Adhyaya 381

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे गीतासारो नामाशीत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथैकाशीत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः यमगीता अग्निर् उवाच यमगीतां प्रवक्ष्यामि उक्ता या नाचिकेतसे पठतां शृण्वतां भुक्त्यै मुक्त्यै मोक्षार्थिनां सतां

अशा प्रकारे आग्नेय महापुराणातील ‘गीतासार’ नामक अध्याय समाप्त झाला. आता ‘यमगीता’ नावाचा ३८१वा अध्याय आरंभ होतो. अग्नि म्हणाले—नचिकेताला सांगितलेली यमगीता मी सांगतो; जी वाचणाऱ्यांना व ऐकणाऱ्यांना भोग व मुक्ति देते आणि मोक्षार्थी सत्पुरुषांचे कल्याण करते।

Verse 2

यम उवाच आसनं शयनं यानपरिधानगृहादिकम् वाञ्छत्यहो ऽतिमोहेन सुस्थिरं स्वयमस्थिरः

यम म्हणाला—अहो! अतिमोहामुळे स्वतः नश्वर असलेला मनुष्य अत्यंत स्थिर वस्तूंची इच्छा करतो—आसन, शय्या, वाहन, वस्त्र, घर इत्यादी।

Verse 3

भोगेषु शक्तिः सततं तथैवात्मावलोकनं श्रेयः परं मनुष्यानां कपिलोद्गीतमेव हि

भोगांवर सतत संयम आणि तसेच आत्म्याचे स्थिर अवलोकन—हेच मनुष्यांचे परम श्रेय आहे; कारण हेच कपिलांनी उद्गीत केले आहे।

Verse 4

सर्वत्र समदर्शित्वं निर्मसत्वमसङ्गता श्रेयः परम् मनुष्यानां गीतं पञ्चशिखेन हि

सर्वत्र समदृष्टी, ममत्वरहितता आणि असंगता—हेच मनुष्यांचे परम श्रेय आहे; असे पञ्चशिखांनी गीत/उपदेश केले आहे।

Verse 5

आगर्भजन्मबाल्यादिवयो ऽवस्थादिवेदनं श्रेयः परं मनुष्याणाम् गङ्गाविष्णुप्रगीतकं

गर्भधारणापासून जन्म, बाल्य इत्यादी वयो-अवस्थांचे ज्ञान—हे मनुष्यांचे परम कल्याण आहे; हे गंगा व विष्णूंनी प्रगीत केले आहे।

Verse 6

आध्यात्मिकादिदुःखानामाद्यन्तादिप्रतिक्रिया श्रेयः परं मन्ष्याणां जनकोद्गीतमेव च

आध्यात्मिक इत्यादी दुःखांसाठी त्यांच्या आरंभ, अंत व संबंधित अवस्थांना उद्देशून जो प्रतिकार/उपाय—तोच मनुष्यांचे परम श्रेय; हे जनकांनी उद्गीत केले आहे।

Verse 7

अभिन्नयोर्भेदकरः प्रत्ययो यः परात्मनः तच्छान्तिपरमं श्रेयो ब्रह्मोद्गीतमुदाहृतं

परमात्म्याविषयी जो प्रत्यय खरेतर अभिन्नात भेदबुद्धी निर्माण करतो, तोच ‘ब्रह्मोद्गीत’ म्हणून सांगितला आहे—शांतीपर्यंत पोहोचणारे परम श्रेय।

Verse 8

कर्तव्यमिति यत्कर्म ऋग्यजुःसामसंज्ञितं कुरुते श्रेयसे सङ्गान् जैगीषव्येण गीयते

‘हे करणेच आवश्यक’ या निश्चयाने जे कर्म ऋग्-यजुः-साम अशी संज्ञा धारण करते, ते श्रेयासाठी केले जाते; त्याचे संलग्न गानभाग जैगीषव्य-रीतीने गायिले जातात।

Verse 9

हानिः सर्वविधित्सानामात्मनः सुखहैतुकी श्रेयः परं मनुष्याणां देवलोद्गीतमीरितं

सर्व विधी जाणू इच्छिणाऱ्यांसाठी ‘हानि’सुद्धा आत्मसुखाचे कारण ठरते; पण मनुष्यांसाठी परम श्रेय तेच, जे ‘देवलोद्गीत’ म्हणून घोषित आहे।

