Adhyaya 382

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे यमगीता नामैकाशीत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ द्व्यशीत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः आग्नेयपुराणमाहात्म्यं अग्निर् उवाच आग्नेयं ब्रह्मरूपन्ते पुराणं कथतं मया सप्रपञ्चं निष्प्रपञ्चं विद्याद्वयमयं महत्

अशा प्रकारे आग्नेय महापुराणातील ‘यमगीता’ नावाचा ३८१ वा अध्याय समाप्त झाला. आता ३८२ वा अध्याय—‘आग्नेयपुराणमाहात्म्य’ आरंभ. अग्नि म्हणाला—मी तुला ब्रह्मरूप आग्नेय पुराण सांगितले; ते महान असून सप्रपंच व निष्प्रपंच अशा द्विविध विद्येने युक्त आहे.

Verse 2

ऋग्यजुःसामाथर्वाख्या विद्या विष्णुर्जगज्जनिः छन्दः शिक्षा व्याकरणं निघण्टुज्योतिराख्यकाः

ऋग्, यजुः, साम आणि अथर्व—या वेदविद्या; विष्णु हा जगताचा जनक. तसेच छंद, शिक्षा, व्याकरण, आणि निघण्टु व ज्योतिष ही शास्त्रेही (अंतर्भूत) आहेत.

Verse 3

निरुक्तधर्मशास्त्रादि मीमांसान्यायविस्तराः आयुर्वेदपुराणाख्या धनुर्गन्धर्वविस्तराः

निरुक्त, धर्मशास्त्र इत्यादी; मीमांसा व न्याय यांचे विस्तृत विवेचन; आयुर्वेद व पुराणविद्या; तसेच धनुर्वेद आणि गान्धर्ववेद यांचे सविस्तर निरूपणही (आहे).

Verse 4

विद्या सैवार्थशास्त्राख्या देवान्तान्या हरिर्महान् इत्येषा चापरा विद्या परिविद्याक्षरं परं

अर्थशास्त्र नावाची विद्या हीही विद्या आहे; आणि देवांपर्यंत परिणत होणारी दुसरी विद्या म्हणते—‘हरि महान् (परम) आहे।’ अशी ही अपरा विद्या; परंतु परम अक्षराचे सम्यक् ज्ञान झाल्यास परा अनुभूती प्राप्त होते.

Verse 5

यस्य भावो ऽखिलं विष्णुस्तस्य नो बाधते कलिः अनिष्ट्वा तु महायज्ञानकृत्वापि पितृस्वधां

ज्याचा सर्व भाव विष्णूमध्ये स्थिर आहे, त्याला कलि बाधत नाही. महायज्ञ न केले तरी आणि पितरांना स्वधा-अर्पण न केले तरी तो कलिच्या प्रभावापासून अबाधित राहतो.

Verse 6

कृष्णमभ्यर्चयन्भक्त्या नैनसो भाजनं भवेत् सर्वकारणमत्यन्तं विष्णुं ध्यायन्न सीदति

भक्तीने कृष्णाची अर्चना करणारा पापाचा पात्र होत नाही. सर्व कारणांचा परम कारण असलेल्या विष्णूचे ध्यान करणारा शोक वा अधःपतनात पडत नाही.

Verse 7

अन्यतन्त्रादिदोषोत्थो विषयाकृष्टमानसः कृत्वापि पापं गोविन्दं ध्यायन्पापैः प्रमुच्यते

इतर तंत्र-मतांमुळे उत्पन्न दोषांनी ग्रस्त आणि विषयांनी आकृष्ट मन असला तरी—पाप केले तरी—गोविंदाचे ध्यान केल्याने तो पापांतून मुक्त होतो.

Verse 8

तद्ध्यानं यत्र गोविन्दः स कथा यत्र केशवः तत् कर्म यत्तदर्थीयं किमन्यैर् बहुभाषितैः

ज्या ध्यानात गोविंदच विषय आहे तेच ध्यान; ज्या कथेत केशवच प्रतिपाद्य आहे तीच पवित्र कथा. जे कर्म त्याच्यासाठी केले जाते तेच कर्म—इतर अनेक बोलण्याचा काय उपयोग?

