Adhyaya 380
अध्याय ३८० — गीतासारः (The Essence of the Gītā)
या अध्यायात पूर्वीच्या अद्वैत-ब्रह्मविज्ञानानंतर अग्नि ‘गीतासार’ म्हणून कृष्णाने अर्जुनाला दिलेल्या उपदेशाचा संक्षिप्त, सारगर्भ आविष्कार करतात; तो भुक्ती व मुक्ती दोन्ही देणारा आहे. अजन्मा आत्मतत्त्वाने शोकनिवारण, तसेच बंधनाची मानसश्रेणी—इंद्रिय-संपर्कातून आसक्ती, मग काम, क्रोध, मोह आणि विनाश—दाखवून सत्संग व कामत्याग हे स्थितप्रज्ञतेचे केंद्र मानले आहे. ब्रह्मार्पणबुद्धीने कर्म करणे, आसक्ती सोडणे—हा कर्मयोग, आणि सर्वभूतांत आत्मदर्शन प्रतिपादिले आहे. भक्ती व प्रभु-शरणागतीने माया तरणे, अध्यात्म/अधिभूत/अधिदैवत/अधियज्ञ यांची नेमकी व्याख्या, तसेच मृत्युकाळी ‘ॐ’ स्मरणाने परमगतीचा सिद्धांत सांगितला आहे. क्षेत्र-क्षेत्रज्ञ, ज्ञानसाधने (अमानित्व, अहिंसा, शौच, वैराग्य इ.), ब्रह्माची सर्वव्यापकता, आणि गुणांनुसार ज्ञान-कर्म-कर्ता-तप-दान-आहार यांचे वर्गीकरण येते. शेवटी स्वधर्माला विष्णुपूजा मानून कर्तव्य व आध्यात्मिक सिद्धी यांचा पवित्र संबंध जोडला आहे।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे अद्वैतव्रह्मविज्ञानं नमोनाशीत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथाशीत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः गीतासारः अग्निर् उवाच गीतासारं प्रवक्ष्यामि सर्वगीतोत्तमोत्तमं कृष्णो ऽर्जुनाय यमाह पुरा वै भुक्तिमुक्तिदं
अशा प्रकारे अग्नि-महापुराणातील ‘अद्वैत ब्रह्मविज्ञान’ नावाचा तीनशे एकोणऐंशीवा अध्याय समाप्त झाला. आता तीनशे ऐंशीवा अध्याय ‘गीता-सार’ आरंभ होतो. अग्नी म्हणाला—मी गीतेचा सार सांगतो, सर्व ‘गीता’ उपदेशांमध्ये सर्वोत्तम; जो कृष्णाने पूर्वी अर्जुनाला सांगितला आणि जो भोग व मोक्ष दोन्ही देतो।
Verse 2
श्रीभगवानुवाच गतासुरगतासुर्वा न शोच्यो देहवानजः आत्माजरो ऽमरो ऽभेद्यस्तस्माच्छोकादिकं त्यजेत्
श्रीभगवान म्हणाले—प्राण गेले असोत वा नसोत, देहधारी शोक करण्यास योग्य नाही. आत्मा अज, अजर, अमर व अभेद्य आहे; म्हणून शोक इत्यादीचा त्याग करावा।
Verse 3
ज्ञानात् सौवीरभूपतिरिति ख , ञ च पठतां भुक्तिमुक्तिदमिति ख ध्यायतो विषयान् पुंसः सङ्गस्तेषूपजायते सङ्गात् कामस्ततः क्रोधः क्रोधात्सम्मोह एव च
विषयांचा वारंवार विचार करणाऱ्या पुरुषाला त्यांच्याशी आसक्ती उत्पन्न होते. आसक्तीतून कामना, त्यातून क्रोध, आणि क्रोधातूनच घोर मोह निर्माण होतो.
Verse 4
अम्मोहात् स्मृतिविभ्रंशो बुद्धिनाशात् प्रणश्यति दुःसङ्गहानिः सत्सङ्गान्मोक्षकाभी च कामनुत्
मोहातून स्मृतीभ्रंश होतो; बुद्धीचा नाश झाला की मनुष्य नष्ट होतो. कुसंगाची हानी सत्संगाने दूर होते, आणि सत्संगातून मोक्षाची इच्छा उत्पन्न होते.
