांत अपवादाविना विद्यमान आहे.
Verse 13
आत्मा शुद्धो ऽक्षरः शान्तो निर्गुणः प्रकृतेः परः प्रवृद्ध्यपचयौ नास्य एकस्याखिलजन्तुषु
आत्मा शुद्ध, अक्षर व शांत आहे; तो निर्गुण आणि प्रकृतीपलीकडचा आहे. सर्व जीवांत असलेल्या त्या एक आत्म्यास ना वाढ आहे ना घट.
Verse 14
यदा नोपचयस्तस्य यदा नापचयो नृप तदा पीवानसीति त्वं कया युक्त्या त्वयेरितं
हे नृप! जेव्हा त्याला ना वाढ आहे ना घट, तेव्हा ‘तो पीवान (पुष्ट) आहे’ असे तू कोणत्या युक्तीने स्वतः म्हटलेस?
Verse 15
भूजङ्घापादकट्यूरुजठरादिषु संस्थिता शिविकेयं तथा स्कन्धे तदा भावःसमस्त्वया
ही ‘शिविका’ भुजा, जंघा, पाय, कटी, ऊरू, जठर इत्यादी ठिकाणी स्थित आहे; तसेच स्कंधावरही. अशा रीतीने संपूर्ण भाव तू सांगितलास.
Verse 16
तदन्यजन्तुभिर्भूप शिविकोत्थानकर्मणा शैलद्रव्यगृहोत्थोपि पृथिवीसम्भवोपि वा
हे राजन्, जर हे अन्य प्राण्यांमुळे घडले—शिविका (पालखी) उचलण्याच्या कर्मामुळे, किंवा शिळा‑द्रव्य‑गृह इत्यादींपासून उत्पन्न, अथवा पृथ्वीपासूनच उत्पन्न—तरीही तोच नियम लागू होतो।
Verse 17
यथा पुंसः पृथग्भावः प्राकृतैः करणैर् नृप सोढव्यः स महाभारः कतरो नृपते मया
हे नृप, जसा पुरुषाचा पृथक्‑भाव (अहंभाव) त्याच्या प्राकृत करणांनी सहन केला जातो, तसाच तो महाभारही सहन करावा लागतो। सांगा, हे नृपते, माझ्याकडून कोणता भार वहावा?
Verse 18
यद्द्रव्या शिविका चेयं तद्द्रव्यो भूतसंग्रहः भवतो मे ऽखिलस्यास्य समत्वेनोपवृंहितः
या शिविकेत जे जे द्रव्य आहे, तेच भूत‑संग्रह (सर्व सत्तांचा समूह) आहे। हे प्रभो, आपल्या सामर्थ्याने या अखिलाचे समत्वाने धारण व पोषण‑विस्तार झाले आहे।
Verse 19
तच्छ्रुत्वोवाच राजा तं गृहीत्वाङ्घ्री क्षमाप्य च प्रसादं कुरु त्यक्त्वेमां शिविकां ब्रूहि शृण्वते यो भवान् यन्निमित्तं वा यदागमनकारणम्
हे ऐकून राजा म्हणाला—“आपले चरण धरून क्षमा मागतो; कृपा करून प्रसन्न व्हा। ही शिविका सोडून सांगा—मी ऐकत आहे—आपण कोण, कशासाठी, आणि येण्याचे कारण काय?”