Verse 9

न तत् पिता तु पुत्राय न शिष्याय गुरुर्द्विज परमार्थं परं ब्रूयाद्यदेतत्ते मयोदितं

हे द्विज! पित्याने पुत्राला आणि गुरूने शिष्याला हे सांगू नये; मी तुला जे परम परमार्थ सांगितले आहे ते सहजपणे उघड करू नये.

Verse 10

संसारे भ्रमता लभ्यं पुत्रदारधनं वसु सुहृदश् च तथैवान्ये नोपदेशो द्विजेदृशः

संसारात भटकणाऱ्या मनुष्याला पुत्र, पत्नी, धन, संपत्ती, मित्र इत्यादी मिळतात; पण द्विजदृष्टी असलेल्या धर्मज्ञ ऋषीचा खरा उपदेश सहज मिळत नाही।

Verse 11

किं पुत्रदारैर् मित्रैर् वा किं मित्रक्षेत्रवान्धवैः उपदेशः परो वन्धुरीदृशो यो विमुक्तये

पुत्र, पत्नी किंवा मित्र यांचा काय उपयोग? मित्र, जमीन व नातेवाईक यांचा तरी काय लाभ? जो उपदेश मुक्ती देतो तोच परम खरा बंधू आहे।

Verse 12

द्विविधो भूतमार्गीयं दैव आसुर एव च विष्णुभक्तिपरो दैवो विपरीतस् तथासुरः

संसारमार्गाने जाणारे प्राणी दोन प्रकारचे—दैव आणि आसुर. जे विष्णुभक्तीत परायण ते दैव; आणि जे त्याच्या विरुद्ध ते आसुर।

Verse 13

एतत् पवित्रमारोग्यं धन्यं दुःस्वप्ननाशनं सुखप्रीतिकरं नॄणां मोक्षकृद्यत्तवेरितं

हा उपदेश पवित्र, आरोग्यदायक, धन्य, दुःस्वप्ननाशक आणि मनुष्यांना सुख-प्रसन्नता देणारा आहे; आपण सांगितलेले हे वचन मोक्ष देणारे आहे।

Verse 14

येषां गृहेषु लिखितमाग्नेयं हि पुराणकं पुस्तकं स्थास्यति सदा तत्र नेशुरुपद्रवाः

ज्यांच्या घरी लिखित ‘आग्नेय पुराण’ हे पुस्तक सदैव ठेवलेले असते, तेथे उपद्रव व आपत्ती उद्भवत नाहीत।

Verse 15

किं तीर्थैर् गोप्रदानैर् वा किं यज्ञैः किमुपोषितैः आग्नेयं ये हि शृण्वन्ति अहन्यहनि मानवाः

तीर्थे वा गोदान यांची काय गरज? यज्ञ किंवा उपवास यांचा काय उपयोग? जे मनुष्य दररोज अग्निपुराणाचे श्रवण करतात, त्यांना आणखी कोणते अनुष्ठान आवश्यक आहे?

Verse 16

ये ददाति तिलप्रस्थं सुवर्णस्य च माषकं शृणोति श्लोकमेकञ्च आग्नेयस्य तदाप्नुयात्

जो तिळाचा एक प्रस्थ आणि सुवर्णाचा एक माषक दान देतो, तसेच अग्निपुराणाचा एकही श्लोक श्रवण करतो—तो तेच पुण्य प्राप्त करतो.

Verse 17

अध्यायपठनञ्चास्य गोप्रदानाद् विशिष्यते अहोरात्रकृतं पापं श्रोतुमिच्छोः प्रणश्यति

या अध्यायाचे पठण गोदानापेक्षाही श्रेष्ठ आहे; कारण जो ऐकण्याची इच्छा करतो, त्याचे अहोरात्र केलेले पाप नष्ट होते.

