Adhyaya 376

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे समाधिर्नाम पञ्चसप्तत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ षट्सप्तत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः ब्रह्मज्ञानं अग्निर् उवाच ब्रह्मज्ञानं प्रवक्ष्यामि संसाराज्ञानमुक्तये अयमात्मा पर्ं ब्रह्म अहमस्मीति मुच्यते

अशा प्रकारे आग्नेय महापुराणातील ‘समाधि’ नावाचा तीनशे पंच्याहत्तरावा अध्याय समाप्त झाला. आता तीनशे शहात्तरावा ‘ब्रह्मज्ञान’ अध्याय आरंभ होतो. अग्नि म्हणाले—संसारबद्ध करणाऱ्या अज्ञानातून मुक्तीसाठी मी ब्रह्मज्ञान सांगतो. ‘हा आत्मा परब्रह्म आहे; मी तोच आहे’ असे जाणल्याने मुक्ती मिळते.

Verse 2

देह आत्मा न भवति दृस्यत्वाच्च घटादिवत् प्रसप्ते मरणे देहादात्मान्यो ज्ञायते ध्रुवं

देह आत्मा नाही; कारण तो घट इत्यादीप्रमाणे दृश्य आहे. मृत्यू झाल्यावर आत्मा देहापेक्षा भिन्न आहे हे निश्चयाने कळते.

Verse 3

देहः स चेदव्यवहरेद्विकार्यादिसन्निभः चक्षुरादीनीन्द्रियाणि नात्मा वै करणं त्वतः

देह जर क्रियाव्यवहाराचे साधन नसता, तर तो विकारी जड पदार्थासारखा झाला असता. म्हणून नेत्र इत्यादी इंद्रिये हीच करण (साधने) आहेत; आत्मा करण नाही.

Verse 4

मनो धीरपि आत्मा न दीपवत् करणं त्वतः प्राणो ऽप्यात्मा न भवति सुषुप्ते चित्प्रभावतः

मन स्थिर असले तरी ते आत्मा नाही; दीपकाप्रमाणे ते केवळ एक साधन आहे. तसेच प्राणही आत्मा नाही; कारण सुषुप्तीत चैतन्यशक्तीने आत्मा वेगळा असल्याचे स्पष्ट होते.

Verse 5

जाग्रत्स्वप्ने च चैतन्यं सङ्कीर्णत्वान्न बुध्यते विज्ञानरहितः प्राणः सुषुप्ते ज्ञायते यतः

जाग्रत व स्वप्न अवस्थेत चैतन्य वस्तू-वृत्तींत मिसळल्यामुळे वेगळे ओळखले जात नाही. पण सुषुप्तीत प्राण हा भेद-ज्ञानरहित आहे असे कळते; म्हणून ती अवस्था निश्चित होते.

Verse 6

अतो नात्मेन्द्रियं तस्मादिन्त्रियादिकमात्मनः अहङ्कारो ऽपि नैवात्मा देहवद्व्यभिचारतः

म्हणून इंद्रिय आत्मा नाही; त्यामुळे इंद्रिये इत्यादी सर्व साधने आत्मस्वरूप नाहीत. अहंकारही आत्मा नाही, कारण तो देहाप्रमाणे बदलणारा व चंचल आहे.

Verse 7

उक्तेभ्यो व्यतिरिक्तो ऽयमात्मा सर्वहृदि स्थितः सर्वद्रष्टा च भोक्ता च नक्तमुज्ज्वलदीपवत्

वरील सर्वांपासून भिन्न असा हा आत्मा सर्वांच्या हृदयात स्थित आहे. तो सर्वद्रष्टा साक्षी व भोक्ता असून, रात्रीच्या उज्ज्वल दीपाप्रमाणे प्रकाशतो.

Verse 8

समाध्यारम्भकाले च एवं सञ्चिन्तयेन्मुनिः यतो ब्रह्मण आकाशं खाद्वायुर्वायुतो ऽनलः

समाधीच्या आरंभी मुनिने असे चिंतन करावे— ब्रह्मापासून आकाश उत्पन्न होते; आकाशापासून वायु, आणि वायूपासून अग्नी उत्पन्न होतो.