Verse 5
कामत्यागादात्मनिष्ठः स्थिरप्रज्ञस्तदोच्यते या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागर्ति संयमी
कामत्यागाने मनुष्य आत्म्यात निष्ठ होतो; तोच स्थिरप्रज्ञ म्हणतात. जी अवस्था सर्व प्राण्यांसाठी ‘रात्रि’ आहे, त्यात संयमी जागृत राहतो.
Verse 6
यस्यां जाग्रति भूतानि सा निशा पश्यतो मुनेः आत्मन्येव च सन्तुष्टस्तस्य कार्यं न विद्यते
ज्या अवस्थेत सामान्य प्राणी जागृत असतात, ती पाहणाऱ्या मुनीसाठी रात्रि आहे. आणि जो केवळ आत्म्यात संतुष्ट आहे, त्याच्यासाठी कोणतेही अनिवार्य कार्य उरत नाही.
Verse 7
नैव तस्य कृते नार्थो नाकृते नेह कश् चनः तत्त्ववित्तु महावहो गुणकर्मविभागयोः
हे महाबाहो! तत्त्व जाणणाऱ्यास येथे केलेल्या कर्माने काही साध्य होत नाही, आणि न केलेल्यानेही काही हानी होत नाही; कारण तो गुण व कर्म यांचा खरा विभाग जाणतो.
Verse 8
गुणा गुनेषु वर्तन्ते इति मत्वा न सज्जते सर्वं ज्ञानप्लवेनैव वृजिनं सन्तरिष्यति
‘गुणच गुणांमध्ये वर्ततात’ असे जाणून तो आसक्त होत नाही. ज्ञानरूपी नौकेने तो सर्व पाप व संकट पार करतो.
Verse 9
ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि भस्मसात् कुरुते ऽर्जुन ब्रह्मण्याधाय कर्माणि सङ्गन्त्यक्त्वा करोति यः
हे अर्जुना! ज्ञानाची अग्नी सर्व कर्मे भस्मसात करते. जो कर्म ब्रह्मात अर्पण करून, आसक्ती त्यागून करतो, तो शुद्ध होतो.
Verse 10
लिप्यते न स पापेन पद्मपत्रमिवाम्भसा सर्वभूतेषु चात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि
जो सर्व भूतांत आत्मा आणि आत्म्यात सर्व भूतें पाहतो, तो पापाने लिप्त होत नाही—जसा कमळाचा पान पाण्याने भिजत नाही।
Verse 11
ईक्षते योगयुक्तात्मा सर्वत्र समदर्शनः शुचीनां श्रीमतां गेहे योगभ्रष्टो ऽभिजायते
योगयुक्त अंतःकरण असलेला, सर्वत्र समदृष्टीने पाहणारा योगी; योगभ्रष्ट झाला तरी तो शुचि व श्रीमंतांच्या घरी पुन्हा जन्म घेतो।
Verse 12
न हि कल्याणकृत् कश्चिद्दुर्गतिं तात गच्छति देवी ह्य् एषा गुणमयी मम माया दुरत्यया
हे तात! कल्याणकर्म करणारा कोणीही दुर्गतीला जात नाही; कारण ही देवी—गुणमयी माझी माया—अत्यंत दुरत्यय आहे।
Verse 13
मामेव ये प्रपद्यन्ते मायामेतान्तरन्ति ते आर्तो जिज्ञासुरर्थार्थो ज्ञानी च भरतर्षभ
हे भरतश्रेष्ठ! जे केवळ माझ्या शरण येतात ते ही माया तरून जातात. ते चार प्रकारचे—आर्त, जिज्ञासु, अर्थार्थी आणि ज्ञानी।
Verse 14
चतुर्विधा भजन्ते मां ज्ञानी चैकत्वमास्थितः अक्षरं ब्रह्म परमं स्वभावो ऽध्यात्ममुच्यते
चार प्रकारचे भक्त माझे भजन करतात; आणि ज्ञानी एकत्वात स्थित असतो. अक्षर हेच परम ब्रह्म; स्वभावाला अध्यात्म म्हणतात।
Verse 15
भूतभावोद्भवकरो विसर्गः कर्मसंज्ञितः अधिभूतं क्षरोभावः पुरुषश्चाधिदैवतं
जो विसर्ग भूत-भावांचा उद्भव घडवितो तो ‘कर्म’ म्हणून ओळखला जातो. क्षरभाव ‘अधिभूत’ आहे आणि पुरुष ‘अधिदैवत’ म्हणतात.