Verse 18

कपिलानां शते दत्ते यद् भवेज्ज्येष्ठपुष्करे तदाग्नेयं पुराणं हि पठित्वा फलमाप्नुयात्

ज्येष्ठ-पुष्कर येथे शंभर कपिला (तांबूस) गायी दान केल्याने जे पुण्य मिळते, तेच फल निश्चयाने अग्निपुराणाचे पठण केल्याने मिळते.

Verse 19

प्रवृत्तञ्च निवृत्तञ्च धर्मं विद्याद्वयात्मकं आग्नेयस्य पुराणस्य शास्त्रस्यास्य समं न हि

धर्म हा प्रवृत्ती आणि निवृत्ती असा द्विरूप आहे, असे जाणावे. खरेच, या आग्नेयपुराणासारखे दुसरे कोणतेही शास्त्र नाही.

Verse 20

पठन्नाग्नेयकं नित्यं शृण्वन् वापि पुराणकं भक्तो वशिष्ठ मनुजः सर्वपापैः प्रमुच्यते

हे वसिष्ठ! जो भक्त मनुष्य नित्य आग्नेय (अग्नि) पुराणाचे पठण करतो किंवा ते ऐकतोही, तो सर्व पापांपासून पूर्णतः मुक्त होतो।

Verse 21

नोपसर्गा न चानर्था न चौरारिभयं गृहे तस्मन् स्याद् यत्र चाग्नेयपुराणस्य हि पुस्तकं

ज्या घरात आग्नेय पुराणाचे पुस्तक असते, त्या ठिकाणी न आपत्ती येतात, न दुर्दैव होते, आणि चोर वा शत्रू यांची भीतीही राहत नाही।

Verse 22

न गर्भहारिणीभीतिर्न च बालग्रहा गृहे यत्राग्नेयं पुराणं स्यान्न पिशाचादिकं भयं

ज्या घरात आग्नेय पुराण असते, तेथे गर्भहारिणीची भीती नसते, बालग्रहांचा त्रास नसतो, आणि पिशाचादींचे भयही राहत नाही।

Verse 23

शृण्वन्विप्रो वेदवित् स्यात् क्षत्रियः पृथिवीपतिः ऋद्धिं प्राप्नोति वैश्यश् च शूद्रश्चारोग्यमृच्छति

हे श्रवण केल्याने ब्राह्मण वेदज्ञ होतो, क्षत्रिय पृथ्वीपति होतो, वैश्य समृद्धी प्राप्त करतो, आणि शूद्र आरोग्य (रोगमुक्ती) मिळवतो।

Verse 24

यः पठेत्शृणुयान्नित्यं समदृग्विष्णुमानसः ब्रह्माग्नेयं पुराणं सत्तत्र नश्यन्त्युपद्रवाः

जो समदृष्टी ठेवून आणि विष्णूमध्ये मन लावून या पवित्र ब्रह्माग्नेय पुराणाचे नित्य पठण करतो किंवा श्रवण करतो, तेथे सर्व उपद्रव व आपत्ती नष्ट होतात।

Verse 25

दिव्यान्तरीक्षभौमाद्या दुःस्वप्नाद्यभिचारकाः यच्चान्यद्दुरितं किञ्चित्तत्सर्वं हन्ति केशवः

दिव्य, अंतरिक्ष व भौम क्षेत्रांतून उत्पन्न होणारे दुःस्वप्न, अभिचार इत्यादी तसेच अन्य कोणतेही पाप वा अनिष्ट—हे सर्व केशव नष्ट करतो।

Verse 26

पठतः शृण्वतः पुंसः पुस्तकं यजतो महत् आग्नेयं श्रीपुराणं हि हेमन्ते यः शृणोति वै

जो पुरुष याचे पठण किंवा श्रवण करतो आणि ग्रंथाची महान पूजा करतो—तो हेमंत ऋतूत श्रीमद् आग्नेय पुराण ऐकतो, त्याला महान पुण्य प्राप्त होते।

Verse 27

प्रपूज्य गन्धपुष्पाध्यैर् अग्निष्टोमफलं लभेत् शिशिरे पुण्डरीकस्य वसन्ते चाश्वमेधजम्