Verse 9

अग्नेरापो जलात्पृथ्वी ततः सूक्ष्मं शरीरकं अपञ्चीकृतभूतेभ्य आसन् पञ्चीकृतान्यतः

अग्नीपासून जल उत्पन्न होते, जलापासून पृथ्वी प्रकट होते. त्यानंतर अपञ्चीकृत भूतांपासून सूक्ष्म शरीर निर्माण होते आणि त्याच भूतांचे पञ्चीकरण होऊन स्थूल भूतांची उत्पत्ती होते.

Verse 10

स्थूलं शरीरं ध्यात्वास्माल्लयं ब्रह्मणि चिन्तयेत् पञ्चीकृतानि भूतानि तत्कार्यञ्च विराट्स्मृतम्

स्थूल शरीराचे ध्यान करून त्याचा ब्रह्मात लय होतो असे चिंतन करावे. पञ्चीकृत पंचभूत आणि त्यांचे समष्टिकार्य ‘विराट्’ म्हणून स्मरणात आहे.

Verse 11

एतत् स्थूलं शरीरं हि आत्मनो ज्ञानकल्पितं इन्द्रियैर् अथ विज्ञानं धीरा जागरितं विदुः

हे स्थूल शरीर आत्म्यावर ज्ञानाने कल्पिलेलं (आरोपित) आहे. इंद्रियांशी संबंधित जे विज्ञान आहे, त्यालाच धीर पुरुष जागृत अवस्था म्हणतात.

Verse 12

विश्वस्तदभिमानी स्यात् त्रयमेतदकारकं अपञ्चीकृतभूतानि तत्कार्यं लिङ्गमुच्यते

जो सर्व विश्वाशी तादात्म्य मानतो तो ‘विश्व’ म्हणतात. हे त्रय अकर्ते (अकारक) आहे. अपञ्चीकृत भूत आणि त्यांचे कार्य यास ‘लिंग’ (सूक्ष्म शरीर) म्हणतात.

Verse 13

संयुक्तं सप्तदशभिर्हिरण्यगर्भसंज्ञितं शरीरमात्मनः सूक्ष्मं लिङ्गमित्यभिधीयते

सतरा तत्त्वांनी संयुक्त असलेले, ‘हिरण्यगर्भ’ म्हणून ओळखले जाणारे आत्म्याचे सूक्ष्म शरीर यालाच ‘लिंग’ असे म्हणतात.

Verse 14

जाग्रत्संस्कारजः स्वप्नः प्रत्ययो विषयात्मकः आत्मा तदुपमानी स्त्यात्तैजसो ह्य् अप्रपञ्चतः

जागृत अवस्थेतील संस्कारांपासून स्वप्न उत्पन्न होते; तो विषयात्मक प्रत्यय आहे. त्या अवस्थेत आत्मा स्वप्न-ज्ञात्यासारखा मानला जातो व ‘तैजस’ म्हणतात, कारण तेथे बाह्य प्रपंच नसतो.

Verse 15

स्थूलसूक्ष्मशरीराख्यद्वयस्यैकं हि कारणं आत्मा ज्ञानञ्च साभासं तदध्याहृतमुच्यते

स्थूल व सूक्ष्म शरीर या द्वयाचे एकच कारण आत्मा आहे. तसेच आभासासहित ज्ञान हे त्याच्यावर अध्यारोपित (अध्याहृत) म्हटले जाते.

Verse 16

न सन्नासन्न सदसदेतत्सावयवं न तत् निर्गतावयवं नेति नाभिन्नं भिन्नमेव च

हे तत्त्व न सत् आहे न असत्; तसेच सत्-असत् दोन्ही असेही म्हणता येत नाही. ते अवयवयुक्त नाही, ना अवयवांपासून बनलेले समष्टिरूप. त्यास ‘नेति’ असे म्हणतात; ते पूर्णतः अभिन्नही नाही आणि तरीही (आभासरूपाने) भिन्नच दिसते.