Verse 20
ब्राह्मण उवाच श्रूयतां कोहमित्येतद्वक्तुं नैव च शक्यते पाठो ऽयं न समीचीनः उपभोगनिमित्तञ्च सर्वत्रागमनक्रिया
ब्राह्मण म्हणाला—“ऐका। ‘मी कोण’ असे या रीतीने सांगणे मुळीच शक्य नाही। हा पाठ योग्य नाही; (अर्थ असा की) सर्वत्र उपभोग (फलानुभव) यासाठीच आगमन‑गमनाची क्रिया प्रवर्तते।”
Verse 21
सुखदुःखोपभोगौ तु तौ देशाद्युपपादकौ धर्माधर्मोद्भवौ भोक्तुं जन्तुर्देशादिमृच्छति
सुख-दुःखांचा उपभोग हा धर्म-अधर्मातून उत्पन्न होऊन जन्मस्थान इत्यादी परिस्थिती ठरवितो; त्या फळांचा भोग घेण्यासाठी जीव विशिष्ट देशादी प्राप्त करतो।
Verse 22
रजोवाच यो ऽस्ति सोहमिति ब्रह्मन् कथं वक्तुं न शक्यते आत्मन्येषु न दोषाय शब्दोहमिति यो द्विज
रजस् म्हणाला—हे ब्राह्मण, ‘सोऽहम्’ (मी तोच आहे) असे म्हणणे कसे अशक्य? आत्मनिष्ठांसाठी ‘मी’ हा शब्द दोषकारक नाही, हे द्विज।
Verse 23
ब्राह्मण उवाच शब्दोहमिति दोषाय नात्मन्येष तथैव तत् अनात्मन्यात्मविज्ञानं शब्दो वा भ्रान्तिलक्षणः
ब्राह्मण म्हणाला—‘मी शब्द आहे’ ही कल्पना दोषकारक आहे; आत्म्यास तसे लागू नाही. अनात्म्यात आत्मबुद्धी, किंवा केवळ शब्दालाच सत्य मानणे—हे भ्रमाचे लक्षण आहे।
Verse 24
यदा समस्तदेहेषु पुमानेको व्यवस्थितः तदा हि को भवान् कोहमित्येतद्विफलं वचः
जेव्हा एकच पुरुष (आत्मा) सर्व देहांत स्थित असतो, तेव्हा ‘तू कोण? मी कोण?’ हे वचन निष्फळ ठरते।
Verse 25
त्वं राजा शिविका चेयं वयं वाहाः पुरःसराः अयञ्च भवतो लोको न सदेतन्नृपोच्यते
‘तू राजा, ही पालखी, आम्ही पुढे जाणारे वाहक, आणि हा तुझा लोकसमुदाय’—हे विधान सत्य नाही; राजाबद्दल असे (अहंकार वाढविणारे) बोलणे योग्य नाही।
Verse 26
वृक्षाद्दारु ततश्चेयं शिविका त्वदधिष्ठिता का वृक्षसंज्ञा जातस्य दारुसंज्ञाथ वा नृप
वृक्षापासून काष्ठ होते; आणि त्याच काष्ठापासून ही, तुझ्या अधिष्ठानाने युक्त अशी शिविका बनली आहे. मग उत्पन्न झालेल्या वस्तूस ‘वृक्ष’ ही संज्ञा कशी राहील? हे नृपा, ‘काष्ठ’ असेच म्हणणे योग्य नाही काय?
Verse 27
वृक्षारूढो महाराजो नायं वदति चेतनः न च दारुणि सर्वस्त्वां ब्रवीति शिविकागतं
हा चेतन पुरुष ‘महाराज वृक्षावर आरूढ आहेत’ असे म्हणत नाही; आणि सर्व लोकही कठोरपणे तुला ‘शिविकेतून आलेला’ असे संबोधत नाहीत.
Verse 28
शिविकादारुसङ्घातो रचनास्थितिसंस्थितः अन्विष्यतां नृपश्रेष्ठ तद्भेदे शिविका त्वया
शिविका ही काष्ठांचा संघात असून तिची रचना व स्थिती निश्चित आहे. हे नृपश्रेष्ठा, तिची तपासणी कर; तिच्या अवयवभेदांचा विचार केल्यास शिविकेची रचना (आणि दोष) तुला कळेल.