सुगंधी द्रव्ये व पुष्पे यांची समृद्धी ठेवून विधिपूर्वक पूजा केल्यास अग्निष्टोम यज्ञाचे फळ मिळते; शिशिरात पुण्डरीक-विधीचे, आणि वसंतात अश्वमेधजन्य फळ प्राप्त होते।

Verse 28

ग्रीष्मे तु वाजपेयस्य राजसूयस्य वर्षति गोसहस्रस्य शरदि फलं तत्पठतो ह्य् ऋतौ

ग्रीष्मात वाजपेय यज्ञाचे फळ, वर्षाऋतूत राजसूयाचे, आणि शरदात सहस्र गोदानासमान फळ मिळते—योग्य ऋतूत जो पठण करतो त्याला तसे फळ प्राप्त होते।

Verse 29

आग्नेयं हि पुराणं यो भक्त्याग्रे पठेते हरेः सो ऽर्चयेच्च वसिष्ठेह ज्ञानयज्ञेन केशवम्

हे वसिष्ठ! जो भक्तिभावाने प्रथम हरिचे आग्नेय पुराण पठण करतो, तो या लोकी ज्ञानयज्ञाने केशवाचीच उपासना करतो।

Verse 30

यस्याग्नेयपुराणस्य पुस्तकं तस्य वै जयः लिखितं पूजितं गेहे भुक्तिर्मुक्तिः करे ऽस्ति हि

ज्याच्याकडे आग्नेयपुराणाचे पुस्तक आहे त्याला निश्चयच जय मिळतो. ते लिहून घरी पूजिले असता भोग आणि मोक्ष दोन्ही जणू हातात येतात.

Verse 31

इति कालाग्निरूपेण गीतं मे हरिणा पुरा आग्नेयं हि पुराणं वै ब्रह्मविद्याद्वयास्पदम् विद्याद्वयं वसिष्ठेदं भक्तेभ्यः कथयिष्यसि

अशा प्रकारे कालाग्निरूपाने हे मला पूर्वी हरिने गायिले. आग्नेयपुराण हे ब्रह्मविद्येच्या द्विविध ज्ञानाचे खरे आश्रयस्थान आहे. हे वसिष्ठा, तू हे द्विविध ज्ञान भक्तांना कथन करशील.

Verse 32

वसिष्ठ उवाच व्यासाग्नेयपुराणं ते रूपं विद्याद्वयात्मकं कथितं ब्रह्मणो विष्णोरग्निना कथितं यथा

वसिष्ठ म्हणाले—हे व्यासा, तू सांगितलेले आग्नेयपुराण हे द्विविध विद्येने युक्त असे त्याचे रूप जाण. हे ब्रह्मा व विष्णूपासून (उद्भवले) असे कथिले आहे, जसे अग्निने उपदेश केले तसेच.

Verse 33

सार्धं देवैश् च मुनिभिर्मह्यं सर्वाथदर्शकं पुराणमग्निना गौतमाग्नेयं ब्रह्मसन्मितं

देव आणि मुनी यांच्यासह अग्निने मला गौतम-आग्नेय पुराण दिले—जे सर्व प्रयोजन व विषयांचे दर्शन घडविणारे, आणि ब्रह्मसन्मित (परमसत्याशी सुसंगत) असे पुराण आहे.

Verse 34

यः पठेच्छृणुयाद्ध्यास लिखेद्वा लेखयेदपि श्रावयेत्पाठयेद्वापि पूजयेद्धारयेदपि

जो याचे पठण करील, किंवा ऐकेल, किंवा ध्यानपूर्वक अध्ययन करील; किंवा लिहील अथवा लिहवील; किंवा ऐकवील, किंवा पठण करवील; किंवा पूजील, किंवा धारणही करील—

Verse 35

सर्वपापविनिर्मुक्तः प्राप्रकामो दिवं व्रजेत् लेखयित्वा पुराणं यो दद्याद्विप्रेभ्य उत्तमं

