Adhyaya 370

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे शरीरावयवा नामो न सप्तत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथसप्रत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः नरकनिरूपणम् अग्निर् उवाच उक्तानि यममार्गाणि वक्ष्ये ऽथ मरणे नृणां ऊष्मा प्रकुपितः काये तीव्रवायुसमीरितः

अशा प्रकारे अग्नि महापुराणातील ‘शरीरावयव’ नावाचा तीनशे एकोणसत्तरावा अध्याय समाप्त झाला. आता तीनशे सत्तरावा अध्याय ‘नरकनिरूपण’ सुरू होतो. अग्नि म्हणाले—आता मी यममार्गांचे वर्णन करीन आणि मनुष्यांच्या मरणकाळी जे घडते ते सांगीन; देहातील उष्णता तीव्र वाऱ्याने प्रेरित होऊन प्रचंडपणे भडकते।

Verse 2

शरीरमुपरुध्याथ कृत्स्नान्दोषान्रुणद्धि वै छिनत्ति प्राणस्थानानि पुनर्मर्माणि चैव हि

जेव्हा देह अवरुद्ध/संकुचित होतो, तेव्हा तो खरोखर सर्व दोषांना रोखतो; आणि पुढे प्राणस्थाने तसेच मर्मस्थानेही छिन्नभिन्न करतो।

Verse 3

शैत्यात् प्रकुपितो वायुश्छिद्रमन्विष्यते ततः द्वे नेत्रे द्वौ तथा कर्णौ द्वौ तु नासापुटौ तथा

थंडीमुळे प्रकुपित झालेला वायू मग एखादे छिद्र/मार्ग शोधतो. (मुख्य छिद्रे) दोन डोळे, दोन कान आणि तसेच दोन नासापुटे आहेत।

Verse 4

ऊर्ध्वन्तु सप्त च्छिद्राणि अष्टमं वदनं तथा एतैः प्राणो विनिर्याति प्रायशः शुभकर्मणां

वरच्या भागात सात छिद्रे आहेत आणि मुख हे आठवे. यांच्याच द्वारे प्रायः शुभकर्म करणाऱ्यांचा प्राण बाहेर पडतो।

Verse 5

अधः पायुरुपस्थञ्च अनेनाशुभकारिणां पिण्डं कृत्वा तुव्न्यसेदिति ञ मूर्धानं योगिनो भित्त्वा जीवो यात्यथ चेच्छया

खाली—पायु व उपस्थ यांच्या मार्गाने—जीव बाहेर पडतो; याच मार्गाने अशुभ कर्म करणारे कर्ममळाने बांधले जाऊन ‘पिंड’ झाल्यासारखे गमन करतात. परंतु योगी मस्तकातील ब्रह्मरंध्र भेदून स्वेच्छेने जीवाचा निर्गमन करतो.

Verse 6

अन्तकाले तु सम्प्राप्रे प्राणे ऽपानमुपस्थिते तमसा संवृते ज्ञाने संवृतेषु च मर्मसु

अंतकाळ येतो—आणि अपान प्राणाजवळ येऊन (त्याच्याशी) संयोग पावतो—तेव्हा ज्ञान तमसाने आच्छादित होते आणि मर्मस्थानेही बंद/अवरोधित होतात,

Verse 7

स जिवो नाभ्यधिष्टानश्चाल्यते मातरिश्वना बाध्यमाणश्चानयते अष्टाङ्गाः प्राणवृत्तिकाः

ज्याचा अधिष्ठान नाभीप्रदेश आहे असा तो जीव मातरिश्वन् (प्राणवायू) याने चालविला जातो; आणि बाधित/पीडित झाल्यावर तो प्राणाच्या अष्टांग वृत्तीही प्रवृत्त करतो.

Verse 8

च्यवन्तं जायमानं वा प्रविशन्तञ्च योनिषु प्रपश्यन्ति च तं सिद्धा देवा दिव्येन चक्षुपा

तो देहातून निघून जात असो, जन्म घेत असो, किंवा पुनर्जन्मासाठी योनींमध्ये प्रवेश करत असो—सिद्ध व देव दिव्य दृष्टीने त्याला पाहतात.

Verse 9

गृह्णाति तत्क्षणाद्योगे शरीरञ्चातिवाहिकम् आकाशवायुतेजांसि विग्रहादूर्ध्वगामिनः

योगावस्थेत त्या क्षणीच तो ‘अतिवाहिक’ (संक्रमणशील/सूक्ष्म) शरीर धारण करतो; आणि स्थूल देहातून आकाश, वायू व तेज ही तत्त्वे ऊर्ध्वगामी होतात.