Verse 29
पुमान् स्त्री गौरयं वाजी कुञ्चरो विहगस्तरुः देहेषु लोकसंज्ञेयं विज्ञेया कर्महेतुषु
‘पुरुष’, ‘स्त्री’, ‘गाय’, ‘घोडा’, ‘हत्ती’, ‘पक्षी’ आणि ‘वृक्ष’—या देहधारी रूपांवरच्या लोकप्रचलित संज्ञा आहेत; आणि त्यांचा विशेष भाव कर्मरूपी कारणांपासून उत्पन्न होतो असे जाणावे.
Verse 30
जिह्वा ब्रवीत्यहमिति दन्तौष्ठौ तालुकं नृप एते नाहं यतः सर्वे वाङ्निपादनहेतवः
जिभ म्हणते—‘मी बोलतो’; दात, ओठ आणि तालू म्हणतात—‘मी नाही (आम्हीच).’ हे नृपा, कारण हे सर्व वाणी प्रकट होण्याची कारणे आहेत.
Verse 31
किं हेतुभिर्वदत्येषा वागेवाहमिति स्वयं तथापि वाङ्नाहमेतदुक्तं मिथ्या न युज्यते
येथे कारणांची काय गरज? वाणी स्वतःच म्हणते—‘मी वाणी आहे’. तरीही ‘मी वाणी नाही’ असे म्हणणे मिथ्या म्हणूनही योग्य ठरत नाही.
Verse 32
पिण्डः पृथग् यतः पुंसः शिरःपाय्वादिलक्षणः ततो ऽहमिति कुत्रैतां संज्ञां राजन् करोम्यहं
पुरुषाचा देहपिंड शिर, पायू इत्यादी लक्षणांनी युक्त असा वेगळा आहे; मग त्या पिंडात ‘मी’ ही संज्ञा कुठे लावू? हे राजन्, मी ती ओळख कशी करावी?
Verse 33
यदन्यो ऽस्ति परः कोपि मत्तः पार्थिवसत्तम तदेषोहमयं चान्यो वक्तुम् एवमपीष्यते
हे पार्थिवसत्तम! माझ्यापेक्षा श्रेष्ठ असा कोणी अन्य असेल, तर तो—हा ‘मी’ आणि तो ‘अन्य’—याच प्रकारे बोलण्यासही तयार होवो.
Verse 34
परमार्थभेदो न नगो न पशुर्नच पादपः शरीराश् च विभेदाश् च य एते कर्मयोनयः
परमार्थात भेद नाही—न सर्प, न पशु, न वृक्ष; आणि येथे दिसणारी विविध शरीरे व त्यांचे भेद हे केवळ कर्मजन्य योनीरूप आहेत.
Verse 35
यस्तु राजेति यल्लोके यच्च राजभटात्मकम् तच्चान्यच्च नृपेत्थन्तु न सत् सम्यगनामयं
परंतु लोकी ज्याला ‘राजा’ म्हणतात, आणि जे राजभटात्मक (सेना-परिवार) आहे, तसेच राजत्वस्वभावाचे जे काही—हे नृप, सम्यक् परिभाषेने पाहता ते खरे सत् नाही.
Verse 36
त्वं राजा सर्वलोकस्य पितुः पुत्रो रिपोरिपुः पत्न्याः पतिः पिता सूनोः कस्त्वां भूप वदाम्यहं
तू सर्वलोकांचा राजा आहेस—पित्याचा पुत्र, शत्रूचाही शत्रू, पत्नीचा पती आणि पुत्राचा पिता। हे भूप, तुला मी कोण म्हणून उपदेश वा वर्णन करावे?
Verse 37
त्वं किमेतच्छिरः किन्नु शिरस्तव तथोदरं किमु पादादिकं त्वं वै तवैतत् किं महीपते
हे शिर तूच आहेस काय, की ते तुझे आहे? तसेच उदर तू आहेस काय, की ते तुझे? पाय इत्यादी तूच आहेस काय? हे महीपते, यात ‘तू’ काय आणि ‘तुझे’ काय ते सांग.