Verse 10

कामत्यागात्तु विज्ञानं सुखं ब्रह्म परं पदं कामिनां न हि विज्ञानं सनकोद्गीतमेव तत्

कामत्यागातून विज्ञान (साक्षात् ज्ञान) उत्पन्न होते; आनंदच ब्रह्म—परम पद. परंतु कामी जनांना विज्ञान होत नाही; हेच सनकाने उद्गीत केले आहे।

Verse 11

प्रवृत्तञ्च निवृत्तञ्च कार्यं कर्मपरो ऽब्रवीत् श्रेयसां श्रेय एतद्धि नैष्कर्म्यं ब्रह्म तद्धरिः

कर्मनिष्ठाने सांगितले की प्रवृत्ती व निवृत्ती—दोन्ही यथायोग्य कराव्यात. कारण श्रेयांतील श्रेष्ठ हेच: नैष्कर्म्य, जे ब्रह्म आहे; तोच हरि (विष्णु) आहे।

Verse 12

पुमांश्चाधिगतज्ञानो भेदं नाप्नोति सत्तमः ब्रह्मणा विष्णुसंज्ञेन परमेणाव्ययेन च

ज्याने सत्य ज्ञान प्राप्त केले आहे तो सत्पुरुषांतील श्रेष्ठ असून भेद मानत नाही; परम अव्यय तत्त्वच ब्रह्म आहे आणि तेच विष्णु या नावानेही ओळखले जाते।

Verse 13

ज्ञानं विज्ञानमास्तिक्यं सौभाग्यं रूपमुत्तमम् तपसा लभ्यते सर्वं मनसा यद्यदिच्छति

ज्ञान, अनुभूतीसहित विज्ञान, आस्तिक्य, सौभाग्य आणि उत्तम रूप—हे सर्व तपाने मिळते; मनात जे जे इच्छितो ते ते प्राप्त होते।

Verse 14

नास्ति विष्णुसमन्ध्येयं तपो नानशनात्परं नास्त्यारोग्यसमं धन्यं नास्ति गङ्गासमा सरित्

विष्णूसमान ध्येय नाही; उपवासापेक्षा श्रेष्ठ तप नाही; आरोग्यासमान धन्य कल्याण नाही; आणि गंगेसमान नदी नाही।

Verse 15

न सो ऽस्ति बान्धवः कश्चिद्विष्णुं मुक्त्वा जगद्गुरुं अधश्चोर्धं हरिश्चाग्रे देहेन्द्रियमनोमुखे

जगद्गुरु विष्णूला सोडून खरा बंधू कोणी नाही; खाली-वर आणि अग्रभागी हरिच आहे—तो देह, इंद्रिये, मन व वाणी यांच्या अग्रस्थानी स्थित आहे।

Verse 16

इत्येवं संस्मरन् प्राणान् यस्त्यजेत्स हरिर्भवेत् यत्तद् ब्रह्म यतः सर्वं यत्सर्वं तस्य संस्थितम्

अशा प्रकारे स्मरण करत जो प्राणत्याग करतो तो हरिरूप होतो; तेच ब्रह्म आहे ज्यापासून सर्व उत्पन्न होते आणि ज्यात सर्व प्रतिष्ठित आहे।

Verse 17

अग्राह्यकमनिर्देश्यं सुप्रतिष्ठञ्च यत्परं परापरस्वरूपेण विष्णुः सर्वहृदि स्थितः

ते परम तत्त्व अग्राह्य व अनिर्देश्य असूनही सुस्थिर प्रतिष्ठित आहे; पर व अपर अशा दोन्ही स्वरूपांनी विष्णु सर्वांच्या हृदयात स्थित आहेत.

Verse 18

यज्ञेशं यज्ञपुरुषं केचिदिच्छन्ति तत्परं केचिद्विष्णुं हरं केचित् केचिद् ब्रह्माणमीश्वरं

त्या परम तत्त्वात तत्पर असलेले काही जण त्याला यज्ञेश व यज्ञपुरुष म्हणून इच्छितात; काही विष्णु, काही हर (शिव), तर काही ब्रह्मा—ईश्वर—म्हणून मानतात.