Verse 10

जलं मही च पञ्चत्वमापन्नः पुरुषः स्मृतः आतिवाहिकदेहन्तु यमदूता नयन्ति तं

स्थूल देह जल व पृथ्वीमध्ये विलीन होऊन पंचत्वास प्राप्त झाला की पुरुष पंचत्वापन्न म्हणतात; परंतु यमदूत त्यालाच आतिवाहिक (सूक्ष्म-वाहक) देहात घेऊन जातात।

Verse 11

याम्यं मार्गं महाघोरं षडशीतिसहस्रकम् अन्नोदकं नीयमानो बान्धवैर् दत्तमश्नुते

यममार्ग अत्यंत भयंकर असून तो छ्याऐंशी हजार (योजन) विस्ताराचा आहे; त्या मार्गाने नेत असताना तो बंधूंनी दिलेले अन्न व पाणी ग्रहण करतो।

Verse 12

यमं दृष्ट्वा यमोक्तेन चित्रगुप्तेन चेरितान् प्राप्नोति नरकान्रौद्रान्धर्मी शुभपथैर् दिवम्

यमाचे दर्शन झाल्यावर, यमाच्या आज्ञेने चित्रगुप्ताच्या मार्गदर्शनाखाली नेला गेलेला मनुष्य भयंकर नरकांना प्राप्त होतो; परंतु धर्मी जन शुभ मार्गांनी स्वर्गास जातो।

Verse 13

भुज्यन्ते पापिभिर्वक्ष्ये नरकांस्ताश् च यातनाः अष्टाविंशतिरेवाधःक्षितेर्नरककोटयः

या यातना पापी भोगतात; मी त्या नरकांचे व त्या दंडांचे वर्णन करीन. पृथ्वीच्या खाली खरोखर अठ्ठावीस कोटी नरकलोक आहेत।

Verse 14

सप्तमस्य तलस्यान्ते घोरे तमसि संस्थिताः घोराख्या प्रथमाकोटिः सुघोरा तदधःस्थिता

सप्तम तलाच्या शेवटी, घोर तमात ‘घोरा’ नावाची पहिली कोटी स्थित आहे; तिच्या खाली ‘सुघोरा’ नावाची (कोटी) आहे।

Verse 15

अतिघोरा महाघोरा घोररूपा च पञ्चमी षष्ठी तरलताराख्या सप्तमी च भयानका

पंचमी तिथिदेवी अतिघोरा, महाघोरा व घोररूपा अशी आहे; षष्ठीचे नाव तरलतारा; आणि सप्तमी भयानका (भयावह) होय.

Verse 16

भयोत्कटा कालरात्री महाचण्डा च चण्डया कोलाहला प्रचण्डाख्या पद्मा नरकनायिका

ती भयोत्कटा, कालरात्री, महाचण्डा व चण्डया आहे; कोलाहला—जी प्रचण्डा म्हणून प्रसिद्ध; तसेच पद्मा व नरकनायिका होय.

Verse 17

पद्मावती भीषणा च भीमा चैव करालिका विकराला महावज्रा त्रिकोणा पञ्चकोणिका

(तिची नावे) पद्मावती, भीषणा (भयावह), भीमा (प्रचंड), करालिका (विकराळमुखी), विकराला (अतिभयंकर), महावज्रा (महावज्रधारिणी), त्रिकोणा व पञ्चकोणिका अशी आहेत.

Verse 18

सदीर्घा वर्तुला सप्तभूमा चैव सुभूमिका दीप्तमायाष्टाविंशतयः कोटयः पापिदुःखदाः

सदीर्घा, वर्तुला, सप्तभूमा, सुभूमिका आणि दीप्तमाया—हे नरकलोक एकूण अठ्ठावीस कोटी असून पाप्यांना दुःख देणारे आहेत.

Verse 19

अष्टाविंशतिकोटीनां पञ्च पञ्च च नायकाः रौरवाद्याः शतञ्चैकं चत्वारिंशच्चतुष्टयं

अठ्ठावीस कोटी (नरक-विभागां) साठी नायक/अधिपती पाच-पाच अशा समूहांत आहेत. रौरव इत्यादी नरक एकशे एक आहेत; आणि याखेरीज चव्वेचाळीसचा एक समूहही आहे.