Verse 38
समस्तावयेभ्यस्त्वं पृथग्भूतो व्यवस्थितः कोहमित्यत्र निपुणं भूत्वा चिन्तय पार्थिव तच्छ्रत्वोवाच राजा तमवधूतं द्विजं हरिं
तू सर्व अवयवांपासून वेगळा होऊन स्थित आहेस. ‘मी कोण?’ या तत्त्वात निपुण होऊन सखोल चिंतन कर, हे पार्थिव. हे ऐकून राजाने त्या अवधूत द्विज हरिला उत्तर दिले.
Verse 39
रजोवाच श्रेयो ऽर्थमुद्यतः प्रष्टुं कपिलर्षिमहं द्विज तस्यांशः कपिलर्षेस्त्वं मत् कृते ज्ञानदो भुवि ज्ञानवीच्युदछेर्यस्माद्यच्छ्रेयस्तच्च मे वद
राजा म्हणाला—हे द्विज, परम श्रेयासाठी मी कपिलऋषींना विचारण्यासाठी निघालो होतो. तू त्या कपिलऋषींचाच अंश आहेस; माझ्यासाठी भूमीवर ज्ञान देणारा आहेस. म्हणून तुझ्याकडून ज्ञानलहरी उठल्या आहेत; जे श्रेय ते मला सांग.
Verse 40
ब्राह्मण उवाच भूयः पृच्छसि किं श्रेयः परमार्थन्न पृच्छसि श्रेयांस्यपरमार्थानि अशेषाण्येव भूपते
ब्राह्मण म्हणाला—तू पुन्हा विचारतोस, ‘श्रेय काय?’ पण परमार्थ विचारत नाहीस. हे भूपते, जे श्रेय परमार्थ नाही, ते सर्व निःशेषतः मर्यादित व गौणच आहे.
Verse 41
देवताराधनं कृत्वा धनसम्पत्तिमिच्छति पुत्रानिच्छति राज्यञ्च श्रेयस्तस्यैव किं नृप
देवतांची आराधना करून मनुष्य धन-संपत्तीची इच्छा करतो; पुत्र आणि राज्यही इच्छितो—हे नृपा, याहून मोठे श्रेय आणखी काय असू शकते?
Verse 42
विवेकिनस्तु संयोगः श्रेयो यः परमात्मनः यज्ञादिका क्रिया न स्यात् नास्ति द्रव्योपपत्तिता
विवेकी पुरुषासाठी परमात्म्याशी संयोग हेच परम श्रेय आहे. यज्ञादी क्रिया कराव्या नयेत, कारण आवश्यक द्रव्यसामग्री तत्त्वतः उपलब्ध नाही (किंवा असार) आहे.
Verse 43
परमार्थात्मनोर्योगः परमार्थ इतीष्यते एको व्यापी समः शुद्धो निर्गुणः प्रकृतेः परः
परम सत्य आणि आत्मा यांचा योग हाच ‘परमार्थ’ मानला जातो. तो एक, सर्वव्यापी, सम, शुद्ध, निर्गुण आणि प्रकृतीपलीकडचा आहे.
Verse 44
जन्मवृद्ध्यादिरहित आत्मा सर्वगतो ऽव्ययः परं ज्ञानमयो ऽसङ्गी गुणजात्यादिभिर्विभुः
आत्मा जन्म, वाढ इत्यादींपासून रहित आहे; तो सर्वत्र आहे व अविनाशी आहे—परम, ज्ञानस्वरूप, असंग, आणि गुण-जाति इत्यादींनी मर्यादित नाही; तो विभू आहे.
Verse 45
निदाधऋतुसंवादं वदामि द्विज तं शृणु ऋतुर्ब्रह्मसुतो ज्ञानी तच्छिष्यो ऽभूत् पुलस्त्यजः
हे द्विज, निदाघ आणि ऋतु यांचा संवाद मी सांगतो, तो ऐक. ब्रह्मपुत्र ज्ञानी ऋतु यांचा शिष्य पुलस्त्याचा पुत्र होता.