Verse 16
अधियज्ञोहमेवात्र देहे देहभृतां वर अन्तकाले स्मरन्माञ्च मद्भावं यात्यसंशयः
हे देहधारींमध्ये श्रेष्ठा! या देहात मीच अधियज्ञ आहे. आणि जो अंतकाळी माझे स्मरण करतो तो निःसंशय माझ्या भावाला प्राप्त होतो.
Verse 17
यं यं भावं स्मरन्नन्ते त्यजेद्देहन्तमाप्नुयात् प्राणं न्यस्य भ्रुवोर्मध्ये अन्ते प्राप्नोति मत्परम्
मनुष्य अंतकाळी ज्या ज्या भावाचे स्मरण करीत देह त्यागतो, तो तोच भाव प्राप्त करतो. आणि भ्रूमध्यात प्राण स्थिर करून शेवटी माझ्या परमाला प्राप्त होतो.
Verse 18
ओमित्येकाक्षरं ब्रह्मवदन् देहं त्यजन्तथा ब्रह्मादिस्तम्भपर्यन्ताः सर्वे मम विभूतयः
‘ॐ’ या एकाक्षर ब्रह्माचा उच्चार करीत देह त्यागल्यास; ब्रह्मापासून स्थावरापर्यंत सर्व माझ्या विभूती आहेत.
Verse 19
श्रीमन्तश्चोर्जिताः सर्वे ममांशाः प्राणिनःस्मृताः अहमेको विश्वरूप इति ज्ञात्वा विमुच्यते
सर्व प्राणी—श्रीमंत व बलवान—हे माझे अंश असे स्मरणात आहे. ‘मीच एक विश्वरूप आहे’ असे जाणून मनुष्य मुक्त होतो.
Verse 20
क्षेत्रं शरीरं यो वेत्ति क्षेत्रज्ञः स प्रकोर्तितः क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्ज्ञानं यत्तज्ज्ञानं मतं मम
जो ‘क्षेत्र’ म्हणजे शरीर जाणतो, तोच क्षेत्रज्ञ म्हणून कथिला आहे. आणि क्षेत्र व क्षेत्रज्ञ—या दोघांचे जे ज्ञान, तेच माझ्या मते खरे ज्ञान आहे.
Verse 21
महाभूतान्यहङ्कारो बुद्धिरव्यक्तमेव च इन्द्रयाणि देशैकञ्च पञ्च चेन्द्रियगोचराः
महाभूतें, अहंकार-तत्त्व, बुद्धी आणि अव्यक्त (प्रकृती); इंद्रिये, तसेच एक (सर्वव्यापी) आकाश; आणि इंद्रियांचे पाच विषय—हे सर्व मोजले गेले आहेत.
Verse 22
इच्छा द्वेषः सुखं दुःखं सङ्घातश्चेतना धृतिः एतत्क्षेत्रं समासेन सविकारमुदाहृतं
इच्छा, द्वेष, सुख, दुःख, संघात (देह-इंद्रियांचा समूह), चेतना आणि धृती—हे सर्व संक्षेपाने विकारांसह क्षेत्र म्हणून सांगितले आहे.
Verse 23
अमानित्वमदम्भित्वमहिंसा क्षान्तिरार्जवम् आचार्योपासनं शौचं स्थैर्यमात्मविनिग्रहः
अमानित्व, अदंभ, अहिंसा, क्षमा, सरळपणा, आचार्याची सेवा-उपासना, शौच, स्थैर्य आणि आत्मसंयम—ही साधना करावयाची शिस्त आहे.
Verse 24
इन्द्रियार्थेषु वैराग्यमनहङ्कार एव च जन्ममृत्युजराव्याधिदुःखदोषानुदर्शनं
इंद्रियविषयांबद्दल वैराग्य आणि अहंकाररहितता; तसेच जन्म, मृत्यू, जरा, व्याधी व दुःख यांतील दोषांचे निरंतर दर्शन—(हे ज्ञानसाधन आहे).