Verse 19

इन्द्रादिनामभिः केचित् सूर्यं सोमञ्च कालकम् ब्रह्मादिस्तम्भपर्यन्तं जगद्विष्णुं वदन्ति च

काही जण इंद्रादी नावांनी सूर्य, सोम (चंद्र) आणि काळ यांनाही (त्याचेच रूप) म्हणतात; ब्रह्मापासून स्तंभापर्यंत—संपूर्ण जगत् विष्णुच आहे असे सांगतात.

Verse 20

स विष्णुः परमं ब्रह्म यतो नावर्तते पुनः सुवर्णादिमहादानपुण्यतीर्थावगाहनैः

तोच विष्णु परम ब्रह्म आहे, ज्याच्यापासून पुन्हा परत येणे होत नाही; सुवर्णादी महादानांनी व पुण्य तीर्थांत अवगाहन (स्नान) केल्याने (ती अवस्था प्राप्त होते).

Verse 21

ध्यानैर् व्रतैः पूजया च धर्मश्रुत्या तदाप्नुयात् आत्मानं रथिनं विद्धि शरीरं रथमेव तु

ध्यान, व्रत, पूजा आणि धर्मश्रवण यांद्वारे ते (परम) प्राप्त होते. आत्म्याला रथी समज आणि शरीरालाच रथ मान.

Verse 22

बुद्धिन्तु सारथिं विद्धि मनः प्रग्रहमेव च इन्द्रयाणि हयानाहुर्विषयांश्चेषुगोचरान्

बुद्धीला सारथी जाण आणि मनालाच लगाम समज. इंद्रिये घोडे आहेत, व विषय हे त्यांच्या संचाराचे क्षेत्र आहे.

Verse 23

आत्मेन्द्रियमनोयुक्तं भोक्तेत्याहुर्मनीषिणः यस्त्वविज्ञानवान् भवत्ययुक्तेन मनसा सदा

मनीषी म्हणतात—इंद्रिये व मन यांच्याशी युक्त आत्माच ‘भोक्ता’ आहे. पण ज्याच्याकडे विवेकज्ञान नाही, तो सदा असंयत मनाने बद्ध राहतो.

Verse 24

न सत्पदमवाप्नोति संसारञ्चाधिगच्छति यस्तु विज्ञानवान् भवति युक्तेन मनसा सदा

तो सत्पद (परम कल्याण) प्राप्त करत नाही; उलट संसारातच पडत राहतो—जर तो विवेकवान असूनही सदा संयत मनाने युक्त नसेल.

Verse 25

स तत्पदमवाप्नोति यस्माद्भूयो न जायते विज्ञानसारथिर्यस्तु मनःप्रग्रहवान्नरः

तो त्या परम पदाला पोहोचतो, जिथून पुन्हा जन्म होत नाही—ज्याचा सारथी विवेकज्ञान आहे आणि जो मनाला लगामेसारखे दृढ धरून ठेवतो.

Verse 26

सो ऽध्वानं परमाप्नोति तद्विष्णोः परमं पदम् इन्द्रियेभ्यः परा ह्य् अर्था अर्थेभ्यश् च परं मनः

तो परम मार्ग प्राप्त करतो—विष्णूचे ते सर्वोच्च पद. इंद्रियांपेक्षा विषय श्रेष्ठ आहेत आणि विषयांपेक्षा मन श्रेष्ठ आहे.

Verse 27

मनसस्तु परा बुद्धिः बुद्धेरात्मा महान् परः महतः परमव्यक्तमव्यक्तात्पुरुषः परः

मनापेक्षा बुद्धी श्रेष्ठ; बुद्धीपेक्षा महत् तत्त्व श्रेष्ठ. महतापेक्षा अव्यक्त, आणि अव्यक्तापेक्षा परम पुरुष श्रेष्ठ आहे.

Verse 28

पुरुषान्न परं किञ्चित् सा काष्ठा सा परा गतिः एषु सर्वेषु भूतेषु गूढात्मा न प्रकाशते

पुरुषापेक्षा परे काही नाही; तीच परम सीमा, तीच परम गती. या सर्व भूतांमध्ये आत्मा गूढ असून सामान्य दृष्टीस प्रकाशत नाही.