जो सर्व पापांपासून मुक्त होऊन आपले अभिष्ट साध्य प्राप्त करतो, तो स्वर्गास जातो—जो पुरुष पुराण लिहवून (किंवा स्वतः लिहून) ते उत्तम ग्रंथ ब्राह्मण ऋषींना दान देतो।

Verse 36

स ब्रह्मलोकमाप्नोति कुलानां शतमुद्धरेत् एकं श्लोकं पठेद्यस्तु पापपङ्काद्विमुच्यते

तो ब्रह्मलोक प्राप्त करतो आणि आपल्या कुलातील शंभर पिढ्यांचा उद्धार करतो. तसेच जो केवळ एक श्लोकही पठण करतो, तो पापरूपी चिखलातून मुक्त होतो.

Verse 37

तस्माद्व्यास सदा श्राव्यं शिष्येभ्यः सर्वदर्शनं शुकाद्यैर् मुनिभिः सर्धं श्रोतुकामैः पुराणकं

म्हणून, हे व्यास! सर्वदर्शनसमन्वित हे पुराण नेहमी शिष्यांना श्रवण करावे; आणि शुक आदि मुनिंसह, जे ऐकण्यास इच्छुक आहेत, त्यांच्यासमवेतही.

Verse 38

आग्नेयं पठितं ध्यातं शुभं स्याद् भुक्तिमुक्तिदं अग्नये तु नमस्तस्मै येन गीतं पुरानकं

आग्नेय पुराणाचे पठण व ध्यान केल्याने शुभ फल मिळते आणि ते भोग व मोक्ष—दोन्ही देते. ज्याने हे प्राचीन पुराण गायिले त्या अग्निदेवाला नमस्कार असो.

Verse 39

व्यास उवाच वसिष्ठेन पुरा गीतं सूतैतत्ते मयोदितं पराविद्यापराविद्यास्वरूपं परमं पदम्

व्यास म्हणाले—हे सूत! वसिष्ठांनी पूर्वी जे गायिले तेच मी तुला सांगितले आहे—पराविद्या व अपराविद्येचे स्वरूप आणि परम पद (सर्वोच्च ध्येय)।

Verse 40

आग्नेयं दुर्लभं रूपं प्राप्यते भाग्यसंयुतैः ध्यायन्तो ब्रह्म चाग्नेयं पुराणं हरिमागताः

दुर्लभ असे आग्नेय रूप भाग्ययुक्तांनाच प्राप्त होते. ब्रह्म व आग्नेय पुराणाचे ध्यान केल्याने ते हरि (विष्णु) यांना प्राप्त होतात.

Verse 41

विद्यार्थिनस् तथा विद्यां राज्यं राज्यार्थिनो गताः अपुत्राः पुत्रिणः सन्ति नाश्रया आश्रयं गताः

विद्येचे इच्छुक विद्या मिळवितात; राज्याचे इच्छुक राज्य प्राप्त करतात. अपत्यहीनांना पुत्रप्राप्ती होते आणि आश्रयहीनांना आश्रय मिळतो.

Verse 42

सौभाग्यार्थी च सौभाग्यं मोक्षं मोक्षार्थिनो गताः लिखन्तो लेखयन्तश् च निष्पापश् च श्रियं गताः

सौभाग्य इच्छिणाऱ्यांना सौभाग्य मिळते; मोक्ष इच्छिणाऱ्यांना मोक्ष प्राप्त होतो. जे लिहितात व जे लिहवितात ते पापरहित होऊन श्रीसमृद्धी प्राप्त करतात.

Verse 43

शुकपैलमुखैः सूत आग्नेयन्तु पुराणकं रूपं चिन्तय यातासि भुक्तिं मुक्तिं न संशयः

हे सूत! शुक व पैल यांच्या मुखातून उपदिष्ट या आग्नेय पुराणाच्या स्वरूपाचे चिंतन कर. तू भोग आणि मोक्ष दोन्ही प्राप्त करशील; यात संशय नाही.