Verse 46
निदाघः प्राप्तविद्यो ऽस्मान्नगरे वै पुरे स्थितः देविकायास्तटे तञ्च तर्कयामास वै ऋतुः
निदाघ विद्या प्राप्त करून आमच्या नगरात राहात होता; देविका नदीच्या तीरावर ऋतूने त्याच्याशी तर्क-वितर्क व विचारचर्चा केली.
Verse 47
दिव्ये वर्षसहस्रे ऽगान्निदाघमवलोकितुं निदाघो वैश्वदेवान्ते भुक्त्वान्नं शिष्यमब्रवीत् भुक्तन्ते तृप्तिरुत्पन्ना तुष्टिदा साक्षया यतः
हजार दिव्य वर्षे गेल्यावर तो निदाघाला पाहावयास गेला. निदाघाने वैश्वदेवाच्या शेवटी भोजन करून शिष्याला म्हटले—“तू जेवलास; तुझ्यात तृप्ती उत्पन्न झाली; म्हणून स्थायी समाधान देणारी तुष्टी प्रत्यक्ष दिसते.”
Verse 48
ऋतुर् उवाच क्षुदस्ति यस्य भुते ऽन्ने तुष्टिर्ब्राह्मण जायते न मे क्षुदभवत्तृप्तिं कस्मात्त्वं परिपृच्छसि
ऋतू म्हणाला—“हे ब्राह्मण, ज्याला भूक असते त्याला अन्न खाल्ल्यावर तुष्टी होते. मला भूकच झाली नाही, म्हणून तृप्ती होत नाही; मग तू मला का विचारतोस?”
Verse 49
क्षुत्तृष्णे देहधर्माख्ये न ममैते यतो द्विज पृष्टोहं यत्त्वया ब्रूयां तृप्तिरस्त्ये व मे सदा
हे द्विज, भूक व तहान—हे देहधर्म म्हणून ओळखले जाणारे—माझे नाहीत. तू विचारलेस म्हणून सांगतो: माझ्यासाठी तृप्ती सदैव आहे.
Verse 50
पुमान् सर्वगतो व्यापी आकाशवदयं यतः अतो ऽहं प्रत्यगात्मास्मीत्येतदर्थे भवेत् कथं
हा पुरुष (आत्मा) आकाशासारखा सर्वगत व व्यापक आहे; मग “म्हणून मी प्रत्यगात्मा आहे” या विधानाचा अर्थ कसा सिद्ध होईल?
Verse 51
सो ऽहं गन्ता न चागन्ता नैकदेशनिकेतनः त्वं चान्यो न भवेन्नापि नान्यस्त्वत्तो ऽस्मि वा प्यहं
मी तोच परम तत्त्व आहे; मी ना जातो ना येतो, आणि एका ठिकाणीच वास करणारा नाही. तू माझ्यापासून भिन्न नाहीस; आणि मीही तुझ्यापासून भिन्न नाही.
Verse 52
निदाघऋतुसंवादमद्वैतबुद्धये शृण्विति ख , ञ च ततः क्षुत्सम्भवाभावादिति ख , ञ च कुतः कुत्र क्व गन्तासीत्येतदप्यर्थवत् कथमिति ख , ञ च भोक्तेति क मृण्मयं हि गृहं यद्वन्मृदालिप्तं स्थिरीभवेत् पार्थिवो ऽयं तथा देहः पार्थिवैः परमाणुभिः
“अद्वैतबुद्धीच्या जागृतीसाठी निदाघ व ऋतु यांचा संवाद ऐका।” (काही पाठांत) “त्यानंतर भुकेचा उद्भव होत नाही।” (आणि) “कुठून, कुठे, आणि कोणत्या ठिकाणी कोण जाईल?—हेही अर्थपूर्ण आहे; कसे (अन्यथा होईल)?” (आणि) “भोक्ता कोण?” जसे मातीचे घर मातीने लिंपल्यावर दृढ होते, तसेच हा देह पार्थिव आहे, पार्थिव परमाणूंनी बनलेला आहे.