Verse 25
आसक्तिरनभिष्वङ्गः पुत्रदारगृहादिषु ममाङ्गा इति ख नित्यञ्च समचित्तत्त्वमिष्टानिष्टोपपत्तिषु
पुत्र, पत्नी, घर इत्यादींमध्ये आसक्ती न ठेवणे व चिकटून राहण्याचा अभाव; तसेच ते ‘माझ्याच अंगासारखे’ नाहीत असा नित्य बोध; आणि इष्ट‑अनिष्ट प्राप्तीत सदैव समचित्तता।
Verse 26
मयि चानन्ययोगेन भक्तिरव्यभिचारिणी विविक्तदेशसेवित्वमरतिर्जनसंसदि
आणि माझ्यात अनन्ययोगाने अविचल भक्ती; एकांत स्थळांचा आश्रय घेणे; तसेच लोकांच्या संगतीत व सभेत अरुची।
Verse 27
अध्यात्मज्ञाननिष्ठत्वन्तत्त्वज्ञानानुदर्शनं एतज्ज्ञानमिति प्रोक्तमज्ञानं यदतो ऽन्यथा
आध्यात्मिक ज्ञानात दृढ निष्ठा आणि तत्त्वज्ञानाचे प्रत्यक्ष, चिंतनशील दर्शन—यालाच ‘ज्ञान’ असे म्हटले आहे; याच्या विरुद्ध जे, ते ‘अज्ञान’ होय।
Verse 28
ज्ञेयं यत्तत् प्रवक्ष्यामि यं ज्ञात्वामृतमश्नुते अनादि परमं ब्रह्म सत्त्वं नाम तदुच्यते
जे जाणण्यास योग्य तत्त्व आहे ते मी सांगतो—ज्याला जाणून अमरत्व प्राप्त होते. तो अनादी, परम ब्रह्म ‘सत्त्व’ या नावाने ओळखला जातो।
Verse 29
सर्वतः पाणिपादान्तं सर्वतो ऽक्षिशिरोमुखम् सर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति
त्याचे हात‑पाय सर्वत्र आहेत; त्याचे डोळे, मस्तक व मुख सर्वत्र आहेत; आणि जगात त्याची श्रवणशक्ती सर्वत्र आहे—तो सर्वांना व्यापून, सर्वांना आच्छादून स्थित आहे।
Verse 30
सर्वेन्द्रियगुणाभासं सर्वेन्द्रियविवर्जितम् असक्तं सर्वभृच्चैव निर्गुणं गुणभोक्तृ च
तो सर्व इंद्रियांच्या गुणरूपाने भासतो, तरीही सर्व इंद्रियांपासून रहित आहे; आसक्तिरहित, सर्वांचा धारक; निर्गुण असूनही गुणांचा भोक्ता आहे.
Verse 31
वहिरन्तश् च भूतानामचरञ्चरमेव च सूक्ष्मत्वात्तदविज्ञेयं दूरस्थञ्चान्तिके ऽपि यत्
तो सर्व भूतांच्या बाहेरही आहे आणि आतही; स्थावर व जंगम—दोन्ही तोच. अत्यंत सूक्ष्म असल्याने सामान्य इंद्रियज्ञानास अविज्ञेय; आणि दूर असूनही निकट आहे.
Verse 32
अविभक्तञ्च भूतेषु विभक्तमिव च स्थितम् भूतभर्तृ च विज्ञेयं ग्रसिष्णु प्रभविष्णु च
तो भूतांमध्ये अविभक्त आहे, तरी विभक्त असल्याप्रमाणे स्थित दिसतो. तो भूतांचा धारक म्हणून जाणावा; प्रलयकाळी ग्रास करणारा आणि सृष्टीकाळी उत्पत्तीचा कारणही तोच.
Verse 33
ज्योतिषामपि तज्ज्योतिस्तमसः परमुच्यते ज्ञानं ज्ञेयं ज्ञानगम्यं हृदि सर्वस्य धिष्ठितं
तो ज्योतींचाही ज्योती असून तमाच्या पलीकडील परम म्हणतात. तोच ज्ञान, ज्ञेय आणि ज्ञानाने प्राप्त होणारा—सर्वांच्या हृदयात अधिष्ठित आहे.