Verse 44

श्रावय त्वञ्च शिष्येभ्यो भक्तेभ्यश् च पुराणकम् सूत उवाच व्यास प्रसादादाग्नेयं पुराणं श्रुतमादरात्

तूही शिष्यांना व भक्तांना हे पुराण श्रवण कर. सूत म्हणाले—व्यासांच्या कृपेने मी श्रद्धा व आदराने आग्नेय पुराण ऐकले आहे.

Verse 45

आग्नेयं ब्रह्मरूपं हि मुनयः शौनकादयः भवन्तो नैमिषारण्ये यजन्तो हरिमीश्वरं

हे मुनीहो—शौनकादि—तुम्ही नैमिषारण्यात यज्ञ करीत असता अग्नितत्त्वस्वरूप, ब्रह्मरूप ईश्वर हरिची उपासना करता।

Verse 46

तिष्ठन्तः श्रद्धया युक्तास्तस्माद्वः समुदीरितम् अग्निना प्रोक्तमाग्नेयं पुराणं वेदसम्मितं

म्हणून श्रद्धायुक्त होऊन दृढपणे स्थिर राहा; म्हणून मी तुम्हांला सांगितले—अग्नीने कथिलेले आग्नेय पुराण, जे वेदांशी सुसंगत आहे।

Verse 47

ब्रह्मविद्याद्वयोपेतं भुक्तिदं मुक्तिदं महत् नास्मात्परतरः सारो नास्मात्परतरः सुहृत्

हे द्विविध ब्रह्मविद्येने युक्त, महान आहे—भोग व मोक्ष देणारे। याहून श्रेष्ठ सार नाही, आणि याहून श्रेष्ठ हितचिंतकही नाही।

Verse 48

नास्मात्परतरो ग्रन्थो नास्मात्परतरो गतिः नास्मात्परतरं शास्त्रं नास्मात्परतरा श्रुतिः

याहून श्रेष्ठ कोणताही ग्रंथ नाही; याहून उच्च अशी कोणतीही गति/आश्रय नाही। याहून मोठे शास्त्र नाही; आणि याहून श्रेष्ठ श्रुतीही नाही।

Verse 49

नास्मात्परतरं ज्ञानं नास्मात्परतरा स्मृतिः नास्मात्परो ह्य् आगमो ऽस्ति नास्माद्विद्या परास्ति हि

याहून उच्च असे कोणतेही ज्ञान नाही; याहून श्रेष्ठ अशी कोणतीही स्मृती नाही। याहून श्रेष्ठ आगम नाही; आणि याहून श्रेष्ठ विद्या देखील नाही।

Verse 50

नास्मात्परः स्यात्सिद्धन्तो नास्मात्परममङ्गलम् नास्मात्परो ऽस्ति वेदान्तः पुराणं परमन्त्विदं

याहून श्रेष्ठ असा कोणताही सिद्धान्त नाही, याहून मोठे मंगल नाही। याहून श्रेष्ठ वेदान्त नाही; हे पुराणच परम आहे।

Verse 51

नास्मात्परतरं भूमौ विद्यते वस्तु दुर्लभम् आग्नेये हि पुराणे ऽस्मिन् सर्वविद्याः प्रदर्शिताः

पृथ्वीवर याहून अधिक दुर्लभ अशी वस्तू नाही; कारण या आग्नेय पुराणात सर्व विद्या प्रकट केल्या आहेत।

Verse 52

सर्वे मत्स्यावताराद्या गीता रामायणन्त्विह हरिवंशो भारतञ्च नव सर्गाः प्रदर्शिताः

येथे मत्स्यावतारापासूनच्या सर्व कथा, तसेच गीता, रामायण, हरिवंश, भारत आणि नव-सर्ग—हे सर्व वर्णिले आहे।

Verse 53

आगमो वैष्णवो गीतः पूजादीक्षाप्रतिष्ठया पवित्रारोहणादीनि प्रतिमालक्षणादिकं

वैष्णव आगम सांगितला आहे—पूजा, दीक्षा व प्रतिष्ठा; तसेच पवित्रारोहणादी विधी आणि प्रतिमालक्षणादी विवरणासह।

Verse 54

प्रासादलक्षणाद्यञ्च मन्त्रा वै भुक्तिमुक्तिदाः शैवागमस्तदर्थश् च शाक्तेयः सौर एव च

प्रासादलक्षणादीपासूनचे मंत्र भोग व मोक्ष देणारे आहेत. त्यांचा अर्थ शैव आगमात, तसेच शाक्त व सौर आगमांतही सांगितला आहे.