Verse 53
ऋतुरस्मि तवाचार्यः प्रज्ञादानाय ते द्विज इहागतो ऽहं यास्यामि परमार्थस्तवोदितः
मी ऋतु, तुझा आचार्य आहे. हे द्विज, तुला प्रज्ञा देण्यासाठी मी येथे आलो आहे. आता मी निघून जाईन; तुला परमार्थ (परम सत्य) सांगितला आहे.
Verse 54
एकमेवमिदं विद्धि न भेदः सकलं जगत् वासुदेवाभिधेयस्य स्वरूपं परमात्मनः
हेच एकमेव सत्य जाण: संपूर्ण जगत् भेदरहित आहे. ‘वासुदेव’ या नामाने अभिहित परमात्म्याचेच हे स्वरूप आहे.
Verse 55
ऋतुर्वर्षसहस्रान्ते पुनस्तन्नगरं ययौ निदाघं नगरप्रान्ते एकान्ते स्थितमब्रवीत् एकान्ते स्थीयते कस्मान्निदाघं ऋतुरब्रवीत्
हजार वर्षांच्या शेवटी ऋतु पुन्हा त्या नगरात गेला. नगराच्या सीमेवर निदाघ एकांतात उभा आहे असे पाहून तो म्हणाला—“निदाघ, तू एकांतात का थांबला आहेस?”—असे ऋतुने निदाघाला विचारले.
Verse 56
निदाघ उवाच भो विप्र जनसंवादो महानेष नरेश्वर प्रविवीक्ष्य पुरं रम्यं तेनात्र स्थीयते मया
निदाघ म्हणाला— हे विप्र, हे नरेश्वर! हा मोठा जनसमागम व संवाद आहे. हे रम्य नगर पाहण्यासाठी येऊन मी याच कारणाने येथे थांबलो आहे.
Verse 57
ऋतुर् उवाच नराधिपो ऽत्र कतमः कतमश्चेतरो जनः कथ्यतां मे द्विजश्रेष्ठ त्वमभिज्ञो द्विजोत्तम
ऋतु म्हणाला— येथे लोकांमध्ये राजा कोण आणि दुसरा (सामान्य) मनुष्य कोण? हे द्विजश्रेष्ठ, मला सांगा; आपण जाणकार आहात, हे ब्राह्मणोत्तम।
Verse 58
यो ऽयं गजेन्द्रमुन्मत्तमद्रिशृङ्गसमुत्थितं अधिरूढो नरेन्द्रो ऽयं परिवारस्तथेतरः
हा जो राजा आहे— पर्वतशिखरासारखा उंच, मदोन्मत्त गजेन्द्रावर आरूढ— तोच नरेन्द्र; हे त्याचे परिजन व अनुचर, आणि उरलेले इतर लोक आहेत.
Verse 59
गजो यो ऽयमधो ब्रह्मन्नुपर्येष स भूपतिः ऋतुराह गजः को ऽत्र राजा चाह निदाघकः
ऋतु म्हणाला— हे ब्रह्मन्! जो हा खाली गज आहे तोच भूपती; आणि जो वर आहे तो राजा. तेव्हा नृप म्हणाला— येथे गज कोण आणि राजा कोण? आणि निदाघकाने उत्तर दिले.
Verse 60
ऋतुर्निदाघ आरूढो दृष्टान्तं पश्य वाहनं उपर्यहं यथा राजा त्वमधः कुञ्जरो यथा
ऋतु म्हणाला— हे निदाघ! आरूढ होऊन हा दृष्टान्त पाहा, हे वाहन निरख. जसा राजा वर असतो, तसाच तू खाली आहेस— त्याला वाहणाऱ्या कुंजरासारखा.