Verse 34
ध्यानेनात्मनि पश्यन्ति केचिदात्मानमात्मना अन्ये साङ्ख्येन योगेन कर्मयोगेन चापरे
काही जण ध्यानाने आत्म्यात आत्म्याला आत्म्याने पाहतात; इतर सांख्य व योगाने, आणि काही कर्मयोगाने (त्याचे साक्षात्कार करतात).
Verse 35
अन्ये त्वेवमजानन्तो श्रुत्वान्येभ्य उपासते तेपि चाशु तरन्त्येव मृत्युं श्रुतिपरायणाः
इतर लोक हे असे न जाणता, दुसऱ्यांकडून ऐकून परमाची उपासना करतात; श्रुती (वेद)प्रमाण्याला निष्ठावान राहून तेही लवकरच मृत्यूच्या पलीकडे जातात।
Verse 36
सत्त्वात्सञ्जायते ज्ञानं रजसो लोभ एव च प्रमादमोहौ तमसो भवतो ज्ञानमेव च
सत्त्वातून ज्ञान उत्पन्न होते; रजोगुणातून निश्चयच लोभ होतो; आणि तमोगुणातून प्रमाद व मोह—तसेच अज्ञानही—उद्भवते।
Verse 37
गुणा वर्तन्त इत्य् एव यो ऽवतिष्ठति नेङ्गते मानावमानमित्रारितुल्यस्त्यागी स निर्गुणः
‘गुणच कार्य करतात’ या बोधात जो स्थिर राहतो व ढळत नाही; जो मान-अपमान आणि मित्र-शत्रू यांना सम मानतो व त्यागी आहे—तोच खरा निर्गुण होय।
Verse 38
ऊर्ध्वमूलमधःशाखमश्वत्थं प्राहुरव्ययं छन्दांसि यस्य पर्णानि यस्तं वेद स वेदवित्
अव्यय अश्वत्थाचे मूळ वर आणि शाखा खाली आहेत असे ते सांगतात; ज्याची पाने वैदिक छंद आहेत. जो त्याला यथार्थ जाणतो तोच वेदवित् होय।
Verse 39
द्वौ भूतसर्गौ लोके ऽस्मिन् दैव आसुर एव च अहिंसादिः क्षमा चैव दैवीसम्पत्तितो नृणां
या लोकात भूतसृष्टीचे दोन प्रकार आहेत—दैवी आणि आसुरी. अहिंसा इत्यादी तसेच क्षमा ही मनुष्यांची दैवी संपत्ती आहे।
Verse 40
न शौचं नापि वाचारो ह्य् आसुरीसम्पदोद्धवः नरकत्वात् क्रोधलोभकामस्तस्मात्त्रयं त्यजेत्
आसुरी वृत्तीपासून न शौच उत्पन्न होते, न सदाचार. आणि क्रोध, लोभ व काम हे नरकत्वास कारणीभूत असल्याने या तिघांचा त्याग करावा.
Verse 41
यज्ञस्तपस् तथा दानं सत्त्वाद्यैस्त्रिविधं स्मृतम् आयुः सत्त्वं बलारोग्यसुखायान्नन्तु सात्त्विकं
यज्ञ, तप आणि दान हे सत्त्वादी गुणभेदाने त्रिविध मानले आहेत. जे अन्न आयुष्य, मनःशुद्धी, बल, आरोग्य व सुख वाढवते ते सात्त्विक होय.
Verse 42
दुःखशोकामयायान्नं तीक्ष्णरूक्षन्तु राजसं अमेध्योच्छिष्टपूत्यन्नं तामसं नीरसादिकं
जे अन्न दुःख, शोक व रोग उत्पन्न करते आणि अतितिखट व कोरडे असते ते राजस. जे अन्न अपवित्र—उच्छिष्ट, कुजलेले—आणि नीरस इत्यादी असते ते तामस.
Verse 43
यष्टव्यो विधिना यज्ञो निष्कामाय स सात्त्विकः यज्ञः फलाय दम्भात्मी राजसस्तामसः क्रतुः
यज्ञ विधिपूर्वक करावा; निष्काम भावाने केला तर तो सात्त्विक. फळासाठी, दंभयुक्त स्वभावाने केला तर तो राजस; आणि हीन पद्धतीने केलेला क्रतु तामस.