Verse 55

मण्डलानि च वास्तुश् च मन्ताणि विविधानि च प्रतिसर्गश्चानुगीतो ब्रह्माण्डपरिमण्डलं

मंडले, वास्तुशास्त्र, विविध मंत्र आणि प्रतिसर्गाचे तत्त्व वर्णिले आहे; तसेच ब्रह्मांडरूपी अंड्याची परिमिती व विस्तारही सांगितला आहे.

Verse 56

गीतो भुवनकोषश् च द्वीपवर्षादिनिम्नगाः गयागङ्गाप्रयागादि तीर्थमाहात्म्यमीरितं

भुवनकोश, द्वीप-प्रदेश, नद्या इत्यादींचे वर्णन केले आहे; तसेच गया, गंगा, प्रयाग आदी तीर्थांचे माहात्म्यही सांगितले आहे.

Verse 57

ज्योतिश् चक्रं ज्योतिषादि गीतो युद्धजयार्णवः मन्वन्तरादयो गीताः धर्मा वर्णादिकस्य च

ज्योतिषचक्र व ज्योतिषादी विद्या गाण्यात आल्या; ‘युद्धजयार्णव’ही गीता; मन्वंतरादी विषय आणि वर्णादिकांचे धर्मनियमही वर्णिले आहेत.

Verse 58

अशौचं द्रव्यशुद्धिश् च प्रायश्चित्तं प्रदर्शितं राजधर्मा दानधर्मा व्रतानि विविधानि च

अशौच, द्रव्यशुद्धी व प्रायश्चित्त यांचे निरूपण केले आहे; तसेच राजधर्म, दानधर्म आणि विविध व्रतेही सांगितली आहेत.

Verse 59

व्यवहाराः शान्तयश् च ऋग्वेदादिविधानकं सूर्यवंशः सोमवंशो धनुर्वेदश् च वैद्यकं

व्यवहारन्याय व शांतिकर्म, ऋग्वेदादी विधाने, सूर्यवंश व सोमवंश, तसेच धनुर्वेद आणि वैद्यकही वर्णिले आहे.

Verse 60

गान्धर्ववेदो ऽर्थशास्त्रं मीमांसा न्यायविस्तरः पुराणसंख्यामाहत्म्यं छन्दो व्यकरणं स्मृतं

गान्धर्ववेद, अर्थशास्त्र, मीमांसा, न्यायाचा विस्तृत विचार, पुराणांची संख्या व माहात्म्य, छंद आणि व्याकरण—हीही विद्या-शाखा म्हणून स्मृत आहेत।

Verse 61

अलङ्कारो विघण्डुश् च शिक्षाकल्प इहोदितः स्मृतः नैमित्तिकः प्राकृतिको लय आत्यन्तिकः

येथे अलंकार, विघण्डु आणि शिक्षा-कल्प यांचे वर्णन केले आहे. तसेच लय (प्रलय) तीन प्रकारचा स्मृत आहे—नैमित्तिक, प्राकृत आणि आत्यन्तिक।

Verse 62

वेदान्तं ब्रह्मविज्ञानं योगो ह्य् अष्टाङ्ग ईरितः स्तोत्रं पुराणमाहात्म्यं विद्या ह्य् अष्टादश स्मृताः

वेदान्त, ब्रह्मविज्ञान आणि अष्टाङ्ग योग; तसेच स्तोत्र व पुराण-माहात्म्य—या अठरा विद्या म्हणून स्मृत आहेत।

Verse 63

ऋग्वेदाद्याः परा ह्य् अत्र पराविद्याक्षरं परं सप्रपञ्चं निष्प्रपञ्चं ब्रह्मणो रूपमीरितं

