Adhyaya 372

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे यमनियमा नामैकसप्तत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ द्विसप्त्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः आसनप्राणायामप्रत्याहाराः अग्निर् उवाच आसनं कमलाद्युक्तं तद्बद्ध्वा चिन्तयेत्परं शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य स्थिरमासनमात्मनः

अशा प्रकारे आग्नेय महापुराणातील ‘यम-नियम’ नावाचा तीनशे एकाहत्तरावा अध्याय समाप्त झाला. आता तीनशे बहात्तरावा अध्याय—‘आसन, प्राणायाम व प्रत्याहार’—आरंभ होतो. अग्नि म्हणाले: ‘कमलासन इत्यादी आसन धारण करून ते दृढ स्थिर करून परमाचे चिंतन करावे. शुद्ध स्थानी स्वतःसाठी स्थिर आसन स्थापावे.’

Verse 2

नात्युच्छ्रितं नातिनीचं चेलाजिनकुशोत्तरं तत्रैकाग्रं मनः कृत्वा यातचित्तेन्द्रियक्रियः

आसन फार उंचही नसावे, फार नीचही नसावे; त्यावर वस्त्र, मृगचर्म व कुश पसरलेले असावे. तेथे मन एकाग्र करून चित्त व इंद्रियांच्या क्रिया संयमित कराव्यात।

Verse 3

उपविश्यासने युञ्ज्याद्योगमात्मविशुद्धये समकायशीरग्रीवं धारयन्नचलं स्थिरः

योग्य आसनावर बसून आत्मशुद्धीसाठी योग साधावा; देह, शिर व ग्रीवा सम ठेवून अचल व स्थिर राहावे।

Verse 4

सम्प्रेक्ष्य नासिकाग्रं स्वन्दिशश्चानवलोकयन् पार्ष्णिभ्यां वृषणौ रक्षंस् तथा प्रजननं पुनः

दृष्टी नासिकाग्रावर स्थिर करून, आजूबाजूच्या दिशांकडे पाहू नये. दोन्ही टाचांनी वृषणांचे रक्षण करावे आणि त्याचप्रमाणे जननेंद्रियाचेही पुन्हा संरक्षण करावे।

Verse 5

उरुभ्यामुपरिस्थाप्य वाहू तिर्यक् प्रयत्नतः दक्षिणं करपृष्ठञ्च न्यसेद्धामतलोपरि

मांड्यांवर दोन्ही अग्रबाहू ठेवून, प्रयत्नपूर्वक बाहू तिरके (क्रॉस) धरावेत; नंतर उजव्या हाताची पाठ डाव्या हाताच्या तळहातावर ठेवावी।

Verse 6

उन्नम्य शनकैर् वक्रं मुखं विष्टभ्य चाग्रतः प्राणः स्वदेहजो वायुस्तस्यायामो निरोधनं

हळूहळू धड उचलून, मुख नियंत्रित करून पुढे स्थिर ठेवावे; देहातून उत्पन्न झालेल्या प्राणवायूचा विस्तार व निरोधन करणे— हाच नियत संयम ‘प्राणायाम’ होय।

Verse 7

नासिकापुटमङ्गुल्या पीड्यैव च परेण च आदरं रेचयेद्वायुं रेचनाद्रेचकः स्मृतः

बोटाने एक नासापुट दाबून दुसऱ्यातून आदरपूर्वक वायु बाहेर सोडावा; रेचन (उत्सर्जन) असल्यामुळे याला ‘रेचक’ म्हणतात।

Verse 8

वाह्येन वायुना देहं दृतिवत् पूरयेद्यथा तथा पुर्णश् च सन्तिष्ठेत् पूरणात् पूरकः स्मृतः

जसे भाता (धौंकणी) भरावी तसे बाह्य वायूने देह भरावा; आणि पूर्ण झाल्यावर स्थिर राहावे; पूरण (भराव) असल्यामुळे याला ‘पूरक’ म्हणतात।

Verse 9

न भुञ्चति न गृह्णाति वायुमन्तर्वाहिःस्थितम् सम्पूर्णकुम्भवत्तिष्ठेदचलः स तु कुम्भकः

जेव्हा न श्वास बाहेर सोडतो न आत घेतो, आणि वायु आतच स्थिर राहतो, तेव्हा पूर्ण कुंभासारखा अचल राहतो— हाच ‘कुंभक’ होय।

Verse 10

कन्यकः सकृदुद्घातः स वै द्वादशमात्रिकः मध्यमश् च द्विरुद्घातश् चतुर्विंशतिमात्रिकः

‘कन्यक’ छंदात एकदा उद्घात होतो व तो बारा मात्रांचा आहे. ‘मध्यम’ छंदात दोन उद्घात होतात व तो चोवीस मात्रांचा आहे.