Verse 44
श्रद्धामन्त्रादिविध्युक्तं तपः शारीरमुच्यते देवादिपूजाहिंसादि वाङ्मयं तप उच्यते
श्रद्धा, मंत्र व विधीप्रमाणे केलेले तप हे शारीरिक तप म्हणतात. देवपूजा, अहिंसा इत्यादी आचरणयुक्त संयम हा वाङ्मय (वाणीसम्बंधी) तप म्हणतात.
Verse 45
अनुद्वेगकरं वाक्यं सत्यं स्वाध्यायसज्जपः मानसं चित्तसंशुद्धेर्सौनमात्सविनिग्रहः
उद्वेग न निर्माण करणारे वचन, सत्यता आणि स्वाध्यायात तत्पर जप; तसेच चित्तशुद्धीसाठी मानसिक संयम, आणि भोगासाठी स्नान व उत्सव-आसक्तीचा निग्रह।
Verse 46
सात्त्विकञ्च तपो ऽकामं फलाद्यर्थन्तु राजसं तामसं परपीडायै सात्त्विकं दानमुच्यते
कामना न ठेवता केलेले तप सात्त्विक; फळादी हेतूने केलेले राजस; आणि परपीडेसाठी केलेले तामस. शुद्ध हेतूने केलेले दानही सात्त्विक म्हणतात।
Verse 47
देशादौ चैव दातव्यमुपकाराय राजसं आदेशादाववज्ञातं तामसं दानमीरितं
देश-काल इत्यादीचा विचार करून प्रत्युपकार/लाभाच्या अपेक्षेने दिलेले दान राजस; आणि विधीचा अवमान करून तिरस्काराने दिलेले दान तामस असे सांगितले आहे।
Verse 48
ओंतत्सदिति निर्देशो ब्रह्मणस्त्रिविधः स्मृतः यज्ञदानादिक कर्म बुक्तिमुक्तिप्रदं नृणां
‘ॐ’, ‘तत्’ आणि ‘सत्’—हा ब्रह्माचा त्रिविध निर्देश स्मृत आहे. या भावाने केलेले यज्ञ, दान इत्यादी कर्म मनुष्यांना भोग व मोक्ष दोन्ही देतात।
Verse 49
अनिष्टमिष्टं मिश्रञ्च त्रिविधं कर्मणः फलं भवत्यत्यागिनां प्रेत्य न तु सन्न्यासिनां क्वचित्
कर्माचे फळ तीन प्रकारचे—अनिष्ट, इष्ट आणि मिश्र—असे असते; फळत्याग न करणाऱ्यांना ते मृत्यूनंतर प्राप्त होते, परंतु खरे संन्यासी यांना कधीच नाही।
Verse 50
तामसः कर्मसंयोगात् मोहात्क्लेशभयादिकात् राजसः सात्त्विको ऽकामात् पञ्चैते कर्महेतवः
कर्माची पाच प्रेरक कारणे आहेत—(१) कर्मसंयोगातून उत्पन्न तामस (अंधपणे केलेले), (२) मोहातून उत्पन्न, (३) क्लेश, भय इत्यादींमुळे उत्पन्न, (४) राजस, आणि (५) निष्काम सात्त्विक—हे पाच कर्महेतू होत.
Verse 51
अधिष्ठानं तथा कर्ता करणञ्च पृथग्विधम् त्रिविधाश् च पृथक् चेष्टा दैवञ्चैवात्र पञ्चमं
येथे पाच (कारक) आहेत—अधिष्ठान (कर्माचा आधार), कर्ता, विविध प्रकारची करणे (उपकरणे), त्रिविध भिन्न चेष्टा (क्रिया), आणि पाचवे—दैव (दैवी/भाग्यतत्त्व)।
Verse 52
एकं ज्ञानं सात्त्विकं स्यात् पृथग् ज्ञानन्तु राजसं अतत्त्वार्थन्तामसं स्यात् कर्माकामाय सात्त्विकं
जे ज्ञान एक (परम तत्त्व) ग्रहण करते ते सात्त्विक; जे ज्ञान भेद व अनेकता पाहते ते राजस; आणि जे ज्ञान अतत्त्व/असाराकडे वळते ते तामस. फळाची इच्छा नसलेले कर्म सात्त्विक.