Verse 20

तामिश्रमन्धतामिश्रं महारौरवरौरवौ असिपत्रं वनञ्चैव लोहभारं तथैव च

तामिश्र, अंधतामिश्र, महारौरव व रौरव, असिपत्र तसेच असिपत्र-वन, आणि त्याचप्रमाणे लोहभार—हे नरक सांगितले आहेत।

Verse 21

नरकं कालसूत्रञ्च महानरकमेव व सञ्जीवनं महावीचि तपनं सम्प्रतापनं

“(हे नरक आहेत:) नरक, कालसूत्र, महानरक, संजीवन, महावीची, तपन आणि संप्रतापन।”

Verse 22

सङ्घातञ्च सकाकोलं कुद्मलं पूतिमृत्तिकं लोहशङ्कुमृजीषञ्च प्रधानं शाल्मलीं नदीम्

तसेच संघात, सकाकोल, कुद्मल, पूतिमृत्तिका (दुर्गंधीयुक्त माती), लोखंडी शंकू व मृजीष—ही प्रमुख (यातना) आहेत; तसेच शाल्मली आणि नदीसंबंधी (यातना)ही।

Verse 23

नरकान्विद्धि कोटीशनागन्वै घोरदर्शनान् पात्यन्ते पापकर्माण एकैकस्मिन्बहुष्वपि

जाणून घ्या, नरक कोट्यवधी आहेत, दर्शनास अत्यंत घोर; पापकर्म करणारे पापी टाकले जातात—प्रत्येक जण एका नरकात, आणि काही जण अनेकांतही।

Verse 24

मार्जारोलूकगोमायुगृघ्रादिवदनाश् च ते तैलद्रोण्यां नरं क्षिप्त्वा ज्वालयन्ति हुताशनं

आणि ते (यातनादाते)—ज्यांची तोंडे मांजर, घुबड, कोल्हा, गिधाड इत्यादींसारखी आहेत—मनुष्याला तेलाच्या द्रोणीत टाकून मग भक्षक अग्नी प्रज्वलित करतात।

Verse 25

अम्बरीषेषु चैवान्यांस्ताम्रपात्रेषु चापरान् अयःपात्रेषु चैवान्यान् बहुवह्निकणेषु च

काही (अर्पणे) अम्बरीष (स्वयंपाकाच्या भांड्यात) ठेवावीत, काही तांब्याच्या पात्रांत, काही लोखंडी पात्रांत, आणि काही अनेक अग्निकणांनी चिन्हित पात्रांत ठेवावीत।

Verse 26

शूलाग्रारोपिताश्चान्ये छिद्यन्ते नरके ऽपरे ताड्यन्ते च कशाभिस्तु भोज्यन्ते चाप्ययोगुडान्

काहींना शूलाच्या टोकावर खुपसतात, काहींना नरकात तुकडे तुकडे करतात; काहींना चाबकांनी मारतात, आणि काहींना लोखंडी गोळे खायला लावतात।

Verse 27

यमदूतैर् नराः पांशून्विष्ठारक्तकफादिकान् तप्तं मद्यं पाययन्ति पाटयन्ति पुनर्नरान्

यमदूत माणसांना धूळ, विष्ठा, रक्त, कफ इत्यादी मिसळलेली तापलेली मद्य पाजतात; आणि पुन्हा पुन्हा त्या नरांना फाडतात।

Verse 28

यन्त्रेषु पीडयन्ति स्म भक्ष्यन्ते वायसादिभिः तैलेनोष्णेन सिच्यन्ते छिद्यन्ते नैकघा शिरः

त्यांना यंत्रांत दाबून पीडित करतात, कावळे इत्यादी त्यांना खातात; उकळत्या तेलाने त्यांना भिजवतात, आणि त्यांच्या मस्तकांचे अनेक प्रकारे छेदन करतात।

Verse 29

हा तातेति क्रन्दमानाः स्वकन्निदन्ति कर्म ते महापातकजान्घोरान्नरकान्प्राप्य गर्हितान्

“हा तात!” असे आक्रोश करत ते आपल्या कर्मांची निंदा करतात; महापातकांपासून उत्पन्न झालेले भयंकर, गर्हित नरक प्राप्त करून ते विलाप करतात।

Verse 30

कर्मक्षयात्प्रजायन्ते महापातकिनस्त्विह मृगश्वशूकरोष्ट्राणां ब्रह्महा योनिमृच्छति

कर्मक्षय व पापफल परिपाक झाल्यावर महापातकी येथे पुन्हा जन्म घेतात. ब्राह्मणहंता मृग, अश्व, शूकर व उंट यांच्या योनित जातो.