Verse 11

उत्तमश् च त्रिरुद्घातः षट्त्रिंशत्तालमात्रिकः स्वेदकम्पाभिधातानाम् जननश्चोत्तमोत्तमः

‘उत्तम’ छंदात त्रिविध उद्घात असतो; त्याचे मापन छत्तीस ताल-मात्रा आहे. ‘स्वेद’ व ‘कंप’ या भेदांचा तो जनक असल्याने तो ‘उत्तमोत्तम’ म्हणतात.

Verse 12

अजितान्नारुहेद्भूमिं हिक्काश्वासादयस् तथा जिते प्राणे खल्पदोजविन्मूत्रादि प्रजायते

ज्याने प्राण जिंकलेला नाही त्याने उंच भूमीवर चढू नये; अन्यथा हिचकी, श्वासकष्ट इत्यादी होतात. परंतु प्राणविजय झाल्यावर कफादी दोष व मल-मूत्रादी विकार यथोचित रीतीने नियंत्रित/शांत होतात.

Verse 13

आरोग्यं शीघ्रगामित्वमुत्साहः स्वरसौष्ठवम् बलवर्णप्रसादश् च सर्वदोषक्षयः फलं

फल असे—आरोग्य, शीघ्रगती, उत्साह, स्वराचे सौष्ठव, तसेच बल व वर्ण यांची प्रसन्नता; आणि सर्व दोषांचा क्षय.

Verse 14

जपध्यानं विनागर्भः स गर्भस्तत्समन्वितः इन्द्रियाणां जयार्थाय स गर्भं धारयेत्परं

जप व ध्यानाविना (खरा) ‘गर्भ’ होत नाही; परंतु त्यांच्यासह तो ‘गर्भ’ पूर्ण होतो. इंद्रियजयासाठी त्या परम ‘गर्भा’चे धारण करावे.

Verse 15

ज्ञानवैराग्ययुक्ताभ्यां प्राणायामवशेन च इन्द्रियांश् च विनिर्जित्य सर्वमेव जितं भवेत्

ज्ञान व वैराग्य यांनी युक्त होऊन आणि प्राणायामाच्या वशाने, इंद्रिये जिंकून मनुष्य खरोखर सर्व काही जिंकतो.

Verse 16

इन्द्रियाण्येव तत्सर्वं यत् स्वर्गनरकावुभौ निगृहीतविसृष्टानि स्वर्गाय नरकाय च

ते सर्व काही खरे तर इंद्रियेच आहेत; स्वर्ग व नरक—दोन्ही—इंद्रियांपासूनच उत्पन्न होतात. इंद्रिये निग्रहित असतील तर स्वर्ग, आणि विसृष्ट असतील तर नरक देतात.

Verse 17

शरीरं रथमित्याहुरिन्द्रियाण्यस्य वाजिनः मनश् च सारथिः प्रोक्तः प्राणायामः कशःस्मृतः

शरीराला रथ म्हणतात, त्याच्या इंद्रिया घोडे आहेत. मनाला सारथी म्हटले आहे आणि प्राणायामाला चाबूक असे स्मरले आहे.

Verse 18

ज्ञानवैराग्यरश्मिभ्यां सायया विधृतं मनः शनैर् निश्चलताम् एति प्राणायामैकसंहितम्

ज्ञान-वैराग्याच्या किरणांनी बनलेल्या लगामेने आवरलेले मन, प्राणायामाच्या एकनिष्ठ साधनेने हळूहळू स्थैर्य प्राप्त करते.

Verse 19

जलविन्दुं कुशाग्रेण मासे मासे पिवेत्तु यः संवत्सरशतं साग्रं प्राणयामश् च तत्समः

जो कुशाच्या टोकावर घेतलेला पाण्याचा एक थेंब महिना-महिना पितो, त्या आचरणाचे फळ शंभर वर्षांहून अधिक केलेल्या प्राणायामास सम आहे.

Verse 20

इन्द्रियाणि प्रसक्तानि प्रविश्य विषयोदधौ कन्यस इति ञ प्राणायामो ऽङ्कुश इति झ आहृत्य यो निगृह्णाति प्रत्याहारः स उच्यते

इंद्रिये विषयासक्त होऊन विषय-समुद्रात शिरली असता, जो साधक प्राणायाम-रूपी अंकुशाने त्यांना परत ओढून संयमित करतो, त्यास प्रत्याहार म्हणतात।

Verse 21

उद्धरेदात्मनात्मानं मज्जमानं यथाम्भसि भोगनद्यतिवेगेन ज्ञानवृक्षं समाश्रयेत्

भोग-नदीच्या अतिवेगाने वाहून जाऊन जसा कोणी पाण्यात बुडू लागतो, तसा मनुष्याने स्वतःच्या साहाय्याने स्वतःचा उद्धार करावा; आणि ज्ञान-वृक्षाचा आश्रय घ्यावा।