Verse 17

भिन्नाभिन्नं ह्य् अनिर्वाच्यं बन्धसंसारकारकं एकं स ब्रह्म विज्ञानात् प्राप्तं नैव च कर्मभिः

तो एक ब्रह्म भिन्न-अभिन्न रूपाने अनिर्वचनीय आहे आणि (अविद्येमुळे) बंधन व संसारभ्रमणाचे कारण असल्याप्रमाणे भासतो. तो विज्ञानाने (साक्षात् ज्ञानाने) प्राप्त होतो; कर्मांनी कधीही नाही.

Verse 18

सर्वात्मना हीन्द्रियाणां संहारः कारणात्मनां बुद्धेः स्थानं सुषुप्तं स्यात्तद्द्वयस्याभिमानवान्

कारणस्वभाव असलेल्या इंद्रियांचा सर्वथा संहार (लय) होतो. बुद्धीचे स्थान सुषुप्ती असे म्हटले आहे; आणि त्या द्वयाशी (बुद्धी व कारणावस्था) अभिमान धारण करणारा जीव ‘अभिमानवान्’ होय.

Verse 19

प्राज्ञ आत्मा त्रयञ्चैतत् मकारः प्रणवः स्मृतः अकारश् च उकारो ऽसौ मकारो ह्य् अयमेव च

प्राज्ञ हाच आत्मा; हा प्रणव ‘ॐ’ त्रिविध मानला आहे. यात ‘अ’, ‘उ’ आणि हाच ‘म’—हे तिन्ही स्वर-ध्वनी अंतर्भूत आहेत.

Verse 20

अहं साक्षी च चिन्मात्रो जाग्रत्स्वप्नादिकस्य च नाज्ञानञ्चैव तत्कार्यं संसारादिकबन्धनं

मी साक्षी आत्मा आहे—केवळ चिन्मात्र—जागृत्, स्वप्न इत्यादी अवस्थांचा. अज्ञान व त्याचे कार्य, म्हणजे संसारादि बंधन, माझे नाही.

Verse 21

नित्यशुद्धबन्धमुक्तसत्यमानन्दमद्वयं ब्रह्माहमस्म्यहं ब्रह्म परं ज्योतिर्विमुक्त ॐ

मी ब्रह्म आहे—नित्य शुद्ध, बंधमुक्त, सत्य, आनंदस्वरूप व अद्वैत. मी ब्रह्म, परम ज्योती, सर्वथा विमुक्त—ॐ.

Verse 22

अहं ब्रह्म परं ज्ञानं समाधिर्बन्धघातकः चिरमानन्दकं ब्रह्म सत्यं ज्ञानमनन्तकं

मी ब्रह्म आहे—परम ज्ञान. समाधी बंधनाचा घात करणारी आहे. ब्रह्म चिरस्थायी आनंद आहे; ते सत्य, ज्ञान व अनंत आहे.

Verse 23

अयमात्मा परम्ब्रह्म तद् ब्रह्म त्वमसीति च गुरुणा बोधितो जीवो ह्य् अहं ब्रह्मास्मि वाह्यतः

गुरूच्या उपदेशाने—“हा आत्मा परम ब्रह्म आहे” आणि “ते ब्रह्म तूच आहेस”—जीव निश्चय करतो: “मी ब्रह्म आहे”, आणि बाह्य आचरणातही तसाच स्थित राहतो.

Verse 24

सो ऽसावादित्यपुरुषः सो ऽसावहमखण्ड ॐ मुच्यते ऽसारसंसाराद्ब्रह्मज्ञो ब्रह्म तद्भवेत्

तोच तो आदित्य-पुरुष आहे; मीही तोच—अखंड, अद्वैत—ॐ आहे. ब्रह्म जाणणारा या निरर्थक संसारचक्रातून मुक्त होतो; तो ब्रह्मच होतो, तोच तत्त्व बनतो.