Verse 31

खरपुक्कशम्लेच्छानां मद्यपः स्वर्णहार्यपि कृमिकीटपतङ्गत्वं गुरुगस्तृणगुल्मतां

मद्यपान करणारा खर, पुक्कश व म्लेच्छांमध्ये जन्मतो; आणि सुवर्णचोरही कृमी, कीटक व पतंग होतो. गुरुतल्पग तृण व झुडपांची अवस्था प्राप्त करतो.

Verse 32

ब्रह्महा क्षयरोगी स्यात् सुरापः श्यावदन्तकः स्वर्णहारी तु कुनखी दुश् चर्मा गुरुतल्पगः

ब्राह्मणहंता क्षयरोगी होतो, सुरापायीचे दात काळवंडतात. सुवर्णचोर कुनखी (नखरोगी) होतो, आणि गुरुतल्पग दुश्चर्मा (कुचर्मयुक्त) होतो.

Verse 33

यो येन संस्पृशत्येषां स तल्लिङ्गो ऽभिजायते अन्नहर्ता मायावी स्यान्मूको वागपहारकः

यांच्याविरुद्ध जो जसा अपराध करतो, तो तदनुरूप लक्षण घेऊन जन्मतो. अन्नचोर मायावी होतो, आणि वाणी हिरावणारा मुका होतो.

Verse 34

धान्यं हृत्वातिरिक्ताङ्गः पिशुनः पूतिनासिकः तैलहृत्तैलपायी स्यात् पूतिवक्त्रस्तु सूचकः

धान्य चोरणारा अतिरिक्त अवयवयुक्त (विकृत) होतो. पिशुनाची नाक दुर्गंधीयुक्त होते. तेल चोरणारा तेलपायी होतो; आणि सूचक/भेदिया पूतिवक्त्र होतो.

Verse 35

परस्य योषितं हृत्वा ब्रह्मस्वमपहृत्य च अरण्ये निर्जने देशे जायते ब्रह्मराक्षसः

जो परस्त्रीचे अपहरण करतो आणि ब्राह्मणाचे धनही चोरतो, तो निर्जन अरण्यात राहणारा ब्रह्मराक्षस म्हणून जन्म घेतो.

Verse 36

रत्नहारी हीनजातिर्गन्धान् छुछुन्दरी शुभान् पत्रं शाकं शिखी हृत्वा मुखरो धान्यहारकः

रत्न चोरणारा हीनजातीचा होतो; सुगंधद्रव्य चोरणारा ‘छुछुन्दरी’ म्हणतात; शुभ अर्पण—पाने व शाक—चोरणारा ‘शिखी’ म्हणतात; आणि धान्य चोरणारा ‘मुखर’ चोर म्हणतात.

Verse 37

अजः पशुंपयः काको यानमुष्ट्रः फलं कपिः मधु दंशः फलं गृध्रो गृहकाक उपस्करं

‘अज’ म्हणजे बकरा; ‘पशुंपयः’ म्हणजे पशूंचे दूध; ‘काक’ म्हणजे कावळा; ‘यान-उष्ट्र’ म्हणजे वाहतुकीसाठी उंट; ‘कपि’ म्हणजे माकड तसेच फळ; ‘दंश’ म्हणजे मधु करणारा भुंगा; ‘गृध्र’ म्हणजे गिधाड तसेच फळ; ‘गृहकाक’ म्हणजे घरचा कावळा; आणि ‘उपस्कर’ म्हणजे गृहउपकरणे.

Verse 38

शिवत्री वस्त्रं सारसञ्च झल्ली लवणहारकः उक्त आध्यात्मिकस्तापः शस्त्राद्यैर् आधिभौतिकः

‘शिवत्री’, वस्त्र, ‘सारस’, ‘झल्ली’ आणि ‘लवणहारक’—हे आध्यात्मिक तापाचे (उपाय/लक्षण) सांगितले आहेत; शस्त्र इत्यादींमुळे होणारा ताप ‘आधिभौतिक’ म्हणतात.

Verse 39

ग्रहाग्निदेवपीडाद्यैर् आधिकैविक ईरितः यानं वस्त+इति ख त्रिथा तापं हि संसारं ज्ञानयोगाद्विनाशयेत् कृच्छ्रैर् व्रतैश् च दानाद्यैर् विष्णुपूजादिभिर्नरः

ग्रह, अग्नी व देवपीडा इत्यादींमुळे होणारे दुःख ‘आधिदैविक’ म्हणतात. मनुष्याने संसारातील त्रिविध तापाचा नाश ज्ञानयोगाने, तसेच कृच्छ्र-व्रतासारख्या कठोर व्रतांनी, दानादि कर्मांनी आणि विष्णुपूजा इत्यादी भक्तिविधींनी करावा.