येथे ऋग्वेदादी वेदांना ‘परा’ (उच्च) विद्या म्हटले आहे; परंतु परम अक्षर पराविद्या ही ब्रह्माचे रूप सांगितले आहे—सप्रपंचही आणि निष्प्रपंचही।

Verse 64

इदं पञ्चदशसोहस्रं शतकोटिप्रविस्तरं देवलोके दैवतैश् च पुराणं पठ्यते सदा

हे पुराण पंधरा हजार श्लोकांचे असून विस्ताराने शतकोटीपर्यंत (वर्णिलेले) आहे; देवलोकात देवताही याचे पठण सदैव करतात।

Verse 65

लोकानां हितकामेन संक्षिप्योद्गीतमग्निना सर्वं ब्रह्मेति जानीध्वं मुनयः शौनकादयः

लोकांच्या हितासाठी अग्नीने संक्षेपाने हा उपदेश गायिला— “सर्व काही ब्रह्म आहे,” हे शौनकादि मुनीहो, असे जाणावे।

Verse 66

शृणुयाच्छ्रावयेद्वापि यः पठेत्पाठयेदपि लिखेल्लेखापयेद्वापि युजयेत्कीर्तयेदपि

जो ऐकेल किंवा ऐकवील; जो वाचेल किंवा वाचवील; जो लिहील किंवा लिहवील; जो आचरणात आणील किंवा उच्च स्वराने कीर्तन करील— तो सांगितलेल्या पुण्यफळाचा भागी होतो।

Verse 67

पुराणपाठकञ्चैव पूजयेत् प्रयतो नृपः गोभूहिरण्यदानाद्यैर् वस्त्रालङ्कारतर्पणैः

आणि राजा संयमी व सावध राहून पुराणपाठकाचा सत्कार करावा— गायी, भूमी, सुवर्ण इत्यादी दानांनी, तसेच वस्त्रे, अलंकार व तर्पणांनी।

Verse 68

तं संपूज्य लभेच्चैव पुराणश्रवणात् फलं पुराणान्ते च वै कुर्यादवश्यं द्विजभोजनं

त्याचा विधिपूर्वक सत्कार केल्याने पुराणश्रवणाचे पूर्ण फळ मिळते; आणि पुराणाच्या शेवटी अवश्य द्विजभोजन करावे।

Verse 69

निर्मलः प्राप्तसर्वार्थः सकुलः स्वर्गमाप्नुयात् शरयन्त्रं पुस्तकाय सूत्रं वै पत्रसञ्चयं

तो निर्मळ होऊन, सर्वार्थ सिद्ध करून, आपल्या कुलासह स्वर्गास प्राप्त होतो। आणि पुस्तकासाठी शरयंत्र (बंधनसाधन), दोरा व पत्रसंचयही सिद्ध करावा।

Verse 70

पट्टिकाबन्धवस्त्रादि दद्याद् यः स्वर्गमाप्नुयात् यो दद्याद्ब्रह्मलोकी स्यात् पुस्तकं यस्य वै गृहे

जो पट्टिका-बांध असलेले वस्त्र इत्यादी दान देतो तो स्वर्ग प्राप्त करतो. जो पुस्तक दान देतो तो ब्रह्मलोकात वास करतो; ज्याच्या घरी पवित्र ग्रंथ असतो तो धन्य.

Verse 71

तस्योत्पातभयं नास्ति भुक्तिमुक्तिमवाप्नुयात् यूयं समरत चाग्नेयं पुराणं रूपमैश्वरं सूतो गतः पुजितस्तैः शौनकाद्या हरिं यायः

त्याला उत्पातांचे भय नसते; तो भोग आणि मोक्ष—दोन्ही प्राप्त करतो. तुम्ही अग्नेय पुराणाचे स्मरण करा, ते प्रभूच्या ऐश्वर्याचेच स्वरूप आहे. मग सूत त्यांच्याकडून पूजिला जाऊन निघून गेला; शौनकादी हरिकडे गेले.