Verse 61
ऋतुः प्राह निदाघन्तं कतमस्त्वामहं वदे उक्तो निदाघस्तन्नत्वा प्राह मे त्वं गुरुर्ध्रुवम्
ऋतूने निदाघास म्हटले—“मी तुला कोणत्या नावाने संबोधू?” असे विचारल्यावर निदाघाने त्यांना नमस्कार करून म्हटले—“आपणच निश्चयाने माझे ध्रुव, सत्य गुरु आहात।”
Verse 62
आरूढो ऽयं गजं राजा परलोकस्तथेतर इति ख , ञ च क पुस्तके सर्वत्र ऋभुरिति ऋतुस्थानीयः पाठः नान्यस्माद्द्वैतसंस्कारसंस्कृतं मानसं तथा ऋतुः प्राह निदाघन्तं ब्रह्मज्ञानाय चागतः परमार्थं सारभूतमद्वैतं दर्शितं मया
“हा राजा हत्तीवर आरूढ आहे; परलोक तसेच हा लोक”—असा ख-, ञ- आणि क-हस्तलिखितांत पाठांतर आहे; सर्वत्र ‘ऋतु’च्या जागी ‘ऋभु’ असा पाठ आढळतो. द्वैतसंस्कारांनी संस्कारित मन अन्यथा सत्य समजत नाही. ऋतूने निदाघास म्हटले—“ब्रह्मज्ञान देण्यासाठी मी आलो आहे; परमार्थाचा सार असलेले अद्वैत मी तुला दाखविले आहे।”
Verse 63
ब्राह्मण उवाच निदाघो ऽप्युपदेशेन तेनाद्वैतपरो ऽभवत् सर्वभूतान्यभेदेन ददृशे स तदात्मनि
ब्राह्मण म्हणाला—त्या उपदेशामुळे निदाघही अद्वैतनिष्ठ झाला; आणि त्याने सर्व भूतांना भेदरहितपणे त्या आत्मस्वरूपातच पाहिले।
Verse 64
अवाप मुक्तिं ज्ञानात्स तथा त्वं मुक्तिमाप्स्यसि एकः समस्तं त्वञ्चाहं विष्णुः सर्वगतो यतः
त्याने ज्ञानाने मुक्ती मिळवली; तसेच तूही मुक्ती प्राप्त करशील। एकच सर्व आहे; तू आणि मी तोच सर्वव्यापी विष्णू आहोत, कारण तो सर्वत्र आहे।
Verse 65
पीतनीलादिभेदेन यथैकं दृश्यते नभः भ्रान्तिदृष्टिभिरात्मापि तथैकः स पृथक् पृथक्
जसे एकच आकाश पिवळे, निळे इत्यादी भेदांनी दिसते, तसेच आत्माही एक असून भ्रमित दृष्टींमुळे वेगवेगळा भासतो।
Verse 66
अग्निर् उवाच मुक्तिं ह्य् अवाप भवतो ज्ञानसारेण भूपतिः संसाराज्ञानवृक्षारिज्ञानं ब्रह्मेति चिन्तय
अग्नी म्हणाला—तुझ्या ज्ञानसारामुळे राजाने मुक्ती प्राप्त केली. संसाररूपी अज्ञानवृक्षाचा छेद करणारे जे शत्रु-ज्ञान आहे, तेच ब्रह्म आहे असे चिंतन कर।
Frequently Asked Questions
The teacher dismantles the king’s assumptions by showing that ‘carrier’ and ‘carried’ are conventions imposed on a composite body driven by elements, guṇas, and karma, while the true Self is nirguṇa, unchanged, and not the agent of bodily motion.
Because when the one Self is recognized as present in all bodies, personal identity-questions based on separative naming lose ultimate meaning; they remain valid only at the level of social convention (vyavahāra), not paramārtha.
It uses experiential markers (hunger, satisfaction, place, movement) to show these belong to body-conditions, whereas the Self is all-pervading like space—neither coming nor going—thus undermining dualistic habit (dvaita-saṃskāra).
Not finite gains (wealth, sons, sovereignty) sought through deity-worship, but the discerning ‘union’ with the Supreme Self—paramārtha—realized through knowledge of the Self beyond prakṛti and guṇas.