Verse 29

दृश्यते त्वग्र्यया बुध्या सूक्ष्मया सूक्ष्मदर्शिभिः यच्छेद्वाङ्मनसी प्राज्ञः तद्यच्छेज्ज्ञानमात्मनि

परंतु सूक्ष्मदर्शी जन अग्र्य व सूक्ष्म बुद्धीने त्याचे दर्शन करतात. प्राज्ञाने वाणी व मन संयमित करावे आणि ते संयमित ज्ञान आत्म्यात लीन करावे.

Verse 30

ज्ञानमात्मनि महति नियच्छेच्छान्त आत्मनि ज्ञात्वा ब्रह्मात्मनोर्योगं यमाद्यैर् ब्रह्म सद्भवेत्

शांत अंतःआत्म्यात—महान आत्म्यात—ज्ञान स्थिर व संयमित करावे. ब्रह्म व आत्म्याचा योग जाणून, यमादि अनुशासनांनी साधक खरोखर ब्रह्मात स्थित होतो.

Verse 31

अहिंसा सत्यमस्तेयं ब्रह्मचर्यापरिग्रहौ यमाश् च नियमाः पञ्च शौचं सन्तोषसत्तपः

अहिंसा, सत्य, अस्तेय, ब्रह्मचर्य आणि अपरिग्रह—हे पाच यम; तसेच शौच, संतोष, सत्-तप (सम्यक तप) इत्यादी पाच नियम आहेत.

Verse 32

स्वाध्यायेश्वरपूजा च आसनं पद्मकादिकं प्राणायामो वायुजयः प्रत्याहारः स्वनिग्रहः

स्वाध्याय व ईश्वरपूजा; पद्मासनादि आसने; प्राणायाम—प्राणवायूवर विजय; आणि प्रत्याहार—इंद्रियनिग्रह: ही योगसाधनेची शिस्त आहे.

Verse 33

शुभे ह्य् एकत्र विषये चेतसो यत् प्रधारणं निश् चलत्वात्तु धीमद्भिर्धारणा द्विज कथ्यते

हे द्विज! एका शुभ विषयात चित्त स्थिरपणे धारण करणे—त्याच्या अचल, एकाग्र स्वभावामुळे—ज्ञानीजन त्यास ‘धारणा’ म्हणतात.

Verse 34

पौनःपुन्येन तत्रैव विषयेष्वेव धारणा ध्यानं स्मृतं समाधिस्तु अहं ब्रह्मात्मसंस्थितिः

पुन्हा पुन्हा अभ्यासाने त्याच विषयात चित्त टिकवणे ‘धारणा’; त्याचा अखंड प्रवाह ‘ध्यान’; आणि ‘अहं ब्रह्म’—या आत्मस्थितीत स्थिर होणे ‘समाधी’ आहे.

Verse 35

घटध्वंसाद्यथाकाशमभिन्नं नभसा भवेत् मुक्तो जीवो ब्रह्मणैवं सद्ब्रह्म ब्रह्म वै भवेत्

जसा घट नष्ट झाल्यावर त्यातील आकाश महाकाशाशी अभिन्न होते, तसा मुक्त जीव ब्रह्माशी एकरूप होतो; तो सत्य ब्रह्मच ब्रह्म होतो.

Verse 36

आत्मानं मन्यते ब्रह्म जीवो ज्ञानेन नान्यथा जीवो ह्य् अज्ञानतत्कार्यमुक्तः स्यादजरामरः

खऱ्या ज्ञानाने जीव स्वतःला ब्रह्मच मानतो, अन्यथा नाही. कारण जीव अज्ञान व त्यातून उत्पन्न कर्मफळांपासून मुक्त झाला की तो जरामरणरहित होतो.

Verse 37

अग्निर् उवाच वशिष्ठ यमगीतोक्ता पठतां भुक्तिमुक्तिदा आत्यन्तिको लयः प्रोक्तो वेदान्तब्रह्मधीमयः

अग्नि म्हणाला—हे वसिष्ठ! ‘यमगीता’ नावाचा हा उपदेश जो पठण करतो त्याला भोग व मोक्ष दोन्ही देतो. येथे वेदान्तातील ब्रह्मबुद्धीमय ‘आत्यन्तिक लय’ सांगितला आहे.