Verse 53
कामाय राजसं कर्म मोहात् कर्म तु तामसं सीध्यसिद्ध्योः समः कर्ता सात्त्विको राजसो ऽत्यपि
इच्छापूर्तीसाठी केलेले कर्म राजस; मोहातून केलेले कर्म तामस. सिद्धी-असिद्धीत सम राहणारा कर्ता सात्त्विक; आणि अति राग-आवेगाने चालणारा राजस.
Verse 54
शठो ऽलसस्तामसः स्यात् कार्यादिधीश् च सात्त्विकी कार्यार्थं सा राजसी स्याद्विपरीता तु तामसी
कपट करणारा किंवा आळशी मनुष्य तामस मानला जातो. जी बुद्धी कर्तव्य इत्यादींचे योग्य मार्गदर्शन करते ती सात्त्विकी. जी बुद्धी केवळ कार्यसिद्धी/लाभासाठी प्रवृत्त होते ती राजसी; आणि तिच्या विरुद्ध बुद्धी तामसी.
Verse 55
मनोधृतिः सात्त्विकी स्यात् प्रीतिकामेति राजसी तामसी तु प्रशोकादौ मुखं सत्त्वात्तदन्तगं
मनोधैर्य सात्त्विक मानले आहे; प्रीती व इच्छा यांपासून जे उत्पन्न होते ते राजस; आणि तीव्र शोक इत्यादींच्या आरंभी जे येते ते तामस—त्याचे लक्षण मुख खाली पडणे; त्याचा परिणामही प्रधान सत्त्वानुसार होऊन तदनुरूपच समाप्त होतो।
Verse 56
सुखं तद्राजसञ्चाग्रे अन्ते दुःखन्तु तामसं अतः प्रवृत्तिर्भूतानां येन सर्वमिदन्ततं
ती प्रेरणा राजस आहे—आरंभी सुखद, पण शेवटी दुःखरूप होऊन तामस होते। म्हणूनच भूतांची प्रवृत्ती तिच्यामुळेच होते; जिच्यामुळे हा सर्व जगत्-प्रवाह व्यापून विस्तारलेला आहे।
Verse 57
स्वकर्मणा तमभ्यर्च्य विष्णुं सिद्धिञ्च विन्दति कर्मणा मनसा वाचा सर्वावस्थासु सर्वदा
स्वकर्माने विष्णूची अर्चना केली असता मनुष्य सिद्धी प्राप्त करतो। कर्माने, मनाने आणि वाणीने—सर्वदा व सर्व अवस्थांत—त्याचीच उपासना करावी।
Verse 58
भवत्ययोगिनामिति ख ब्रह्मादिस्तम्भपर्यन्तं जगद्विष्णुञ्च वेत्ति यः सिद्धिमाप्नोति भगवद्भक्तो भागवतो ध्रुवं
हे अयोगिनांनाही घडते—जो ब्रह्मापासून तृणाच्या काडीपर्यंत सर्व जग विष्णुमय आहे असे जाणतो, तो भगवद्भक्त भागवत निश्चयाने सिद्धी प्राप्त करतो।
Frequently Asked Questions
It presents Kṛṣṇa’s distilled teaching as bhukti-mukti-prada: it supports righteous worldly life through disciplined action and ethics, and culminates in liberation through knowledge, devotion, and non-attachment.
Bondage arises from repeated dwelling on sense-objects leading to attachment, desire, anger, delusion, memory-confusion, and loss of discernment; the remedy is sat-saṅga, desire-renunciation, steadiness of wisdom, and karma performed without attachment as an offering to Brahman.
It defines adhyātma (intrinsic spiritual principle), adhibhūta (perishable elemental domain), adhidaivata (presiding divine principle as Puruṣa), and adhiyajña (the Lord within the body), alongside kṣetra/kṣetrajña and the guṇa-based classifications of knowledge and action.
It frames one’s own prescribed work as worship of Viṣṇu—performed by body, speech, and mind—so that practical duty becomes a yoga that yields siddhi and supports mokṣa through devotion and non-attachment.